Het zag er zo goed uit voor het CDA, afgelopen zomer. De christendemocratische bewindslieden hadden naam gemaakt als het stevigste smaldeel in het kabinet, voor het eerst in tijden stond de partij in de peilingen weer in de top drie, en het CDA kon zich verheugen op maar liefst twee kroonprinsen, die de partij misschien zelfs terug konden brengen in het Torentje.

Geen wonder dat er in september een juichstemming heerste op de traditionele Prinsjesdagborrel op het partijbureau. In de stampvolle zaal stak partijvoorzitter Rutger Ploum een enthousiast verhaal af over de ‘nieuwe energie’ die hij voelde in de partij, en natuurlijk over de twee kroonprinsen en de kroonprinses, want naast de veelgenoemde kandidaten Wopke Hoekstra en Hugo de Jonge had ook Mona Keijzer haar ambitie kenbaar gemaakt: ‘Een luxepositie!’, sprak Ploum.

Bij de borrel, en ook in de wandelgangen in de weken erna, viel op te vangen dat de partijstrategen van het CDA de kandidatuur van Hoekstra en De Jonge – en oké, ook die van Mona – zo lang mogelijk boven de markt wilden laten hangen: goede publiciteit gegarandeerd. Dan kon de partij in de late zomer van 2020 een nieuwe lijsttrekker presenteren, als uitdager van Mark Rutte of – beter nog – van bijvoorbeeld Klaas Dijkhoff als Rutte zou besluiten de handdoek na drie kabinetten in de ring te gooien.

machteloos ronddobberen

Acht maanden later hangt de vlag er bij het CDA heel anders bij. Wat een voordeel leek – de keuze voor een lijsttrekker fijn boven de wateren laten zweven – blijkt nu een reusachtig nadeel: in de aanloop naar de verkiezingscampagne is het CDA een stuurloze partij, die machteloos ronddobbert op de golven.

Het begon met het boerenprotest tegen de stikstofmaatregelen van het kabinet, dat in het najaar in alle hevigheid oplaaide. In oktober op het Malieveld riepen Pieter Heerma en fractiegenoot Jaco Geurts – tevens voormalig varkensboer – om het hardst dat ze de boeren hélemaal begrepen, waarna Geurts ook nog eens openlijk de stikstofberekeningen van het RIVM in twijfel trok.

In de aanloop naar de verkiezingscampagne is het CDA een stuurloze partij, die machteloos ronddobbert op de golven.

Gevolgd door grote onenigheid op het partijcongres in november, waar een partijcommissie in de toekomstvisie ‘Zij aan zij’ juist pleitte voor een grootschalige omslag naar duurzame landbouw: Nederland moest niet langer de tweede landbouwexporteur ter wereld willen zijn. Na woedende protesten van Jaco Geurts en Europarlementariër en boerin Annie Schreijer-Pierik werd de formulering aangepast, zodat het conflict gesust leek. Maar de indruk bleef hangen dat het CDA zich had laten gijzelen door behoudende boze boeren, en nog steeds niet durfde te kiezen voor een werkelijk duurzame, innovatieve, hedendaagse koers.

de geest uit de fles

Zo kwam, kort na de feestelijke Prinsjesdagborrel, de spagaat weer in beeld waar het CDA al jaren in verkeert en die al in 2010 door de Commissie-Frissen werd gesignaleerd: tussen het vergrijzende electoraat op het platteland en de moderne kiezer in en rondom de grote steden.

Dit voorjaar kwam daar nog eens overheen dat het CDA in de Provinciale Staten van Brabant aankondigde in een coalitie te willen stappen met Forum voor Democratie, de partij van Thierry Baudet die zich opwerpt als de nieuwe spreekbuis van de bedreigde boerenstand. Ondanks boze en bezorgde reacties van partijgenoten in het hele land liet de partijtop de Brabantse afdeling begaan, zodat opnieuw diepe scheuren in de partij zichtbaar werden, net nu de herinnering aan de dreigende splijting van de partij in 2010 over het gedoogakkoord met de PVV tijdens het eerste kabinet-Rutte begon te vervagen.

Pas afgelopen week, toen de coalitie met Forum in Brabant een feit was, liet partijvoorzitter Ploum horen dat hij een landelijke samenwerking met de partij van Baudet niet zag zitten omdat verschillende uitspraken van de FVD-leider ‘niet verenigbaar zijn met de principes van de partij’ – maar toen was de geest al uit de fles.

Ondanks boze en bezorgde reacties van partijgenoten in het hele land liet
de partijtop de Brabantse afdeling begaan.

Intussen speelde nog een kwestie op die een diepe gespletenheid in het CDA laat zien: de weeskinderen in de Griekse vluchtelingenkampen die volgens een groeiende maatschappelijke coalitie naar Nederland gehaald zouden moeten worden. De CDA-top voegt zich tot nu toe naar het kabinetsstandpunt dat de kinderen op het Griekse vasteland moeten worden opgevangen, maar van de week deden bijna veertig CDA-afdelingen een dringende oproep de kinderen wél in Nederland onderdak te bieden.

Het pleidooi voor barmhartigheid is geheel in lijn met het CDA-verkiezingsprogramma, waarin te lezen valt: ‘Voor vluchtelingen, in het bijzonder kinderen die werkelijk in nood verkeren, bieden wij altijd hulp en bescherming.’ Maar ondanks het groeiend protest binnen het CDA houdt de partijtop vooralsnog vast aan het halfhartige argument dat het opnemen van weeskinderen geen ‘structurele oplossing’ zou zijn – waardoor de vraag rijst welke oplossing de CDA-leiding dan wél structureel zou vinden, behalve wereldvrede voor altijd.

vermaalt in verkiezingsgeweld

De drie kwesties – het boerenprotest, de samenwerking met Forum en het opvangen van weeskinderen – brengen niet alleen een diepe gespletenheid binnen het CDA aan het licht, maar ook het totale gebrek aan leiderschap in de partij. Onder een leider die ook meer enigszins in de buurt zou komen van – bijvoorbeeld – Ruud Lubbers zouden de genoemde kwesties nooit ofte nimmer zo zijn ontspoord.

En zo zakt het CDA in de aanloop naar de verkiezingen steeds verder weg in onderling gekrakeel, terwijl de oppermachtige Rutte blijft stijgen in de peilingen, de onverstoorbare ChristenUnie steeds aantrekkelijker wordt voor sociaalchristelijke kiezers en Thierry Baudet – de andere grote electorale concurrent van het CDA – kan laten zien dat zijn nieuwe partij nog tot besturen in staat is ook. Zie de kiezers dan maar eens binnenboord te houden.

Hoog tijd dat het CDA een lijsttrekker kiest die kan laten zien waar de christendemocratie eigenlijk voor staat – zo spoedig mogelijk en niet pas aan het eind van de zomer – om te voorkomen dat de partij straks wordt vermalen in het verkiezingsgeweld.