Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips

Analyse

<p>In de zomer van 1989 introduceerde de politicoloog Francis Fukuyama zijn beroemde concept <em>The End of History.</em> Omdat het liberaal-democratisch kapitalisme de best mogelijke sociale orde voortbracht, schreef hij, was verdere ontwikkeling niet meer mogelijk. Behalve dan de geleidelijke realisatie van deze orde in de hele wereld.</p>
<p>‘The end’ van Fukuyama duurde hooguit drie decennia. Inmiddels bevinden we ons aan het andere uiterste. De liberaal-democratische kapitalistische wereldorde – met al zijn complexe regels die fundamentele mensenrechten garanderen (vrijheid van meningsuiting, universele gezondheidszorg, openbaar onderwijs, ga zo maar door) – is aan het instorten. De nieuwe wereldorde die ervoor in de plaats komt is barbaars. Het is het recht van de sterkste, en ideologieën worden niet langer serieus genomen. Het enige wat nog telt is pure economische, militaire en politieke macht.</p>
<p>President Trump greep niet in in Venezuela om de democratie te herstellen. Hij deed het om toegang te verkrijgen tot de enorme olie- en delfstofreserves van het land. Iets soortgelijks kan gezegd worden over president Poetin. Hij viel Oekraïne aan om gebied te veroveren en het Groot-Rusland te herstellen dat bestond vóór de Bolsjewistische Revolutie (en, in zekere zin, daarna).</p>
<p>De nieuwe wereldorde leunt op een zogenaamd realistisch wereldbeeld dat is ontdaan van illusies en idealen. Ben je een klein land, dan moet je accepteren dat je kwetsbaar bent. Kun je daarentegen buitensporige macht uitoefenen, doe dat dan. In deze post-ideologische wereld is het masker van mensenrechten en respect voor de soevereiniteit van andere staten blijkbaar afgevallen.</p>
<div class="info-box">
<h5>Over de auteur en dit verhaal</h5>
<p>Slavoj Žižek is hoogleraar Filosofie aan de European Graduate School en auteur van (meest recentelijk) <em>Christian Atheism: How to Be a Real Materialist</em> (Bloomsbury Academic, 2024). Dit verhaal verscheen eerder in het Engels bij Project Syndicate.</p>
</div>
<h5>Homo Poetinus</h5>
<p>Niets hiervan is waar. Onze post-liberale wereld is nóg sterker verweven met ideologie dan de liberaal-democratische orde ooit was. De MAGA-visie van Trump is pure ideologie. Steve Bannon, een belangrijke ideoloog van het Trumpiaanse populisme, omschrijft zichzelf als een Leninist die de staat probeert te vernietigen. Maar onder Trump is het Amerikaanse staatsapparaat alleen maar sterker en overweldigender geworden. Aan de lopende band schendt het wetten en democratische processen en ondermijnt het markten. Voor MAGA is ‘vrijheid van meningsuiting&#8217; niet meer het recht van de onderdrukten om hun stem te laten gelden. Het is het voorrecht van de machtigen om de zwakken te beledigen en te vernederen – immigranten, de niet-witte bevolking en seksuele minderheden.</p>
<p>Hetzelfde geldt voor Israël en Rusland, om maar even twee voorbeelden te noemen. Israël is besmet door zionistisch fundamentalisme, dat het Oude Testament aanhaalt om de brute kolonisatie van Gaza en de Westelijke Jordaanoever te legitimeren. Poetin legitimeert zijn macht met een Euraziatische ideologie die zich verzet tegen het westerse individualistische liberalisme. Hij prijst traditionele christelijke waarden. In zijn ogen zouden individuen prioriteit moeten geven aan de gemeenschap en bereid moeten zijn zichzelf op te offeren voor de staat.</p>
<blockquote><p>De status quo kan alleen voortbestaan bij gratie van extreme ideologie</p></blockquote>
<p>Alexander Kharitjev, een prominente ideoloog van Poetin, heeft de basiskenmerken van de <em>Homo poetinus</em> (de zogenaamd ‘onbaatzuchtige man’) op een rijtje gezet. ‘Voor ons lijkt het leven zelf veel minder te betekenen dan voor een westerling. Wij geloven dat er dingen zijn die belangrijker zijn dan alleen bestaan. Dat is in wezen de basis van elk geloof.’</p>
