Help mij Gaza te verlaten

Gebroken volk

Verhaal van de Week

Bevrijd jezelf van medeplichtigheid

Boycots

Kabinet heeft eindelijk opties

Politiek

Nominatie Stefan Hertmans

Nobelprijs

Moeite doen is menselijk

Hannah Prins

Torre Florim van De Staat

Interview

Werken loont niet

Hans Against the Machine

Zelfs aanhangers Poetin lezen 7x7

Verzetskrant

Invriezen eicellen vergoeden?

Debat

Podcast

Een woordvoerder van JA21 deelde een collega deze week mee geen journalisten van Vrij Nederland te woord te willen staan, omdat hoofdredacteur Sander Heijne de partij &#8216;homofoob&#8217; zou hebben genoemd. Feitelijk klopt de aantijging niet, maar het leek ons een uitstekende aanleiding om eens wat dieper in de ideologie van JA21 te duiken. Waar staat de partij voor? Zou een rectificatie (als de uitspraak was gedaan) op zijn plaats zijn geweest? Of is het tijd voor een escalatie?
Verder liet Merel zich deze week inspireren door een Franse burgemeester die daadwerkelijk voor zijn jeugdige bevolking ging staan, staat het debat over onverdoofd ritueel slachten plots weer hoog op de politieke agenda en heeft Google Maps de satellietbeelden van Gaza een update gegeven.
<iframe title="De VVD-vrije aflevering" width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/FKDM_EJr9Zs?feature=oembed" frameborder="0" allow="accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share" referrerpolicy="strict-origin-when-cross-origin" allowfullscreen></iframe>
<h5>Praat mee over sociale zekerheid</h5>
Na maanden van vakbondsacties gaan de bonden in gesprek met het kabinet over de toekomst van onze sociale zekerheid. Vrijdag 9 oktober blikt Yasmin Ait Abderrahman in Pakhuis de Zwijger met kopstukken uit de politiek, vakbond en de journalistiek vooruit. Toegang is gratis, aanmelden <a href="https://dezwijger.nl/programma/de-strijd-om-de-sociale-zekerheid">via deze link</a> verplicht.
<h5>Referentie</h5>
In de aflevering refereerde Sander aan het artikel Na drie jaar genocide wil iedereen weg uit Gaza, van Kaja Bouman. Lees het hele artikel <a href="https://www.vn.nl/na-drie-jaar-verzet-is-het-verzet-van-gazanen-gebroken">via deze link</a>.
&nbsp;

Merel Wielaert

Sander Heijne

De VVD-vrije aflevering

Tussen 1990 en 2012 is de gemiddelde Nigeriaan vijf keer zo rijk geworden. Als inkomen een benadering was voor geluk, zou dat fantastisch nieuws zijn. De Nigerianen werden echter minder tevreden met hun leven. Toeval? Nee. India groeide ook hard zonder een gelukstoename en de Brazilianen werden tweemaal zo rijk met slechts een snufje extra tevredenheid.
Er is al ruim een halve eeuw een debat gaande over het verband tussen economische groei en geluk. Daar waar de standaardaanname nog steeds is dat groei tot geluk leidt, zei Richard Easterlin al in 1974 dat dit op de lange termijn waarschijnlijk niet zo is.
Ook in Nederland zien we dit: ons geluk krijgt gemiddeld een stabiele 7,7. Onze tevredenheid met het leven bleef hangen rond de 7,6. Eén ding steeg wel: de tevredenheid met onze financiële situatie, van 7,0 naar 7,5. We zijn dus blijer met onze portemonnee en precies even blij met ons leven. Over ons sociale leven en onze psychische gezondheid werden we zelfs iets minder tevreden.
De verklaring daarvoor is eigenlijk heel simpel. We meten ons geluk af aan anderen. Wie meer verdient dan de buren, voelt zich beter. Groeit iedereen mee, dan blijft er van die voorsprong weinig over. Rijker worden is een wedstrijd die niemand wint.
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/auteur/hans-stegeman/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new article-embed--author">hans against the machineHans Stegeman neemt het wekelijks op tegen de vastgeroeste ideeën die systeemverandering in de weg staan.30 april 2024</a>
<h5>Zingeving</h5>
Bovendien is geluk maar de helft van een goed leven. De andere helft is zingeving, het gevoel dat je leven ergens toe doet. Bijna de helft van de Nederlanders vindt zingeving minstens zo belangrijk als geluk, blijkt uit <a href="https://ideas.repec.org/p/tin/wpaper/20260065.html">onderzoek</a>. Geluk gaat over steun krijgen en gewaardeerd worden, zin over ‘er zijn voor een ander’. Geluk ontvang je. Zin geef je.
<blockquote>Wie geluk najaagt, jaagt het weg</blockquote>
Dat zin iets anders is dan geluk, wisten de Grieken al. Zij spraken van eudaimonie: een goed leven als iets wat je doet, geen toestand die je overkomt. Je kunt het niet bezitten, alleen beoefenen. De economie koos een ander uitgangspunt voor het welzijn van mensen, het nutsdenken. Daarin is geluk een opbrengst die je kunt optellen, en meer is altijd beter. Een som in plaats van een praktijk.
Juist een van de grondleggers van dat nutsdenken, John Stuart Mill, liep er zelf op stuk. Op zijn twintigste raakte hij in een diepe crisis. Hij vroeg zich af of hij gelukkig zou zijn als al zijn idealen werkelijkheid werden. Het eerlijke antwoord was nee. Zijn conclusie, in zijn autobiografie: alleen wie zijn zinnen zet op iets anders dan het eigen geluk, wordt gelukkig. ‘Vraag jezelf af of je gelukkig bent en je houdt op het te zijn.’ Wie geluk najaagt, jaagt het weg.
Met zin gaat het rijke landen slechter af dan met geluk. De <a href="https://globalflourishingstudy.com/reports">Global Flourishing Study</a>, waarbij ruim 200 duizend mensen in 22 landen zijn ondervraagd, ontdekte vorig jaar dat hoe rijker een land is, hoe minder zingeving mensen gemiddeld ervaren. Zweden staat tweede op levenstevredenheid, hoog op inkomen per persoon en negentiende op zin. Indonesiërs, Filipino’s en Mexicanen hebben minder geld en meer doel. Zij leven dichter op familie en gemeenschap, vaak ook op geloof. Op plekken dus waar je nodig bent.
<blockquote>Wat de groei kapot maakt aan vertrouwen en rust, kopen we terug</blockquote>
Hoe kan dat? Veertig jaar marktdenken heeft de kiezende en ontvangende consument tot maat der dingen gemaakt: consumeren, beleven, bediend worden. Een ontvangsteconomie. Wordt het leven onrustig, dan is er een wellnessweekend of een meditatie-app. Zelfs zin denken we te kunnen kopen, als boeddhabeeld uit het tuincentrum. En wat de groei kapot maakt aan vertrouwen en rust, kopen we terug. Ook die aankopen tellen als groei. Zo betalen we de rekening van ons eigen ongeluk en noemen we het vooruitgang. Voor geven blijft intussen steeds minder ruimte over. Wie twee banen combineert met mantelzorg, heeft geen avond over voor de voetbalclub.
<h5>Zekerheid</h5>
Beleid kan, als we dat goed doen, wel degelijk bijdragen aan geluk en zingeving. Dat begint bij zekerheid. Easterlin gaf na veertig jaar onderzoek een nuchter antwoord op de vraag wat werkt: volledige werkgelegenheid en een stevig sociaal vangnet. Wie niet bang hoeft te zijn voor het eind van de maand, heeft ruimte voor een ander. Kleinere inkomensverschillen horen daarbij. Ze halen de scherpte uit die niet-te-winnen wedstrijd.
Tijd en waardering spelen daarnaast ook een rol. Wie tijd heeft om voor een ouder of de buurt te zorgen zonder dat het tot stress leidt, heeft meer ruimte voor zingeving. En het werk dat Nederlanders zelf het zinvolst vinden – zorg en onderwijs – verdient meer waardering. Het moet doelmatiger, want anders kost het de samenleving te veel. Het hoge ziekteverzuim in die sectoren is daar deels de rekening van.
Om dat te veranderen, moeten we het heiligste getal van onze tijd van zijn sokkel halen: het groeicijfer. Zolang dat getal de voorpagina haalt en brede welvaart de bijlage, sturen we op wat we ontvangen en vergeten we wat we geven.
Geluk zit in een klein hoekje, zegt het spreekwoord. Zin zit in het hoekje ernaast, waar iemand op je rekent. Daar komt geen groeicijfer ooit kijken.

