<div class="lead">In <i>De kinderwet</i> vormen de vonnissen van een getormenteerde kinderrechter een prachtig verhaal.</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Ian McEwans zestiende boek <i>The Children Act</i> (<i>De kinderwet</i>) begint atypisch voor zijn doen. Met drie fragmentarisch aandoende, staccato zinnetjes: ‘Londen. Derde zittingstermijn een week begonnen. Onverbiddelijk juniweer.’ Niet direct formuleringen die je van de stilist McEwan verwacht. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Daarna volgt een beschrijvende zin over de hoofdpersoon, rechter Fiona Maye, die maar liefst zes regels beslaat. De drie openingszinnen zijn háár gedachten, begrijpen we nu, want na die beschrijving door de alwetende verteller (hoe rechter Fiona op zondagavond thuis op de chaise longue ligt) belanden we weer in haar perspectief. We kijken met haar mee in de kamer, de camera richt zich op de voorwerpen, die ze stuk voor stuk in korte zinnen registreert. </p>
<p>Uit wat daarna verteld wordt, blijkt waarom McEwan hier zo schrijft. De 59-jarige Fiona heeft van haar man Jack te horen gekregen dat hij een verhouding met een jongere vrouw wil beginnen. Hij wil nog één keer overweldigd worden door hartstocht. Het huwelijk met Fiona hoeft voor hem niet opgebroken te worden, hij wil open kaart spelen.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>Hoofdpersoon Fiona heeft als rechter een verschrikkelijke verantwoordelijkheid te dragen: redelijkheid brengen in hopeloze situaties</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>We lezen, in een onmiddellijke terugblik van Fiona op het moment daarvoor, hoe ze zich liet gaan, zij, de weloverwogen jurist die in haar praktijk het recht boven de emotie moet stellen. Een moment, langer duurde dat verlies aan zelfbeheersing niet, iconisch weergegeven door de drie elliptische zinnetjes waarmee <i>De kinderwet</i> begint. Fiona’s registratie van de kamer toont nog even de verbrokkelde wereld waarin ze zich bevindt. Het benoemen van die voorwerpen is een vergeefse poging houvast te krijgen tegenover het verpletterende besef dat ze alleen is. Dat duurt maar even, ze herneemt zich. Fiona heeft zich levenslang aan het recht gewijd, de logica van haar superieure juridische geest wint het. Dat moet ook, want ze heeft als rechter die zich moet uitspreken over familierecht een verschrikkelijke verantwoordelijkheid te dragen – bijna te groot voor een mens: redelijkheid brengen in hopeloze situaties. </p>
<p><i>De kinderwet</i> is niet alleen een roman over een geërodeerd en geïmplodeerd huwelijk, maar vooral een roman over rechtspraak. Charles Dickens’ <span class="Cursief">Bleak House</span>, die eerdere grote roman over rechtspraak, begint dan ook met dezelfde kortademige zin: ‘London.’</p>
<p>Fiona is Vrouwe Justitia verbeeld als menselijke weegschaal, altijd bezig de juiste balans te vinden. De gegeven ironie in deze roman, als een worm die zich een gang zal vreten door de appel, is natuurlijk dat Fiona’s professionele handelwijze en overwegingen in contrast staan tot haar labiele huiselijke situatie. Thuis wacht haar de ontvlechting van haar huwelijk: ‘Ze hielden het kort en wedijverden in beleefdheid als ze noodgedwongen over huishoudelijke zaken overlegden, vermeden gezamenlijke maaltijden, werkten in aparte kamers, door de muren heen beiden afgeleid door het rauwe besef van de radioactieve aanwezigheid van de ander.’</p>
</p></div>
<div class="image center"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2014/09/4da04cf9-288f-4220-a656-89d918c9089e_McEwan%2C-Ian-2014_preview800.jpg" width="800" height="933"alt="&#039;Een hommage aan de literatuur, a fortiori de poëzie, ontbreekt nooit in McEwans recente boeken – vaak in de vorm van zinspelingen&#039;. Illustratie Siegfried Woldhek" border="0" /><em class="credit">&#8216;Een hommage aan de literatuur, a fortiori de poëzie, ontbreekt nooit in McEwans recente boeken – vaak in de vorm van zinspelingen&#8217;. Illustratie Siegfried Woldhek</em></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Meer dan menselijk</h3>
<p>Op zeker moment zal Fiona zeggen dat mooie gedichten gecomprimeerd zijn. Een hommage aan de literatuur, a fortiori de poëzie, ontbreekt nooit in McEwans recente boeken – vaak in de vorm van zinspelingen. Dat is ook in (het voorbeeldig literair vertaalde) <span class="Cursief">De kinderwet</span> het geval, met referenties aan Yeats en Joyce.</p>