Hans Stegeman

Geluk is maar de helft van een goed leven

Literaire kroniek

We leren de Franse schrijver Gustave Flaubert natuurlijk het beste kennen door zijn romans en brieven te lezen. Maar om in één keer een scherpe indruk van hem te krijgen, kunnen we ook kijken naar een aquarel die iemand uit zijn kring, de schilder Georges Rochegrosse, ooit maakte van zijn werkkamer op een moment dat Flaubert er even niet was. Rochegrosse moest snel te werk gaan, want het was ondenkbaar dat niet-intimi zomaar die werkkamer mochten betreden.
De snelheid van de aquarel is de zeggingskracht alleen maar ten goede gekomen. Flauberts gedisciplineerde wildheid wordt er goed in uitgedrukt. De ruimtelijkheid van het ‘schrijfhok’ of ‘werkkrocht’, zoals Flauberts vriendin George Sand de hoge en volle ruimte placht te noemen, past helemaal bij Flauberts brede gebaren en onstuimige karakter. De papieren en de paraat staande pennen en potloden op zijn bureau kunnen zo aan het werk gezet worden om de zoveelste correctie aan te brengen in een van zijn stilistisch fabuleuze zinnen.
Een deel van deze aquarel staat op het omslag van Gustave en wij, een boek van de Vlaamse schrijver Erwin Mortier waarin ‘geschiedenis, biografie en roman voortdurend over elkaar heen buitelen’. Dit is wel een vreemde combinatie. De Gustave in de titel is Flaubert en de ‘wij’ zijn drie vrouwen in zijn leven: de schrijfsters George Sand en Louise Colet, en de Engelse gouvernante van Flauberts nichtje Caroline, Juliet Herbert. Sand en Colet kennen we omdat Flaubert een uitvoerige briefwisseling met hen voerde. De brieven met Sand verschenen in vertaling als Wij moeten lachen en huilen, de correspondentie met Colet als Brieven aan Louise Colet. Over Juliet Herbert weten alleen doorgewinterde Flaubert-kenners iets, zoals de lezers van het boek Flaubert and an English Governess, van Hermia Oliver (1980).
<h5>Innige vriendschap</h5>
Alle drie de vrouwen komen in een apart hoofdstuk zelf aan het woord over hun omgang met Flaubert, alsof ze na zo’n honderdvijftig jaar op hem terugkijken en hem beoordelen. In het geval van George Sand ging het om een innige vriendschap, in het geval van Louise Colet was enige tijd sprake van hevige verliefdheid. Op den duur werd het zijn grootste zorg hoe haar op afstand te houden en toch met haar te blijven corresponderen. Flauberts matrone-achtige moeder kon Louise Colet niet uitstaan, vandaar dat ze nooit bij Flaubert thuis in Croisset is geweest – ook de woonplaats van zijn moeder.
Mortier geeft geen enkele introductie op de vier hoofdstukken, behalve dat hij op de achterkant van het boek zet dat het boek vragen stelt als ‘staat liefde de vriendschap in de weg?, ‘staat het leven het schrijven in de weg?’ En ‘vuurt de begeerte de pen aan, of maakt ze ons zwak?’
<blockquote>Zij wil de lieve vrede bewaren, maar niet tegen elke prijs</blockquote>
Wat er naast geschiedenis en biografie aan ‘roman’ uit Mortiers duim is gezogen, is niet duidelijk. Het zou in elk geval wel niet minder dan ‘geestig, scherp, teder, jaloers, baldadig, verliefd, ontgoocheld’ zijn.
We vallen zomaar in de terugblik van George Sand. In haar brieven is ze hartelijk meegaand, maar spreekt Flaubert ook vaak moederlijk tegen. Zij wil de lieve vrede bewaren, maar niet tegen elke prijs. Hij barst ook tegen haar regelmatig los in tirades tegen alles in de wereld, een wereld waar hij geen deel van wil uitmaken, omdat je op een afstand moet staan om beter te kunnen zien.
Haar ‘knorrige estheet’ vond de stijl van haar romans ‘te romig’ en ‘te omfloerst’. Haar manier van schrijven noemde hij ‘wulps’. Zij noemt hem een ‘bedaarde bourgeois’, wat hij maar voor een heel klein gedeelte was, gezien het proces dat tegen hem gevoerd werd vanwege de ‘obsceniteiten’ in Madame Bovary. Hij was een bohemien met een grote studeer- en werkkamer waar hij tot diep in de nacht zat. ‘Ik heb niets beminnelijks!’ riep hij toen ze hem zei dat hij eens wat gezeglijker moest worden. De kunstenaar, vond Flaubert, moest ‘een monstruositeit’ zijn.
<h5>Vrouwen met verstand</h5>
George Sand vraagt Flaubert hoe het nageslacht hen zal vinden. Zullen ze ons ‘verwerpen, omarmen, vergeten?’ Het antwoord krijgen we niet, maar heeft wel iets te maken met wat Mortier gezien de flaptekst zegt te willen met Gustave en wij: de vraag beantwoorden of wij echt wel zo anders zijn dan zij in de negentiende eeuw. Het antwoord: er is veel menselijke overeenkomst, maar minstens zoveel verschil – aldus de open deur.
Zeker is dat de verhouding tussen mannen en vrouwen een wereld van verschil laat zien. Daar geeft Mortier met een zekere wellust staaltjes van in een apart hoofdstuk waarin hij een groep mannen (‘wij hengsten’) uit Flauberts jonge jaren aan het woord laat. Zij bombarderen hun vriend Flaubert tot hun ‘kapitein’ omdat hij zijn maagdelijkheid zou zijn verloren aan de kamermeid van zijn moeder. Dat verheft hem. Dit hoofdstuk gaat over ‘de vrouwtjes’ en over ‘het gevoelsleven van de hogere hoererij’, over ‘treurnis van het allerfijnste allooi’, over vrouwen met verstand die ‘pijn doen aan onze oren’.
<h5>Restaurant Magny</h5>
Flauberts opvattingen over de vrouw pakten nogal eens wonderlijk uit. Terwijl hij ze in huiselijke en familiale kring hooghield, betoonde hij ze onder vrienden geen of weinig respect. Waar Mortier zijn citaten vandaan heeft, is onduidelijk. Maar in de gesprekken die Flaubert met zijn mannelijke collega’s voerde tijdens de vermaarde maaltijden in restaurant Magny kon hij met een stalen gezicht zeggen: ‘De vrouw is voor alle leden van mijn geslacht een barbaarse poort tot het oneindige. Dat is misschien geen hoogstaande instelling, maar wel fundamenteel voor de man’.
<blockquote>Caroline zou zich altijd geërgerd hebben aan de ‘closeness’ tussen Flaubert en Juliet en de brieven vernietigd hebben</blockquote>
Flaubert had ook weinig op met religie: ‘Als een kokette vrouw geen mannen meer kan krijgen, keert zij zich tot God’. Zulke ideeën zorgden ervoor dat George Sand naar huis wilde. De vraag is: wat wil Mortier met dit hoofdstuk? Nog eens laten zien hoe verschrikkelijk er in die tijd over vrouwen werd gedacht onder fameuze literatoren en dus door mannen in het algemeen? Maar in hoeverre is het historisch en in welke mate is het bedacht?
Over Juliet Herbert, de vijfentwintigjarige Engelse gouvernante die in de jaren 1854-1857 op Flauberts nichtje Caroline paste, was nauwelijks iets bekend. Ze heeft met Flaubert gewerkt aan een Engelse vertaling van Madame Bovary, maar die is nooit verschenen. Er moeten brieven van haar bestaan hebben en ze moet in brieven genoemd zijn, maar daar is niets van gebleken. De reden: Caroline zou zich altijd geërgerd hebben aan de ‘closeness’ tussen Flaubert en Juliet en de brieven vernietigd hebben, zij was tenslotte verantwoordelijk voor Flauberts papieren na zijn dood in 1880.
Andere mogelijkheid: Flaubert zou ze zelf een jaar voor zijn dood tijdens een acht uur durend ‘bonfire’ hebben verbrand in aanwezigheid van Guy de Maupassant. En de brieven van Flaubert aan Juliet Herbert? Die zou ze zelf voor haar dood hebben vernietigd.
<h5>Opgewonden</h5>
Wanneer Mortier meer dan vijftig pagina’s fantaseert over Juliets verhouding tot Flaubert is het goed te weten dat er maar een paar regels van Flaubert over haar op papier staan en ook nog in verschillende versies. In 1856 schrijft hij aan zijn vriend Louis Bouilhet dat hij ‘danig opgewonden raakt van de gouvernante’: ‘Ik bleef wat achter op de trap om te voorkomen dat ik haar bij haar achterste zou grijpen’. Flaubert-biograaf Henri Troyat voegt daar nog aan toe: ‘Dat ruisen van de rokken, naast die van zijn moeder, in huis, zweept zijn bloed op. Hij doet geen enkele poging, maar hij droomt’.
Juliet zelf vertelt via Mortier dat ze met Flaubert op een dag onder de lindeboom ligt te luieren en dat hij met zijn gezicht heel dicht bij haar komt: ‘Maar ik legde twee vingers op zijn lippen en zei: ‘Niet hier, Gustave. We gaan in de oase geen stormen inviteren’.
<blockquote>Een literaire rondedans waarin heden en verleden elkaar verleiden</blockquote>
Juliet zou een van de weinigen zijn die in zijn werkkamer mochten zitten en in de boeken mochten neuzen als hij er niet was. Dat mocht zelfs het nichtje niet, ook al was Flaubert erg op haar gesteld. Tegen beter weten in, want ze was een snob van jewelste. Haar gouvernante Juliet moest haar als kind met u aanspreken.
In het portret dat Juliet van zichzelf geeft, maakt ze zichzelf behoorlijk zielig: na de tijd bij Flaubert ging ze van de ene gouvernante-betrekking naar de andere en dus van de ene zolderkamer naar de andere, bijna altijd met de status van dienstmeid. Onderzoeker Hermia Oliver vond nog dat Flaubert en Juliet elkaar in 1865, 1866 en 1871 in Engeland moeten hebben ontmoet. En in Frankrijk in 1872 en 1878.
Dit is allemaal wel aardig om te weten, maar voegt het, afgezien van dit alles over Juliet, echt iets toe aan wat we al uit biografieën, documentaires en brieven weten? De flaptekstschrijver maakt het wel heel bont wanneer het boek ‘een literaire rondedans’ wordt genoemd ‘waarin heden en verleden elkaar verleiden’.
<div class="info-box">
Gustave en wij door Erwin Mortier is uitgegeven door De Bezige Bij.
</div>

Carel Peeters

De wedijver tussen de burger en het monster in Flaubert

Privacy

Politieke partijen, van PVV tot PRO, schenden op tientallen websites privacywet AVG door illegale volgcookies te gebruiken. Hierdoor komen persoonlijke gegevens – en politieke voorkeuren – van individuen, zonder dat zij daarvoor toestemming hebben gegeven, in het bezit van Amerikaanse techbedrijven zoals Google en Youtube.
Dat blijkt uit onderzoek van Vrij Nederland en Internet Cleanup Foundation – een stichting die privacyschendingen op websites monitort. Hierbij werden via het codeprogramma Playwright 6168 url’s geanalyseerd van landelijke politieke partijen en aanverwante organisaties. Denk aan jongerentakken, regionale afdelingen en andere geclaimde domeinnamen.
Op ruim veertig van die websites werden illegale volgcookies aangetroffen. Verreweg de meeste daarvan – 28 in totaal – zijn verbonden aan de PVV, waaronder pvvoverijssel.nl en stopdeeuropesezakkenvullers.nl. Ook zijn illegale volgcookies aangetroffen op drie lokale ChristenUnie-sites, op twee sites van FVD en twee sites van JA21. De partijen D66, De Nederlandse Alliantie, CDA, SGP en Progressief Nederland (PRO) hebben elk één site die illegaal gegevens van bezoekers deelt. 
<h5>waarschuwing</h5>
Het gebruik van illegale cookies gebeurt ondanks herhaaldelijk waarschuwen van de Autoriteit Persoonsgegevens. Vorig jaar tikte ook Stichting Data Bescherming Nederland zeven politieke partijen op de vingers. Inmiddels hebben zes partijen de trackingcookies van hun landelijke site gehaald. Op de site <a href="http://ja21.nl">JA21.nl</a> werden recentelijk nog wel illegale cookies aangetroffen, ondanks eerder toezeggingen van de partij om ze te verwijderen. In reactie op dit onderzoek heeft de partij vorige week alsnog de cookies verwijderd.
<blockquote>&#8216;Het is laksheid. Politieke partijen moeten het goede voorbeeld geven’</blockquote>
‘Het is laksheid. Politieke partijen moeten het goede voorbeeld geven’, zegt Felienne Hermans, hoogleraar Computer Science aan de Vrije Universiteit Amsterdam in reactie op het feit dat partijen de wet overtreden. Ze merkt op dat politieke partijen in hun programma’s juist hoog opgeven van digitale soevereiniteit, en onafhankelijkheid van Amerikaanse techbedrijven.
Gebruik van trackingcookies door politieke partijen is extra problematisch omdat het uiterst gevoelige informatie betreft, zegt tech-advocaat Christiaan Alberdingk Thijm. ‘Er kunnen politieke voorkeuren uit worden afgeleid. Vooral wanneer iemand een website vaker bezoekt.’
Dit type gegevens stelt techbedrijven in staat om voorkeuren van burgers te beïnvloeden of te sturen. Op basis van eerder internetgedrag toont Google bepaalde zoekresultaten, afbeeldingen en informatie eerder en vaker. Hermans: ‘Big Tech kan aan de hand van eerdere gegevens inschatten hoe ontvankelijk je bent voor bepaalde informatie. De informatie die je te zien krijgt, raakt steeds eenzijdiger. Dat is curieus, zeker nu CEO’s zelf extreme denkbeelden aanhangen.’
<blockquote>‘Je moet er toch niet aan denken dat wereldleiders weten met welke partij je sympathiseert’</blockquote>
Daar komt bij dat gegevens die bij Amerikaanse technologiebedrijven belanden sinds 2018 op bevel van de Amerikaanse overheid kunnen worden opgevraagd. Hermans: ‘Je moet er toch niet aan denken dat wereldleiders weten met welke partij je sympathiseert.’
Het risico dat gegevens in verkeerde handen terechtkomen, neemt bovendien toe, nu data dankzij kunstmatige intelligentie steeds gemakkelijker worden buitgemaakt via hacks en lekken.
Voor dit soort privacy-overtredingen kan door burgers bij de rechter een schadevergoeding worden geclaimd. De hoogte daarvan verschilt per zaak. ‘Maar als een politieke partij herhaaldelijk is gewaarschuwd, kun je best mikken op 2500 euro aan compensatie’, zegt Alberdingk Thijm.
<h5>lichtvaardig</h5>
In vergelijking met tien jaar geleden worden er weliswaar minder illegale gegevens gedeeld via cookies door politieke partijen. Tegelijk, constateert Internet Cleanup Foundation, is het opmerkelijk dat er nog steeds, ondanks alle waarschuwingen van privacy-organisaties, nog zoveel illegale cookies in omloop zijn.
De handhaving door de Autoriteit Persoonsgegevens is dan ook mild. De toezichthouder, die in een reactie niet kan ingaan op haar werkwijze, is weliswaar bevoegd om boetes op te leggen, maar heeft dat in het geval van de politieke partijen niet gedaan.
‘Wanneer je bepaalde partijen straft, word je gemakkelijk geassocieerd met een politieke voorkeur’, zegt ICT-hoogleraar Frederik Zuiderveen Borgesius. ‘Je ziet bijvoorbeeld dat de AP wel commerciële bedrijven aanpakt vanwege trackingcookies.’
<blockquote>Dit tast het gezag van de Autoriteit Persoonsgegevens aan</blockquote>
Dat er nu, ook door een tekort aan budget en menskracht, zoveel zaken blijven liggen, tast het gezag van AP volgens hem aan. ‘Het is een politieke keuze om voor een toezichthouder veel of weinig middelen te reserveren’, zegt Zuiderveen Borgesius. ‘Het zegt veel over hoe ernstig de privacywetgeving wordt genomen.’
In vergelijking met andere Europese landen springt de Nederlandse lichtvaardigheid nog eens extra in het oog. In bijvoorbeeld Frankrijk, Ierland en het Verenigd Koninkrijk laten privacytoezichthouders zich nadrukkelijker gelden.
Nederlanders komen nauwelijks in verweer tegen schendingen van de cookiewetten. Daardoor ontbreekt van onderaf druk op politieke partijen, vindt Felienne Hermans: ‘Als mensen hierover klachten indienen, kan er bij zo’n partij iets veranderen. Je moet naar een norm toe waarin het minder acceptabel wordt om cookiewetten te overtreden.’

Chard van den Berg

Politieke partijen delen via illegale cookies gegevens van burgers met Big Tech

Cartoon

Afgelopen week heeft Google de kaarten van Gaza op Google Maps een update gegeven. De beelden laten zien dat er bijna niets meer over is van de bebouwing, wegen en landbouwgrond. Ook de ‘veilige zones’ zijn grotendeels verwoest. Uit berekeningen blijkt dat inmiddels tussen de 85 en 90 procent van de bebouwing in het gebied is vernietigd of beschadigd.

Rempedaal

Keer om

Pop-up poëzie

<h5>Totem</h5>
Afstand is nodig 
om naar elkaar toe te groeien; 
er is altijd afstand nodig. 
Het woord kan onze schelp zijn 
zoals het ons lichaam past; korst 
die soms nog wond is, soms 
de korst weer wond geworden. 
De schelp groeit mee met de grillen 
van haar dragers; iedereen 
heeft een bed nodig &#8211; de genezing 
ligt in de wond besloten. 
Het bed kan onze schelp zijn 
waaraan grillig vlees zich hecht; 
ruimte is nodig. 
Er is altijd een ruimte.
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/product/vrij-nederland-september-2026/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new">Bestel 'm hierDit verhaal komt uit ons nieuwe nummer, met als thema ‘De oorlog om de waarheid’! Heb jij hem al in huis?2 september 2026</a>
<div class="info-box">
Wil je het kunstwerk kopen? Kijk op www.meisjeinhetwit.nl
</div>

Dewi de Nijs Bik

Pop-up poëzie: ‘Totem’ van Dewi de Nijs Bik

De wereld telt meer gewapende conflicten dan op enig moment sinds 1946. Momenteel zijn er 65 conflicten gaande in 35 landen. Sinds 2021 zijn bij gevechten bovendien meer mensen omgekomen dan in de twee decennia daarvoor. Deze ontwikkeling zet de VN-vredesmissies steeds verder onder druk. Tegelijkertijd maakt een nieuwe vorm van oorlogsvoering, met drones, autonome wapensystemen en AI-gestuurde cybermiddelen, het steeds moeilijker om kwetsbare burgers te beschermen en politieke oplossingen voor conflicten te bevorderen.
De regering van de Amerikaanse president Donald Trump heeft de problemen verder vergroot. In september betaalden de Verenigde Staten 827 miljoen dollar aan verplichte VN-bijdragen: 725 miljoen voor de reguliere begroting en 102 miljoen voor vredeshandhaving. Toch heeft het land nog altijd een betalingsachterstand van ongeveer 4,2 miljard dollar, waarvan 2,9 miljard bestemd is voor vredesmissies. De daaruit voortvloeiende liquiditeitscrisis heeft VN-secretaris-generaal António Guterres gedwongen het budget voor vredeshandhaving met ongeveer 15 procent te verlagen en een kwart van de vredeshandhavers terug te trekken. In juni waren wereldwijd 44.208 geüniformeerde VN-vredeshandhavers actief, tegenover 60.081 in juni 2024.
Daarnaast hebben de Verenigde Staten in de VN-Veiligheidsraad, zij het selectief, aangedrongen op het beëindigen van vredesmissies om kosten te besparen. Zo werd de VN-missie in Jemen in maart beëindigd en begint in december de afbouw van de missie in Libanon. In november moet de Veiligheidsraad beslissen over de verlenging van de VN-missie in de Centraal-Afrikaanse Republiek. Ook daarover hebben de Verenigde Staten hun twijfels uitgesproken.
<div class="info-box">
<h5>Experts over de wereldpolitiek</h5>
Elke week publiceren we een opiniestuk van een expert in de wereldpolitiek. Met deze week: Adekeye Adebajo, professor aan de Universiteit van Pretoria en oud-directeur van het Centrum voor Conflictresolutie (CCR) in Kaapstad. Ook is hij auteur van onder meer Global Africa: Profiles in Courage, Creativity, and Cruelty (Routledge, 2024).
</div>
Tegelijkertijd heeft de regering-Trump zich nadrukkelijk ingezet voor operaties die aansluiten bij haar eigen belangen. Zo steunt zij een door de VN goedgekeurde anti-bendemacht in Haïti – formeel geen VN-vredesmissie – en een internationale stabilisatiemacht in Gaza. Ook blijft Washington de VN-missie in de Democratische Republiek Congo steunen, die inmiddels 27 jaar actief is. Die steun valt samen met Amerikaanse pogingen om met Congo een overeenkomst te sluiten over strategische delfstoffen.
Omdat het overgrote deel van de VN-vredeshandhavers in Afrika is gestationeerd – in de Democratische Republiek Congo, Zuid-Soedan, de Centraal-Afrikaanse Republiek, Abyei en de Westelijke Sahara – zal het continent het zwaarst door de bezuinigingen worden getroffen. De verantwoordelijkheid voor de veiligheid zal daardoor steeds meer komen te liggen bij regionale vredesmachten die vaak over onvoldoende mensen, materieel en financiële middelen beschikken. Zoals Guterres in een rapport uit juli stelt, zijn de VN-vredeshandhavers zelf al ‘niet toegerust om langdurige vredeshandhavingstaken uit te voeren’. Het is dan ook de vraag of regionale organisaties, die in hetzelfde rapport als ‘versnipperd’ en ‘disfunctioneel’ worden omschreven, zulke taken in complexe conflictgebieden wel kunnen overnemen. De nadruk op een ‘netwerkgerichte aanpak’ en ‘flexibele, aanpasbare’ modellen voor vredeshandhaving lijkt daarom eerder te wijzen op het afschuiven dan op het gezamenlijk dragen van de lasten.
<blockquote>Hoewel Afrikaanse landen 28 procent van de VN-lidstaten vormen, heeft het continent geen permanente zetel in de VN-Veiligheidsraad</blockquote>
Nog veelzeggender is misschien dat Guterres in zijn rapport slechts kort stilstaat bij de samenwerking tussen de VN en Afrikaanse regionale organisaties. Dat wijst erop dat er voor deze cruciale kwestie weinig politieke steun bestaat. Het rapport spreekt positief over de resolutie van december 2023, die het mogelijk maakt om door de Afrikaanse Unie geleide vredesoperaties per geval te financieren uit verplichte VN-bijdragen. Maar nu de regering-Trump de VN dwingt haar steun aan de al langer bestaande AU-missie in Somalië af te bouwen, dreigt ook deze resolutie in de praktijk een dode letter te worden.
<h5>Duurzame vrede</h5>
Het onderliggende probleem ligt bij de samenstelling van de VN-Veiligheidsraad. Guterres pleit terecht voor een ‘meer representatieve Raad’. Daarvoor moet volgens hem een einde komen aan het ‘historische onrecht jegens Afrika’. Hoewel Afrikaanse landen 28 procent van de VN-lidstaten vormen, heeft het continent nog altijd geen permanente zetel in de Veiligheidsraad en daarmee ook geen vetorecht. Een uitbreiding van de Raad ligt echter politiek gevoelig. De Verenigde Staten, China en Rusland zouden hervormingen kunnen blokkeren als die ertoe leiden dat een geopolitieke rivaal een permanente zetel krijgt.
Daardoor staan de vijf permanente leden van de Veiligheidsraad met vetorecht vaak tegenover elkaar langs geopolitieke scheidslijnen: Rusland en China aan de ene kant, en de Verenigde Staten, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk aan de andere. Deze verdeeldheid maakt het vrijwel onmogelijk om een belangrijke aanbeveling van Guterres uit te voeren: vredesoperaties moeten deel uitmaken van een haalbare politieke strategie die ook de grieven en onderliggende oorzaken van conflicten aanpakt. Zo’n aanpak is noodzakelijk, maar zou grote financiële en militaire inspanningen vergen, evenals een mate van samenwerking tussen de grootmachten die momenteel ontbreekt. In 2025 nam de Veiligheidsraad slechts 44 resoluties aan, het laagste aantal sinds 1991. Dit jaar zijn tot nu toe nog maar 17 resoluties aangenomen.
Omdat Guterres weinig andere mogelijkheden heeft, zoekt hij zijn toevlucht tot het idee dat conflictpreventie en vredesopbouw de meest kosteneffectieve manier zijn om de mondiale stabiliteit te bevorderen. Maar veel strijdende partijen zijn niet bereid te onderhandelen, terwijl bemiddelingspogingen er tot dusver niet in zijn geslaagd de oorlog in Oekraïne en de conflicten in het Midden-Oosten en Afrika te beëindigen. Ook andere voorstellen uit zijn rapport – zoals het opbouwen van een wereldwijd partnerschap voor vredeshandhaving, het formuleren van gerichtere en flexibelere mandaten, het strikt vasthouden aan onpartijdigheid en het ontwikkelen van duidelijke exitstrategieën – lijken eerder idealen dan oplossingen die aansluiten bij de realiteit van de huidige conflicten.
<blockquote>Duurzame vrede moet aansluiten bij de militaire werkelijkheid</blockquote>
Vooral het idee van exitstrategieën lijkt bedoeld om de Verenigde Staten tegemoet te komen, hoewel het in de praktijk moeilijk uitvoerbaar is. Duurzame vrede moet immers aansluiten bij de militaire werkelijkheid ter plaatse en kan niet worden gebonden aan willekeurige deadlines die om politieke redenen zijn vastgesteld. Daarnaast stelt Guterres bureaucratische hervormingen voor die weinig realistisch lijken, zoals een effectievere inzet van regionale VN-kantoren en van VN-organisaties die kampen met geldgebrek en interne verdeeldheid. Ook grijpt hij terug op een idee dat na de genocide in Rwanda in 1994 opkwam: medewerkers van het VN-secretariaat in New York zouden onafhankelijk aan de Veiligheidsraad moeten kunnen rapporteren.
Tegen de achtergrond van de aanhoudende druk van de regering-Trump op de internationale vredeshandhaving laten deze voorstellen zien hoezeer de VN tussen twee vuren is komen te staan. Dat biedt weinig perspectief voor de belangrijkste opdracht van de organisatie: ‘toekomstige generaties te behoeden voor de gesel van de oorlog’.