<p>Maar McEwans revérence voor dichterlijke comprimering blijkt ook uit hoe hij zijn thematiek scherp richt. In zijn proza botst de rationele wereld vaak met de emotionele – in deze roman verbeeld als de confrontatie van recht met geloof. In het hart van zijn proza ligt een moreel dilemma besloten, dat niet zelden onontkoombaar aandoet omdat hij de menselijke conditie toont bij grote, maatschappelijk ingrijpende onderwerpen. Eerder schreef hij al over ondermeer klimaatverandering, de inlichtingendienst, neurologie, terrorisme. Zo bezien was het familierecht een onafwendbare stap voor McEwan, die als kil-dissecterende schrijver bij zijn personages onder de huid weet te kruipen.</p>
<p>Dat is extra lastig bij Fiona, omdat ze het zich door haar werk niet kan toestaan menselijk, al te menselijk te zijn. Ze moet meer dan dat zijn, de personificatie van het recht. We maken haar direct in haar praktijk mee, waarin ze drie zaken tegelijk op haar bord heeft. Bij de eerste moet ze zich uitspreken over de educatie van de twee dochters van een orthodox-joods stel. Binnen hun geloofspraktijk heeft een vrouw geen opleiding nodig en de vader wil daarnaar handelen. De moeder daarentegen wil dat haar dochters naar een seculiere, liberale school mogen. Zij komt er in Fiona’s weergave antipathieker vanaf dan de vader, maar toch spreekt Fiona zich ten gunste van de wens van de moeder uit. De rechter stelt het welzijn van het kind immers voorop. </p>
<p>Een andere zaak toont het tekortschieten van de rechtspraak. De dochter van een Britse academica en een Marokkaan is naar zijn land van herkomst ontvoerd, weg van ‘het verdorven Westen’. Het is duidelijk dat de Britse rechtspraak die onrechtvaardige situatie niet kan veranderen. Verder naar de volgende zaak. Die vormt het hart van <span class="Cursief">De kinderwet</span>.</p>
</p></div>
<div class="figure--right">
<figure id="post-17335 media-17335" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2014/09/bb4eb98b-5c7d-4563-938a-8b08a76d103f_Mcewan-De-Kinderwet-copy_preview800.jpg" alt="" border=" /></figure>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Halve maantjes</h3>
<p>De bijna achttienjarige Adam is leukemiepatiënt en heeft een bloedtransfusie nodig. Probleem daarbij is dat hij een Jehova’s getuige is. Binnen zijn geloofsopvatting is het bloed de ziel en andermans bloed binnenkrijgen is niet toegestaan. De artsen die zijn leven willen redden staan lijnrecht tegenover Adams ouders. Omdat hij nog geen achttien is, moet Fiona zich over deze zaak buigen. Ze besluit hem in het ziekenhuis te bezoeken om te zien of hij handelingsbekwaam is. Zo gebeurt – en daar valt ze uit haar supramenselijke, rechterlijke rol.</p>
<p>McEwan benoemt dat niet zo, maar hij beschrijft de zelfverkozen martelaar Adam als een Jezus: ‘Het was een lang smal gezicht, lijkbleek, maar wel mooi, met onder de ogen blauwpaarse halvemaantjes die subtiel tot wit vervaagden en volle lippen die in het sterke licht ook paarsig leken.’ Dat is de opmaat van een gevecht dat de schrijver, via deze roman, met het geloof zal voeren. Zelfs wordt religie in bijtende zinnen met anorexia vergeleken. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>De juridische vonnissen die ze schrijft, weloverwogen en parels van menselijk vernuft, worden groter dan degene die ze geschreven heeft</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Misschien weerklinkt in de opmerkelijke heftigheid van McEwans vertrouwde afwijzing van geloof het atheïsme van zijn in 2011 aan kanker ten prooi gevallen vriend Christopher Hitchens. Hoe het ook zij, die rabiate aanval valt op omdat <span class="Cursief">De kinderwet</span> verder juist een toonbeeld van beheersing is. Het is duidelijk welk drama zich in Fiona’s kinderloze leven voltrekt: beroofd van de huwelijkse twee-eenheid, ontvankelijk en kwetsbaar, ziet ze in Adam de zoon die ze had kunnen hebben. Die ‘zwakte’ staat ze zich maar even toe. </p>
<p>Haar ware kracht schuilt, blijkt uit McEwans eerbiedige weergave, in de juridische vonnissen die ze schrijft, beargumenteerd, weloverwogen, wijs, parels van menselijk vernuft, groter dan degene die ze geschreven heeft. In die sublimatie lijkt het recht ten beste op de literatuur. Zoals die door een begenadigde enkeling als McEwan geschreven wordt. </p>
<p><i>The Children Act, Jonathan Cape, Atlas Contact, 216 p., € 19,95. De Nederlandse vertaling De kinderwet (van Rien Verhoef) is op 25 september bij De Harmonie verschenen, 244p., €22,50.</i></p>
</p></div>


Jeroen Vullings

Bij Ian McEwan sublimeert rechtspraak tot vernuftige literatuur

Vrouwen misbruikt binnen Forum

De zomerrel op links

Woke versus klasse

Verhaal van de Week

Normale mensen zijn eng

Teun van de Keuken

Wat betekent bescherming?

Leven in de Noordzee

Onzekere toekomst

Onrust in het Midden-Oosten

iPhone-apartheid

Chard van den Berg

Eigendomcrisis

Noordzee

Veilige social media

Megaboete Meta

Democratie leeft

Verzet in India

Mag je niet missen

Cultuurtip