Adekeye Adebajo

Vrede wordt steeds moeilijker voor de Verenigde Naties

Essay

Het moet tegen het einde van de jaren tachtig zijn geweest toen ik als jongetje vanaf de achterbank van onze tweedehands Citroën Visa bezorgd naar de brandstofmeter tuurde. Het wijzertje stond al enige tijd op nul. Het waarschuwingslampje brandde. Het bordje langs de weg bracht mogelijk verlichting. Nog 1500 meter naar het volgende pompstation. Als het maar geen Shell was.
Voor mijn ouders wogen sommige principes in die jaren nog zwaarder dan ons comfort. Als baby werden we niet gepamperd. Om de afvalberg te verminderen droegen we uitwasbare katoenen luiers. Een vaatwasmachine kwam er bij ons niet in vanwege het hoge stroom- en waterverbruik. We werden van jongs af aan gedrild om het licht altijd achter ons uit te doen, zelfs als we de kamer maar heel even verlieten. Tanden poetsen? Nooit bij een lopende kraan. Commerciële televisiezenders waren bij ons thuis eveneens uit den boze.
En natuurlijk woog het lot van zwarte Zuid-Afrikanen zwaarder dan het risico om met drie kleine kinderen met een lege tank te stranden langs de snelweg. Toen Shell zich in de jaren tachtig nog altijd weigerde aan te sluiten bij de honderden multinationals die het Apartheidsregime boycotten, weigerden mijn ouders nog langer zaken te doen met de firma. Net als honderdduizenden andere Nederlanders trapten ze het gaspedaal net iets dieper in als het roodgele schelpje van de Brits-Nederlandse oliemaatschappij langs de weg opdoemde.
In de jaren die volgden kregen de hogepriesters van de consumptiemaatschappij ons alsnog in hun greep. Hiertoe aangemoedigd door een eindeloos bombardement aan reclamespotjes op radio en tv, zwichtten we stukje bij beetje voor alle verleidingen die het kapitalisme te bieden heeft.
Luiers hadden we toen niet meer nodig maar als pubers ‘bevochten’ we wel ons recht om naar de commerciëlen te kijken. De gewoonte om het licht achter mij uit te doen bleef, maar die vaatwasser kwam er alsnog. Na de afschaffing van Apartheid in 1994, verviel voor ons ook de noodzaak om Shell te boycotten. Een jaar later gingen we voor het eerst met het vliegtuig op vakantie.
Een weekje Turkije, met Martinair. Als vliegschaamte toen al bestond, hadden wij daar nog geen weet van. Ik herinner mij wel hoe geroerd mijn moeder was toen onze medepassagiers begonnen te applaudisseren, nadat de piloot het toestel veilig aan de grond zette in Antalya. Natuurlijk klapten wij mee. Opgetogen. En ons niet bewust van de metamorfose die we in amper een paar jaar tijd hadden doorgemaakt. We waren tot consument gemaakt. En we vonden het prima.
<blockquote>Wij tot consument gemaakten hebben wel degelijk de macht om bedrijven en landen te maken of breken</blockquote>
<h5>Silver Bullet</h5>
Het is pas vrij recent dat ik de schoonheid van de boycot (her)ontdekte. Door de markt leidend te maken, hebben regering en bedrijfsleven ons burgers een krachtig instrument gegeven waarmee wij ons op vreedzame wijze kunnen verzetten tegen al het lelijks dat de consumptiemaatschappij ons brengt. Wij tot consument gemaakten hebben wel degelijk de macht om bedrijven en desnoods hele landen met ons koopgedrag te maken of breken.
Dat wil zeggen, als we begrijpen hoe we die macht effectief uitoefenen.
Om meer grip op die vraag te krijgen, is het zinvol om eerst scherp te stellen wat een boycot niet is.
Een boycot is geen silver bullet waarmee wij als consumenten met één beslissende actie de wereld naar onze hand kunnen zetten. Neem de strijd tegen Apartheid. Zwarte Zuid-Afrikaanse ballingen riepen in 1959 al op tot een internationale boycot van hun land, maar het zou toen nog een half mensenleven duren totdat de strikte rassenscheiding ook daadwerkelijk werd afgeschaft.
En dan geldt de boycot van Zuid-Afrika nog als een van de meest succesvolle uit onze geschiedenis.
Andere succesvolle boycots vereisten een nog veel langere adem. Neem de koopstaking van Britse consumenten die al in de 18de eeuw tabak hadden van de slavernij. Zij riepen in 1791 op tot een boycot tegen de suiker die afkomstig was uit de Britse koloniën in de Caraïben. En met succes. Historici schatten het aantal deelnemende Engelse huishoudens op zeker driehonderdduizend. Een significant aantal, zo ontdekten de plantagehouders in de Caraïben al snel. In sommige regio’s nam de export van suiker met wel 30 tot 50 procent af.
Voor de tot slaaf gemaakte plantage-arbeiders maakte het op dat moment weinig verschil. In plaats van hen een nette cao te bieden, gingen hun eigenaren op zoek naar andere afzetmarkten of verkochten ze hun overtollige werkkrachten domweg aan plantages in andere koloniën. Het zou na de start van de boycot nog 42 jaar duren totdat de regering in Londen als eerste Europese grootmacht een totaalverbod op slavernij afkondigde in hun koloniale rijk.
Het is daarbij nog maar de vraag in hoeverre de val van Apartheid en de afschaffing van de slavernij daadwerkelijk aan de genoemde boycots kunnen worden toegeschreven. Veel historici zien de val van Apartheid bovenal als de laatste domino in de dekolonisatie van Afrika en de slaveneconomie was lang niet zo breed gedragen als vaak wordt aangenomen. Je kunt je dus afvragen in hoeverre de boycots doorslaggevend zijn geweest in het afscheid van beide koloniale misstanden.
<img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-1087300" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/FP-415-Vrij-Nederland-Boycot-3-1280x1124.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/FP-415-Vrij-Nederland-Boycot-3-640x562.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/FP-415-Vrij-Nederland-Boycot-3-1280x1124.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="1124" />
<h5>Veenbrand</h5>
Wie oproept tot een boycot zal dus lange tijd in het ongewisse blijven over het succes van de actie. En wellicht zal de initiator diep van binnen denken dat het allemaal zinloos is. Dit geldt misschien ook wel voor onze columnist Teun van de Keuken, die het afgelopen voorjaar op vn.nl een petitie voor een boycot van het WK Voetbal in Noord-Amerika startte. Zijn petitie werd door maar liefst 170 duizend mensen getekend, en haalde de headlines in binnen- en buitenland.
Aanvankelijk zal FIFA-voorzitter Gianni Infantino er geen nacht minder om hebben geslapen. Voetbalbond de KNVB en het kabinet schoven de petitie terzijde. De Nederlandse pers rukte massaal uit om ieder scheetje van het Nederlandse elftal uit 21 hoeken te belichten.
Toen het Nederlands elftal aftrapte op 15 juni om 22 uur in Dallas voor de eerste groepswedstrijd tegen Japan, zaten 4,2 miljoen Nederlanders klaar om de verrichtingen van Oranje te volgen. Tegen de tijd dat de eerste drinkpauze – lees: het eerste extra reclameblokje – aanbrak, was dit aantal al opgelopen tot 4,8 miljoen.
Onder de kijkers zaten zeker ook ondertekenaars van de petitie. Persoonlijk heb ik tenminste geen minuut van Oranje gemist deze zomer. Commercieel was het WK in Noord-Amerika een daverend succes. Dus terwijl Teun tijdens WK-wedstrijden mokkend met zijn rug naar de tv zat, telden ze bij de FIFA hun centen.
Boycot mislukt.
Maar is dat wel zo?
Je kunt tenslotte ook vaststellen de Teun de voetbalwereld met zijn oproep tot boycot een klein eerste zetje in de goede richting gaf.
Zijn oproep leidde tot een storm aan kritische vragen van journalisten aan bobo’s. De roep om een boycot dwong hen hiermee om na te denken over welke belangen we nu eigenlijk dienen met onze liefde voor voetbal. Diep van binnen onderschreven grote delen van de Europese voetbalgemeenschap de kritiek van Teun toen al lang. Zoveel durf ik wel af te leiden uit het ongemak waarmee politici en bestuurders van de KNVB reageerden op vragen over de actie.
Achteraf kunnen we stellen dat petities als die van Teun van de Keuken de ruimte voor Infantino om nieuwe streken uit te halen heeft ingeperkt. Want toen de FIFA-voorman in augustus voorstelde om het toernooi te verpatsen aan de schoonfamilie van Donald Trump, bleek dit ook voor de bobo’s uit de belangrijkste voetballanden een brug te ver.
De Europese en de Aziatische voetbalbonden dreigden nu zelf om de toernooien van de FIFA te boycotten. Ditmaal reageerde Infantino wél. Hij moest wel. Het succes van het WK Voetbal valt- en staat bij de deelname van de grote Europese en Zuid-Amerikaanse landen. Als de Europeanen het laten afweten, of nog erger, een zelf een alternatief wereldkampioenschap op te zetten, is het gedaan met de FIFA.
Het zal spelers en fans tenslotte weinig uitmaken wie de organisator is van de vierjaarlijkse hoogmis van het landenvoetbal.
En dat brengt ons bij een cruciale voorwaarde voor iedere geslaagde boycot. Om voldoende medestanders te vinden voor een boycot, zal deze zich moeten richten op een dienst of product dat zich (eenvoudig) laat vervangen door een acceptabel alternatief. Of zal de initiatiefnemer zelf zo’n alternatief product in de markt moeten zetten.
Dit verklaart de animo voor de boycots van Caribische suiker in de late 18de eeuw, en de boycot van Shell tegen het einde van de de 20ste eeuw.
Na het uitroepen van de suikerboycot in 1791 zetten fabrikanten uit Brits-Indië hun suiker als gegarandeerd ‘slaafvrij’ in de markt. Als een vroege voorloper van de ‘slaafvrije’ chocolade van Tony Chocolonely — eveneens een erfenis van de geëngageerde journalistiek van Teun van de Keuken — hoefden gewetensbezwaarde Britse zoetekauwen niet langer te kiezen tussen slavernij of een kopje thee met melk zónder suiker.
De boycot was voor een grote groep Britten vol te houden omdat geen consument een wezenlijk offer hoefde te brengen. Net zoals mijn ouders in de jaren tachtig geen wezenlijke concessies aan hun bewegingsvrijheid hoefden te doen om Shell te isoleren. Onze Citroën Visa pruttelde even genoeglijk op brandstoffen van oliebedrijven zonder lucratieve contracten met het Zuid-Afrikaanse leger.
<blockquote>De oproep van Teun van de Keuken heeft de ruimte van Infantino ingeperkt om nieuwe streken uit te halen</blockquote>
<h5>De staat</h5>
De kans dat een boycot breed gedragen wordt, is nog groter wanneer deze door de staat wordt afgekondigd. Handelsblokkades en economische sancties zijn niet meer weg te denken uit de internationale betrekkingen, omdat deze regeringen de mogelijkheid bieden om een punt te maken zonder direct de vloot op pad te sturen.
Nederland heeft niet de macht om Palestijnen op de Westelijke Jordaanoever militair te beschermen. Maar we kunnen op zijn minst een importverbod afkondigen op alle goederen die Israëlische kolonisten in hun illegale nederzettingen produceren, zoals de regering afgelopen september daadwerkelijk deed.
De overheid heeft de macht en de middelen om een dergelijk importverbod te handhaven. Zo riskeren handelaren die de sancties overtreden tot zes jaar cel. Weinig fruithandelaren zullen bereid zijn een dergelijke celstraf te riskeren voor wat vruchten uit de bezette gebieden. Sinaasappelen en vijgen uit Spanje of Tunesië smaken tenslotte niet wezenlijk anders dan die uit de illegale nederzettingen bij Hebron.
Staten die elkaar sancties opleggen, moeten wel beducht zijn op tegenmaatregelen. De Europese Unie legde Rusland na de annexatie van de Krim in 2014 aanvankelijk een sanctiepakket ter waarde van een miljard euro op, schrijft hoogleraar Internationale Economische Betrekkingen Peter van Bergeijk in vakblad Economisch Statistische Berichten. Poetin sloeg onmiddellijk terug met een pakket dat de EU het tienvoudige kostte.
Bovendien zijn gesanctioneerde landen steeds behendiger in het ontwijken van sancties. Zo zagen Westerse bedrijven na de invoering van de veel zwaardere handelssancties tegen Rusland vanaf 2022 hun exporten naar voorheen onbeduidende handelspartners in landen als Turkmenistan en Kirgizië verschuiven. Het ligt voor de hand dat de spullen vanaf daar alsnog naar Rusland worden verscheept.
Een handelsboycot, zo schrijft Van Bergeijk dan ook, heeft vooral effect wanneer deze plotsklaps wordt opgelegd, en stevig wordt gehandhaafd. Het getroffen land moet vooral niet de tijd krijgen om zich aan te passen aan de sancties, anders schaden deze vooral de eigen economische belangen zonder de vijand wezenlijk pijn te doen.
<blockquote>We hoeven booking.com niet te belonen met onze klandizie, zolang ze logies in illegale israëlische nederzettingen aanbieden</blockquote>
<h5>Schoonheid</h5>
Als we alle bovenstaande kanttekeningen in ogenschouw nemen, zouden we gemakkelijk tot het oordeel kunnen komen dat de boycot toch vooral een ongericht instrument is. Voor naïeve dromers voor wie het stellen van de daad belangrijker is dan het bereiken van het resultaat.
Maar het stellen van die daad, dat is nu juist net het punt!
Boycots zijn het vreedzame instrument waarmee wij ons kunnen ontdoen van onze medeplichtigheid aan al het kwaad dat mensen elkaar en de natuur aandoen. We hoeven onszelf niet te kastijden, of ons te verschuilen achter de vermeende logica van de markt.
We hoeven Booking.com niet te belonen met onze klandizie, zolang de firma hotelkamers en logies in illegale Israëlische nederzettingen in Palestina blijft aanbieden. Het is voor hoteliers sowieso gunstiger als we rechtstreeks bij ze boeken.
We hoeven Shell niet te belonen door onze auto daar vol te tanken, nu ze hebben besloten om alle duurzame energieprojecten in Europa en Azië van de hand te doen. De voormalige steunpilaar van Apartheid stapt uit de energietransitie omdat het meer denkt te kunnen verdienen aan de het oppompen van olie en gas. Gelukkig zijn er andere benzineboeren die juist wel extra investeren in zon- en wind.
En we hoeven niet bij te dragen aan de vervuiling van ons oppervlaktewater door groente en fruit te kopen van akkers waar ieder insect vakkundig wordt doodgespoten. Het aantal boeren dat wil omschakelen naar biologisch is hoger dan de huidige vraag toelaat. We kunnen hen een handje helpen door waar mogelijk biologisch te eten.
<h5>knagend gevoel</h5>
Sinds ik mijzelf aan bovenstaande boycots heb gecommitteerd, ga ik een beetje lichter door het leven. Ik voel mij bevrijd van het knagende gevoel van machteloze moedeloosheid.
Als individuen hebben we dan wellicht niet de kracht om Shell en Booking met een beslissende slag in het gareel te brengen, we hebben nog altijd de vrijheid om te bepalen in welke mate we zelf betrokken willen zijn bij de vernietiging van mensen en de natuur. En ook dat doet er toe, in onze hyper-individuele samenleving.
Daarom nodig ik je van harte uit: boycot met ons mee.
<div class="info-box">
<h5>Over de auteur</h5>
Sander Heijne is historicus en hoofdredacteur van Vrij Nederland.
</div>

Bevrijd jezelf van medeplichtigheid en boycot met ons mee

Quiz

[quiz id=&#8217;1087599&#8242;]Speel de quiz van de laatste week[/quiz]

Redactie Vrij Nederland

Ben je bij? Speel de quiz!

Column

‘EXCEL HEEFT DE WERELD VERPEST’ valt te lezen op een groot werk van straatkunstenaar Hans de Tweede. Het onderschrift: ‘Sinds de komst van Excel is het aantal mensen dat in administratie werkt in een aantal jaar vertwintigvoudigd.’
Hans de Tweede schreef het een tijdje geleden, toen we nog aan de vooravond stonden van de ‘hyperefficiëntie’ die via AI ons leven zou binnendringen. Van een premier die zelfs een tekst over Kamp Westerbork aan AI overlaat tot 15-jarigen die slechter dan ooit kunnen lezen: AI is de kers op de taart van een samenleving die ten onder gaat onder het mom van efficiëntie.
Een lekker efficiënte overheid is de natte droom van veel politici. Minder ambtenaren, alles lean en waar kan dure consultants inhuren die na een paar maanden weer ergens anders heen gaan. De VVD pleit voor een ‘Singapore aan de Maas’ in een initiatiefnota. Dat Singapore een eenpartijstaat is vergeten we maar even onder het mom van efficiëntie, in de stukken gerebrand als efficiency. Schrap die hele Nederlandse taal anders maar meteen, lekker efficiënt.
<blockquote>Een lekker efficiënte overheid is de natte droom van veel politici</blockquote>
Efficiëntiedenken zit diep in de haarvaten van onze politiek en economie en is doorgesijpeld naar onze cultuur. Zo’n tachtig jaar geleden had een boer met vijf koeien een volwaardig boerenbedrijf, waar een heel gezin van rond kon komen. Maar de tijden zijn veranderd. Bedrijven groeiden, we haalden de natuur uit onze tuin en legden er praktische tegels in, de productie van spullen verplaatsten we naar lageloonlanden. We bouwden een gigavliegveld in een miniland, dat was efficiënter dan met de trein op vakantie. We legden snelwegen aan door het hele land om aan ‘vandaag besteld, morgen plastic troep in huis’ te voldoen.
En nu, efficiënter kan haast niet, heeft de grootste melkveehouderij van Nederland 2400 koeien. De boerderij is omgevormd tot een fabriek. En dat stikstofprobleem? Dat schuiven we héél efficiënt net zo lang voor ons uit tot alle natuur dood is. Want alles van waarde is weerloos voor de almaar doordenderende efficiëntietrein.
Om tegenwicht te bieden aan een politiek zonder enig moreel kompas, aan losgeslagen AI die ons wordt opgedrongen, aan vereenzaming en ontlezing, zou ik willen pleiten voor een minder efficiënt leven.
Voor moeite doen om zelf iets te schrijven (al helemaal als het over een doorvoerkamp tijdens een genocide gaat), voor zelf iets uitzoeken, voor lange treinreizen, voor moeite doen om vrienden te zien, voor spontaan langswaaien in plaats van maanden van tevoren afspreken. Voor een verwilderde tuin, die meer aandacht nodig heeft dan een hogedrukspuit kan bieden.
Precies in die zorg en aandacht schuilt onze menselijkheid. Daar kan geen robot tegenop.
<div class="info-box">
Tot en met januari is Hannah Prins afwezig vanwege een inefficiënt lange treinreis.
</div>

Alles van waarde is weerloos tegen de almaar doordenderende efficiëntietrein

Drie jaar na 7 oktober

Het filmpje begint zoals veel reels op Instagram. In dikke witte letters staat in beeld: Today’s Routine. We zien hoe een jonge vrouw in een crèmekleurige hijab haar dag begint. Haar bed is eerst nog rommelig, maar in een paar korte shots die met harde knippen achter elkaar zijn gemonteerd, zien we hoe ze haar deken opvouwt en bed opmaakt.
Ze dweilt de vloer, gooit kleding van de stoel in haar slaapkamer in de was en knipt met haar vingers; dan is haar bureau in één keer opgeruimd. Op het tafeltje staat een bakje met pennen, er liggen make up borstels en de populaire AHA exfoliant van the Ordinary, die Leena Ahmed net als veel andere beauty-influencers gebruikt.
<h5>Verwoesting</h5>
Even lijkt het een doodgewoon filmpje van een doodgewone influencer. Maar dan verandert de hoek van de camera en zien we een groot gat in het plafond. Het is een diep gat in het beton waar nog wat draden uit hangen. Leena benoemt de schade niet, en schrijft in de tekst alleen dat we in het leven van de kleine dingen moeten genieten, zoals: Simply enjoying a good cup of coffee. Als ze haar koffiekopje in de ochtendzon bij het raam filmt, wordt pas echt duidelijk waar we zijn: ze kijkt uit op verwoesting, betonnen skeletten van gebouwen waar niemand meer lijkt te wonen. We zijn in Gaza.
<blockquote>Gaza verlaten is voor de meeste Palestijnen zo goed als onmogelijk</blockquote>
<h5>Visum regelen</h5>
Ik volg Leena al een tijdje op Instagram als ze me begin september een privébericht stuurt. Ze is 24 en woont bij haar ouders in het noorden van Gaza, waar ze meehelpt aan humanitaire initiatieven en filmpjes maakt voor social media. Inmiddels heeft ze ruim 200 duizend volgers. In haar eerste bericht vraagt ze hoe het met me gaat. Meteen daarna vraagt ze: ‘Kun je me helpen Gaza te verlaten?’
Het is niet de eerste keer dat ik zo’n berichtje krijg, en ook niet de tweede of derde keer. Bijna dagelijks ontvang ik op Instagram of Whatsapp berichten van Palestijnen uit Gaza met de vraag of ik hen kan helpen. Ze sturen links door naar hun crowdfunding-pagina’s of vragen of ik ze kan helpen met het aanvragen van een studiebeurs in Nederland. Maar ik kan weinig voor ze doen. Gaza verlaten is voor de meeste Palestijnen zo goed als onmogelijk, al helemaal op een legale manier.
Ik vertel dat aan Leena, en de wanhoop is voelbaar in haar volgende bericht: ‘Kun je me niet inschrijven voor een universiteit? Ken je misschien een beurs voor mensen uit oorlogsgebied? Kun je een evacuatie voor me regelen?’
Ze heeft gelijk dat opleidingen en studiebeurzen een optie zijn. Het is een aantal Palestijnen gelukt om zo Gaza uit te komen, en een deel van hen vertrok ook naar Nederland. In juni kwamen er ruim veertig Palestijnen aan op Schiphol nadat zij – na maandenlang wachten – waren geëvacueerd uit Gaza. De meesten van hen kwamen op een studentenvisum, een klein aantal had een werkvisum en de rest was een meereizend gezinslid.
<blockquote>Het plan van Israël: alle Palestijnen in Gaza binnen zeven jaar verdrijven</blockquote>
Maar lang niet alle Palestijnen komen voor een werk- of studievisum in aanmerking en de meeste inwoners lijken het verlaten van Gaza voorlopig dan ook wel te kunnen vergeten. De Israëlische regering hoopt daar verandering in te kunnen brengen. Minister Itamar Ben-Gvir kondigt daarom begin september een plan aan om vrijwel alle twee miljoen Palestijnen uit Gaza binnen zeven jaar te verdrijven. Het plan moet ingaan na de verkiezingen eind oktober en begint met 250 duizend Palestijnen uit Gaza die in het eerste jaar worden gedeporteerd. De rest van de zo’n 2 miljoen Palestijnen zou geleidelijk aan in de zes jaar erna Gaza moeten verlaten.
Volgens Ben-Gvir zullen de Palestijnen opgevangen worden door gastlanden die van Israël een ‘financiële bijdrage’ ontvangen. Het exacte bedrag wordt bepaald aan de hand van het aantal Palestijnen dat wordt opgenomen. De minister noemt bestemmingen als Turkije, Ethiopië en Congo, maar tot nu toe heeft nog geen enkel land dit openlijk bevestigd. Daarnaast is het plan in strijd met het internationaal recht.
<h5>Smokkelaars</h5>
‘Het plan is waarschijnlijk verkiezingspropaganda’, appt Ammar Murtaja. Ik spreek Ammar voor het eerst in april 2025, nadat ik een vriend van hem ontmoette in Ramallah, die me Ammars nummer doorstuurde. Er is op dat moment geen wapenstilstand, zijn vrouw is hoogzwanger en zijn dochter met diabetes kan niet genoeg insuline krijgen. Het is duidelijk dat hij weg wil uit Gaza en we bespreken het dan net aangekondigde ‘vrijwillige emigratiekantoor’ dat Israël wil opzetten. Ammar weigert via een Israëlische deportatie te vertrekken.

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
 <div class="teaser__content__container">
 <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
 
 <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
 </div>

 <div class="teaser__btn__container">
 <div class="teaser__btn">
 <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
 href="/service/nieuwsbrieven"
 data-ga-category="banner-newsletter-button" 
 data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
 data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
 </div>
 </div>
</div>
Een paar maanden later is hij van gedachten veranderd en vraagt hij of ik al meer heb gehoord over het emigratiekantoor. Hij wil weten waar hij zich kan aanmelden, maar het Israëlische plan blijkt nooit van de grond te zijn gekomen. Sindsdien hebben we regelmatig contact, en nooit kan ik hem iets anders vertellen dan: ‘Gaza verlaten is onwijs moeilijk.’
Ammar kent Palestijnen die het wel is gelukt. Ze maakten gebruik van smokkelaars of van de omstreden organisatie Al-Majd, die Palestijnen op vluchten naar Zuid-Afrika en Indonesië zette en waar later, na onderzoek van nieuwszender Al Jazeera, een Israëlische kolonist achter bleek te zitten. Ondanks dat dit onofficiële en ingewikkelde routes zijn, zou Ammar ook wel op deze manier willen vertrekken, maar hij kan het niet betalen. ‘De mensen die daar gebruik van hebben gemaakt, moesten soms wel 30 duizend dollar per persoon betalen.’
Een tijd lang had Ammar een crowdfundingpagina. Via Instagram benaderde hij mogelijke donateurs en van het geld kon hij eten voor zijn gezin en medicijnen voor zijn dochter kopen. Inmiddels is zijn Instagram geblokkeerd (hij weet niet waarom) en dus is zijn geld bijna op. Hij wil zo snel mogelijk weg: ‘Het maakt niet uit waarheen, maar er is een verschil tussen politici die praten over mensen illegaal deporteren en daadwerkelijk een veilige, legale route creëren naar een land dat Palestijnen echt wil opvangen.’
In de plannen van Ben-Gvir gelooft Ammar niet: ‘Alle grenzen zijn dicht. Wat gaat hij doen? Ons op de ruggen van vogels naar buiten laten vliegen?’ ‘Haha’, stuurt hij er nog achteraan.
<h5>De grens van veerkracht</h5>
Met Leena bespreek ik ook haar beperkte mogelijkheden om te vertrekken, en daarna vertelt ze over haar leven. We wisselen nummers uit en via WhatsApp stuurt ze me vervolgens foto’s en video’s van haar 3-jarige zoontje. Hij is in Egypte met zijn vader, omdat hij gewond is geraakt en daardoor in aanmerking kwam voor medische evacuatie. Dat was twee jaar geleden. Sindsdien heeft Leena hem, en haar man, niet meer gezien.
Ook bij Leena is duidelijk dat ze weg wil, waarheen dan ook. Voor de oorlog had ze een normaal leven: ze was bezig met een bacheloropleiding in media en communicatietechnologie en had nog maar één semester te gaan voor ze haar diploma zou krijgen. Maar toen veranderde alles. Ze trok van Noord-Gaza naar het zuiden door de Israëlische evacuatiebevelen, ze woonde in een tent, had soms dagenlang geen eten en verloor familieleden en vrienden door oorlogsgeweld. ‘Ondanks alles, heb ik nooit opgegeven. Ik zocht uit hoe ik kon helpen, ik deed vrijwilligerswerk. Ik heb veel mensen kunnen helpen en dat brengt me geluk.’
<blockquote>‘Zelfs de meest veerkrachtige mensen trekken het niet meer’</blockquote>
Maar een toekomst in Gaza is er niet, zegt ze, ondanks dat haar familie altijd al in Gaza heeft gewoond. Net als Ammars familie, van wie een deel in 1948 vanuit Jaffa naar Gaza werd verdreven. Generaties Palestijnen doorstonden decennialang bezetting, blokkades en geweldsuitbarstingen. Hun veerkracht leek eindeloos. Dat die nu, na alles wat Palestijnen al hebben doorstaan, afneemt, is niet gek, zegt Uğur Ümit Üngör, hoogleraar Holocaust- en Genocidestudies aan de Universiteit van Amsterdam.
Wat aan 7 oktober voorafging, waren volgens Üngör verschillende fasen van vervolging, uitsluiting en etnische zuivering, als onderdeel van een groter proces. ‘Dat proces is langzaamaan steeds verder opgeschroefd, en de echt grootschalige menselijke vernietiging kwam pas later. Na 7 oktober.’ Het bombarderen door Israël zonder onderscheid te maken tussen militaire en civiele doelen, maakte volgens Üngör het verschil. ‘Uiteindelijk zijn het lijden en de ontbering zo ernstig, dat zelfs de meest veerkrachtige mensen het niet meer trekken.’
En nu wil vrijwel iedereen definitief het gebied verlaten. Na decennia van bezetting en drie jaar explosief geweld lijkt de veerkracht van een volk dat al die tijd juist leefde én floreerde, toch gebroken. Üngör vergelijkt het met de burgeroorlog in Syrië. ‘In het begin waren er veel mensen die zeiden: we blijven strijden tegen Assad. Toen kwamen de chemische wapens, en dachten Syriërs: er valt hier helemaal niet te overleven. En dus sloegen ze op de vlucht.’
<h5>‘De rek is eruit’</h5>
Bij sommige mensen ligt het kantelpunt volgens de hoogleraar eerder dan bij anderen, mensen met kinderen zullen bijvoorbeeld sneller vertrekken dan jonge mensen die willen vechten tegen onrecht. ‘Eerst passen mensen zich aan, bijvoorbeeld aan de hongersnood. Mensen eten geen vlees meer, en dan gaan ze rantsoeneren en uiteindelijk gaan ze bladeren en katten eten, maar iedereen heeft een grens. In Gaza zagen we apocalyptische taferelen; geen wonder dat mensen weg willen.’
Voor Palestijnen in Gaza waren de afgelopen drie jaar de moeilijkste periode van hun leven. Niet eerder gebruikte het Israëlische leger in zo’n korte tijd zoveel dodelijk geweld tegen burgers. Na drie jaar headlines over burgerslachtoffers is het dan ook makkelijk te vergeten dat Palestijnen niet alleen maar slachtoffers zijn, net zoals dat niemand ooit alleen maar een slachtoffer is. Ook tijdens een genocide zijn de slachtoffers ‘volledige’ mensen, met een geschiedenis en cultuur, en met dromen voor de toekomst. En net zoals dat slachtofferschap iemand niet definieert, is veerkracht geen vaste eigenschap die simpelweg wel of niet aanwezig is. ‘Uiteindelijk kan veerkracht terugkeren’, bevestigt Üngör. ‘Als iemand weer veilig is en bijvoorbeeld een gezin en een baan heeft, maar nu is de rek er gewoon uit.’
<div class="info-box">
<h5>Over de auteur</h5>
Kaja Bouman is freelance journalist onder meer voor NOS en Nieuwsuur, en is gespecialiseerd in het Midden-Oosten. Vanuit onder meer Israël, de Palestijnse gebieden, Jordanië en Syrië doet ze verslag van conflict, politiek en de levens van mensen daar. 

</div>

Kaja Bouman

Na drie jaar genocide wil iedereen weg uit Gaza

Commentaar

Het is woensdag alweer drie jaar geleden dat Hamas een bloedbad aanrichtte in het zuiden van Israël. De beelden van de slachting van ongewapende burgers zijn gruwelijk. Het feit dat aan de aanvallen decennia aan bezetting voorafging, doet daar niets aan af. Als de tachtig jaar die verstreken sinds de stichting van de staat Israël ons één les zouden moeten hebben geleerd, is het dat geweld geen oplossing is voor het Israëlisch-Palestijnse conflict.
Het is daarom des te beschamender dat de democratische wereld – waaronder Nederland – al drie jaar weigert om de Israëlische regering ondubbelzinnig te veroordelen voor de genocide in Gaza. Zelden werd een militaire wraakoefening zo gedetailleerd in beeld gebracht. We zien dagelijks beelden van vermoorde en verminkte kinderen in Gaza. Ook op de Westelijke Jordaanoever brengen kolonisten en het leger vrijwel dagelijks burgers om het leven.
Hun misdaad? Ze zijn geboren op land dat kolonisten willen inpikken. Op het eerste gezicht lijkt de situatie hopeloos. Israël is militair oppermachtig. Zelfs westerse regeringsleiders die de genocide voor de verkiezingen veroordeelden (Talking to you, Rob Jetten) ontpopten zich op het pluche tot handlangers van Netanyahu. Nederland levert, in weerwil van een gerechtelijke uitspraak, nog altijd onderdelen voor gevechtsvliegtuigen waarmee Palestijnse kinderen worden vermoord. Hun bloed kleeft hiermee ook aan onze handen. Maar zo hoeft het niet te zijn.
<blockquote>Fok Ed Sheeran. Fok Eurovision. Fok alle politici die weigeren de genocide te veroordelen</blockquote>
Nu onze overheden het laten afweten, moeten wij burgers zelf in actie komen. Als redactie van Vrij Nederland doen we dit door op zoek te gaan naar verhalen die de 230 in Gaza vermoorde journalisten ons niet meer kunnen vertellen. Zo toont journalist Kaja Bouman ons dit weekend hoe de veerkracht van de Palestijnen in Gaza na drie jaar van bombardementen, honger en ontheemding de grens heeft bereikt.
Waar Palestijnen sinds de stichting van de staat Israël zoveel mogelijk hebben geweigerd om het land van hun voorouders op te geven, willen de meesten Gaza nu voorgoed verlaten. Maar wie nu weg wil, ontdekt dat er nauwelijks een uitweg bestaat.
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/product/vrij-nederland-oktober-2026/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new">Bestel 'm hierDit commentaar is een bewerking van het voorwoord uit ons nieuwe nummer, met als thema ‘boycot met ons mee’! Heb jij hem al in huis?1 oktober 2026</a>
Liever dan machteloos toe te kijken, onderzoeken we deze maand in Vrij Nederland wat we wel kunnen doen. Onze macht is groter dan je nu misschien denkt. Wist je dat het boycots waren, die hielpen om het Britse koloniale rijk op de knieën te dwingen? Dat het boycots waren die apartheid in Zuid-Afrika onhoudbaar maakten? En dat de Amerikaanse burgerrechtenbeweging mede dankzij boycots gelijke rechten wist af te dwingen voor mensen van kleur?
Het is tijd dat wij die lessen toepassen om de Palestijnen te helpen. Dus fok Booking.com. Fok Ed Sheeran. Fok Eurovision. Fok alle politici die weigeren om genocide te veroordelen. En fok iedereen die zich verschuilt achter het argument dat wij het allemaal ook niet kunnen helpen. Laten wij ons liever verenigen achter een eenduidige boodschap aan Jeruzalem:
Stop de genocide, sluit een duurzame vrede, of we knijpen je financiële luchtpijp dicht.

Het is tijd voor een boycot van Israël

Meme

Marten Mantel

sympathieke, relatable meid

Fréderike Geerdink

‘Het onthouden van medische zorg is een martelmethode geworden’

Literatuurprijs

De Belgische essayist, dichter en romanschrijver Stefan Hertmans is een van de genomineerden voor de Nobelprijs voor Literatuur, die aanstaande donderdag 8 oktober wordt uitgereikt.
Hoewel de nominaties normaliter strikt vertrouwelijk zijn, onthult Ton van Kalmthout, voorzitter van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde, aan Vrij Nederland dat zijn organisatie evenals de Vlaamse Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal en Letteren Hertmans heeft voorgedragen als genomineerde. Hertmans schreef tientallen dichtbundels, essays en romans, waarvan Oorlog en terpentijn het bekendst is.
Voor het Nederlandse taalgebied mogen ook de Auteursbond (beroepsorganisatie voor schrijvers en vertalers) en de Akademie van Kunsten (genootschap van kunstenaars) een auteur nomineren. Beide organisaties willen, wegens strikte vertrouwelijkheid, niet bekendmaken welke schrijvers zij naar voren geschoven hebben.
<blockquote>Nooit ging de prijs naar een  Nederlandstalige auteur</blockquote>
De Academie roept zo’n zevenhonderd literaire organisaties, professoren en oud-Nobelprijswinnaars op om kandidaten aan te dragen. Daar komen honderden nominaties uit voort. De jury brengt deze terug tot een shortlist van vijf auteurs. Of Hertmans daarbij zit is niet bekend. Vervolgens bepalen de zeventien leden van de Zweedse Academie – elf mannen, zes vrouwen, allen Zweeds – wie de prijs wint. Bekende winnaars uit het recente verleden zijn Bob Dylan, J.M. Coetzee en Annie Ernaux. Een laureaat ontvangt een gouden medaille, 11 miljoen Zweedse kronen (omgerekend zo’n 1 miljoen euro), vertalingen, herdrukken en eeuwige roem.
<h5>Harry Mulisch, Simon Vestdijk en Cees Nooteboom</h5>
Dat Hertmans nu voorgedragen is, is allerminst een garantie op winst. Nooit ging de prijs naar een  Nederlandstalige auteur. De enige Belg die de prijs ooit won was Maurice Maeterlinck in 1911, hij schreef in het Frans. En dus is de vraag: zou daar dit jaar verandering in komen? En zo ja, welke andere Nederlandstalige auteur zou er, naast Hertmans, nog kans maken op de prijs?
‘Deze planetoïde draait eeuwig om de zon en iedereen is na een jaar of zes vergeten wie de Nobelprijs won.’ Toen er in 2006 een hemellichaam werd vernoemd naar schrijver Harry Mulisch, kon hij het niet nalaten te sneren naar de Nobelprijs.
Mulisch vond zichzelf natuurlijk een geschikte winnaar, Simon Vestdijk stond in 1965 op de shortlist en de begin dit jaar overleden Cees Nooteboom werd vaak als kanshebber genoemd in binnen- en buitenland. ‘Nooteboom grijpt weer mis’, kopte de Volkskrant in 2012, na de winst van de Chinese romancier Mo Yan.
Deze overleden mannen zullen de prijs helaas niet meer winnen: alleen levende auteurs komen in aanmerking voor het befaamde belletje van de Zweedse Academie.
<h5>Anjet Daanje</h5>
Literatuurrecensent Sam Sacks van The Wall Street Journal weet wel welke Nederlander aanspraak maakt op de prijs. Onlangs recenseerde hij de Engelse vertaling van Het lied van ooievaar en dromedaris van Anjet Daanje (pseudoniem van Anjet den Boer). Hij merkte op dat het ‘raar’ is dat er nog nooit een Nederlandse schrijver de Nobelprijs won en omschreef Daanje als ‘een geduchte kandidaat’.
Eerder kreeg Daanje al bakken lof over zich heen in Nederland voor Het lied van ooievaar en dromedaris. De in Groningen woonachtige schrijver ontving prachtige recensies en grote literaire prijzen, waaronder de Libris Literatuur Prijs en de Boekenbon Literatuurprijs.
<blockquote>‘Het zou fantastisch zijn als Daanje de Nobelprijs wint’</blockquote>
Toen NRC begin vorig jaar een deskundigenpanel en 1300 lezers naar hun favoriete Nederlandstalige boeken van de afgelopen 25 jaar vroeg, waren ze eenduidig: Het lied van ooievaar en dromedaris is het beste Nederlandse boek van de 21ste eeuw.
‘Het zou fantastisch zijn als Daanje de Nobelprijs wint’, zegt Esther Op de Beek, hoogleraar Moderne Nederlandse Letterkunde aan de VU. ‘Haar werk is ongekend eigen: qua structuur, stijl en haar scherpe observaties. Ik kan alleen moeilijk inschatten hoe groot haar kansen werkelijk zijn.’
‘Daanje zou een geweldige maar atypische keuze zijn’, zegt schrijver Maria Vlaar, die onder meer de biografie van Joost Zwagerman schreef. ‘De jury kiest vaak, niet altijd, voor maatschappelijk uitgesproken schrijvers. Dat is Daanje juist niet.’ Van Daanje is bekend dat ze erg terughoudend is met interviews en publieke optredens.
<h5>Arnon Grunberg</h5>
Volgens Vlaar, die in het verleden als voorzitter van de Auteursbond meermaals Nooteboom heeft aangedragen, komen verschillende Nederlandse organisaties niet meer tot een gezamenlijke voordracht. De voordracht van Hertmans heeft de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde ook niet met andere Nederlandse organisaties besproken.
<blockquote>‘In Nederland nomineert iedereen zijn eigen favoriet, waardoor er nooit één kandidaat volop ondersteund wordt</blockquote>
Vlaar: ‘Het is typisch Nederland: iedereen nomineert zijn eigen favoriet, waardoor er nooit één kandidaat volop ondersteund wordt. Ik denk dat momenteel alleen Arnon Grunberg een klein kansje maakt.’
Of Arnon Grunberg kans maakt? Paul Sebes van literair agentschap Sebes Bisseling Kleuver denkt van niet.  ‘Hij is in Nederland natuurlijk bekend, maar heeft hij nou een hele grote roman die internationaal van betekenis is?’
Sebes vervolgt: ‘Ik zou het heel leuk vinden als Judith Herzberg, Manon Uphoff, Anja Meulenbelt of Anjet Daanje wint, al zijn het geen serieuze kanshebbers. In 1996 won de Poolse dichteres Wisława Szymborska de Nobelprijs, dat was een grote verrassing. Zoiets zou heel misschien Herzberg kunnen overkomen.’
Noor van der Heijden van de Auteursbond wil niet bekendmaken welke schrijver de organisatie aangedragen heeft. Wel hoopt ze, net als velen, dat een Nederlander er met de prijs vandoor gaat: ‘Het zou een mooie opsteker zijn voor de Nederlandse literatuur als de Nobelprijs naar een Nederlander gaat, zeker nu Engelse boeken steeds verder oprukken.’

Just Pallandt

Stefan Hertmans is Nederlandstalige nominatie voor Nobelprijs voor Literatuur

Politieke analyse

Het kabinet heeft deze week een belangrijke overwinning geboekt. Maandenlang probeerden oppositiepartijen hen te dwingen tot een keuze tussen links en rechts. Zowel Pro als JA21 zijn nu toch bereid om deelbegrotingen te steunen. Hiermee heeft het kabinet eindelijk de ruimte gecreëerd om per onderwerp te shoppen bij de linkse of de rechtse oppositie.
Zo gaat Pro akkoord met de begroting Sociale Zaken in ruil voor het schrappen van de geplande bezuinigingen op de WW en de WIA. Eerder kondigde Pro al aan om de stikstofplannen van de coalitie te steunen. Het kabinet is nu met JA21 in gesprek over het belastingplan.
Wil het plan slagen om met zoveel verschillende partijen samen te werken, dan is ook de opstelling van oppositiefracties in de Eerste Kamer cruciaal. Komen die in ruil voor steun voor begrotingen met aanvullende eisen op andere onderwerpen, zoals het schrappen van stikstofbeleid, dan kan dat de zoektocht naar meerderheden vele malen moeilijker maken voor het kabinet. Of zelfs onmogelijk. Bijvoorbeeld als partijen tegengestelde eisen stellen.
Uit een rondgang van Vrij Nederland blijkt echter dat een aantal grote oppositiefracties in de senaat dat niet van plan is. Waaronder de oppositiepartijen Pro en BBB. Begrotingswetten en belastingwetten beoordelen zij in principe los van elkaar, op de eigen merites en zonder eisen op andere dossiers.
‘Wij kijken gewoon nuchter en zitten niet te schaken’, zegt BBB-fractievoorzitter Ilona Lagas. Zij beoordelen de begrotingen en belastingen wet voor wet, op inhoud. Een houding die ook aansluit bij de traditionele rol van de Eerste Kamer.
<h5>Opsteker</h5>
De opstelling van de senaatsfracties van Pro en BBB is een opsteker voor het minderheidskabinet. Een paar weken geleden reed de regering nog ‘op een muur af’, waarschuwden JA21-leider Joost Eerdmans en Pro-leider Jesse Klaver in de debatten na Prinsjesdag. Het kabinet moest kiezen, vonden ze. Ging het meerderheden zoeken over links of over rechts? Beide kampen waren – leek het – alleen bereid om een exclusieve ‘totaaldeal’ te sluiten over alle begrotingen en belastingen. Ook om te voorkomen dat het kabinet zou gaan ‘shoppen’ door de ene keer met linkse oppositiepartijen in zee te gaan en de andere keer met rechts.
Maar in die muur zitten inmiddels flinke barsten. Pro is euforisch dat de ingeboekte miljardenbezuinigingen op de sociale zekerheid van tafel zijn en gaat daarom akkoord met de begroting voor Sociale Zaken. Wetend dat er volgend jaar opnieuw steun nodig is voor een nieuwe begroting en ze nieuwe eisen kunnen stellen. Het schrappen van bezuinigingen op de zorg bijvoorbeeld, opperden Pro-politici al.
<blockquote>‘Als ik aan mijn trekken kom met migratie en Stoffer met abortus, dan moet je gewoon zeggen: dit is een deal.’</blockquote>
Op rechts denkt het kabinet steun te vinden bij partijen als JA21, BBB en SGP voor het belastingplan en de introductie van de vermogenswinstbelasting. Een akkoord is er nog niet, maar kan er zomaar komen. JA21-leider Joost Eerdmans zei woensdagavond bij Pauw &amp; de Wit: ‘Als dat een deal wordt, waarbij ik aan mijn trekken kom met migratie en lasten en Stoffer (de leider van de SGP, red.) aan zijn trekken komt met abortus, dan moet je gewoon zeggen: dit is een deal.’
Komen ze daaruit, dan is de vraag wat er in de Eerste Kamer gebeurt. Daar zijn de marges op rechts niet ruim en domineert de BBB het rechtse kamp met elf zetels. Zonder hen is er een meerderheid voor de vermogenswinstbelasting heel ver weg. De BBB is in principe al langer voor zo’n belasting, maar wil ook het stikstofbeleid van tafel vegen. Zou het die twee thema’s in de Eerste Kamer aan elkaar ‘verknopen’, dan komt het kabinet in een netelig parket.
Ook voor andere fracties kan het verleidelijk zijn om met extra eisen te komen op andere dossiers. Het minderheidskabinet is permanent op zoek naar wisselende meerderheden met verschillende oppositiepartijen en daardoor kan de steun van relatief kleine partijen als de SGP of 50Plus ineens doorslaggevend zijn. Een sterke onderhandelingspositie die de SGP bijvoorbeeld benut door eisen te stellen op het terrein van abortus en het parkeren van een wetsvoorstel over draagmoederschap.
<h5>Verknoping</h5>
In de Eerste Kamer is die ‘verknoping’ van onderwerpen democratisch ‘minder zuiver’, zegt staatsrechtgeleerde Corné Smit van de Universiteit Leiden. Traditioneel worden wetten en begrotingen daar niet zomaar verworpen vanwege politieke eisen op andere dossiers, maar los van elkaar beoordeeld op de inhoud, ‘op hun merites’. Het verwerpen van begrotingen is in de senaat überhaupt zeldzaam. De laatste keer was in 1907.
Een logische houding vindt Smit. ‘Op het moment dat de Eerste Kamer zich heel politiek gaat opstellen en het leven onmogelijk maakt voor een kabinet door allemaal begrotingen te verwerpen, wordt de Eerste Kamer een soort Tweede Kamer’, legt hij uit. Dan wordt de Eerste Kamer (bijna) even belangrijk voor het politiek overleven van een kabinet als de Tweede Kamer. Vanuit democratisch oogpunt is dat problematisch, omdat de Eerste Kamer niet rechtstreeks wordt gekozen.
Harde regels zijn er alleen niet. Volgens de Grondwet mag elke senator zijn of haar stem inzetten zoals hij of zij wil. Tegenstemmen mag, dus het ‘verknopen’ van onderwerpen ook.
<blockquote>Bij het kabinet-Schoof hebben wij vrij consequent tegen alle begrotingen gestemd</blockquote>
De meeste fracties in de Eerste Kamer waren de afgelopen jaren terughoudend met het uitbrengen van een tegenstem bij begrotingen en belastingen, blijkt uit een analyse van Vrij Nederland. Sinds de installatie van de huidige Eerste Kamer in 2023 boog de senaat zich over ruim 450 wetten over begrotingen, financiële jaarverslagen en belastingen. De fracties van BBB en Pro (tot voor kort GroenLinks-PvdA) stemden slechts sporadisch tegen. Respectievelijk tien en dertien keer. De fracties van JA21, PVV en Volt iets vaker met 53, 35 en 23 tegenstemmen.
Die terughoudendheid geldt niet voor alle partijen. Veel systematischer stemden de fracties van Partij voor de Dieren (203 keer), SP (285) en FVD (156) tegen in de senaat. ‘Bij het kabinet-Schoof hebben wij vrij consequent tegen alle begrotingen gestemd, omdat het hele beleid onvoldoende deed voor het klimaat’, verklaart senator Ingrid Visseren-Hamakers van de Partij voor de Dieren.
‘Dat is meer Tweede Kamerwerk, hè?’, zegt BBB-fractievoorzitter Ilona Lagas, op de vraag of haar fractie ook haar steun voor begrotingen verknoopt met eisen op andere dossiers. Bijvoorbeeld stikstof. ‘Wij zijn gewoon hele nuchtere mensen, die alles bekijken op nut en noodzaak. Op z’n merites’, zegt ze. ‘Wij zijn geen schakers. Dat zouden we ook niet moeten zijn.’
Voor die beoordeling op de merites hanteert haar fractie drie criteria, legt ze uit. De kwaliteit van wetten, de uitvoerbaarheid en tot slot de wenselijkheid van een wet.
Dat laatste illustreert ze met een fictief voorbeeld: ‘We kunnen een wet aannemen waarin staat dat we alle lantaarnpalen in Nederland paars moeten gaan schilderen’, zegt ze. ‘Dat kan juridisch een hele goede wet zijn en ook heel uitvoerbaar, maar zitten we er op te wachten?’ Of een wet wenselijk is, is altijd politiek. Zo laat de BBB-fractie bij haar beoordeling van het Belastingplan zwaar meewegen of zij zich &#8216;in de doelstelling van die wet herkent’. Maar stemmen tegen meerdere begrotingen vanwege één thema, zoals de Partij voor de Dieren, dat is niet haar lijn.
Pro zit er ook zo in. ‘Instemming is geen vanzelfsprekendheid. Iedere begroting of wet wordt op zijn merites beoordeeld’, laat Pro-fractievoorzitter Paul Rosenmöller weten. Dat is in principe ook de houding van JA21, zegt fractievoorzitter Karin van Bijsterveld. Al houdt ze wel een slag om de arm. ‘Wij hebben dat niet anders gedaan tot nu toe. Maar of we dat weer gaan doen, dat weet ik nog niet.’

Joost Bekendam

Senaatsfractie BBB opent route over rechts voor minderheidskabinet