<p>Een blik op al deze gevallen leert dat het ‘realistische’ wereldbeeld niet sluitend is. Eerder is het tegendeel waar. De status quo kan alleen voortbestaan bij gratie van extreme ideologie.</p>
<h5>Bendes</h5>
<p>Deze spanning zie je terug in een van de belangrijkste kenmerken van de wereld van vandaag. Steeds meer staten leunen op criminele gewapende bendes om hun macht te behouden. Haïti is een van de meest extreme gevallen van een zogenaamde failed state, waar bendes 80 procent van het grondgebied bezetten. Dit gebeurt ook in Ecuador, waar bendes openlijk delen van steden bezetten. En er zijn delen in Mexico waar drugskartels complete macht hebben.</p>
<p>In deze context moeten we het ook over de Islamitische Revolutionaire Garde en de Iraanse moraalpolitie hebben. Zij functioneren als ideologische waakhonden en gaan soms zo ver in het uitvoeren van die taak dat ze de regering in verlegenheid brengen. Denk aan de moord op de jonge Iraanse vrouw Mahsa Amini, nadat ze was gearresteerd omdat ze haar hoofddoek verkeerd zou dragen. Dan was er de Wagnergroep, die door de Russische regering werd gebruikt als een schaduwleger om vuile zaakjes in het buitenland op te knappen. Uiteindelijk keerde de Wagnergroep zich tegen het regime van Poetin.</p>
<p>Het meest voor de hand liggende geval zijn de groepen Israëlische kolonisten die openlijk Palestijnen terroriseren op de Westelijke Jordaanoever. Ze gedragen zich als een onafhankelijke beweging en begaan misdaden die variëren van het verbranden van huizen en olijfbomen tot het mishandelen en doodslaan van Palestijnen. Ondertussen kijken de soldaten van het zogenaamde Israëlisch Defensieleger toe. Ze grijpen alleen in wanneer Palestijnen zich actief verzetten tegen de kolonisten. Opnieuw wordt een criminele bende getolereerd en zelfs aangemoedigd door een staat die zelf de handen niet vuil wil maken, om zo een geloofwaardige ontkenning te behouden.</p>
<blockquote><p>Anders dan Netanyahu of Poetin, houdt Trump geen afstand tot zijn persoonlijke criminele bende</p></blockquote>
<p>Dan is er Trump. Eerst was hij de instigator van een bestorming van het Capitool, de constitutionele zetel van de macht in de VS. Nu voert hij zijn eigen binnenlandse kolonisatie uit door de gemilitariseerde agenten van immigratiedienst ICE (in plaats van de Nationale Garde) de inwoners van door Democraten bestuurde steden te terroriseren. ICE heeft zijn personeelsbestand met 120 procent uitgebreid sinds Trump terugkeerde in het Witte Huis. Er werden 12 duizend nieuwe agenten en officieren gerekruteerd via een campagne die zich specifiek richtte op witte nationalisten. Deze mensen kregen wapens aangereikt na slechts 47 dagen training. Gemaskerd opereren ze als Trumps eigen Westelijke Jordaanoever-kolonisten, Met geweld en zonder gerechtelijk bevel dringen ze huizen van mensen binnen. Een Mexicaanse priester die in Minneapolis werkt, omschreef ICE als erger dan de drugskartels in zijn eigen land.</p>
<p>Toch is er een belangrijk verschil: in tegenstelling tot Netanyahu of Poetin, houdt Trump geen afstand tot zijn persoonlijke criminele bende. Hij is hun directe bevelhebber, en hij beveelt hen om democratische instellingen en de lokale autoriteiten compleet te negeren.</p>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div>
<h5>Aanklager én aangeklaagde</h5>
<p>Dus, als de President en dus leidinggever, is Trump zowel de wetshandhaver als de hoogste bendeleider van de VS ineen. Dit doet denken aan een uitspraak van de Engelse letterkundige G.K. Chesterton: ‘Het christendom is de enige religie op aarde die heeft aangevoeld dat onbeperkte macht God onvolledig maakte. Alleen het christendom heeft aangevoeld dat God, om volledig God te zijn, zowel een rebel als een koning moet zijn geweest.’ Met enige ironie kunnen we stellen dat Trump effectief probeert te handelen als God. De de facto koning van de Verenigde Staten, die zijn land grotendeels per regelgeving bestuurt, is tegelijkertijd de belangrijkste rebel tegen de staat.</p>
<p>Trumps recente gedrag maakt deze paradox nóg zichtbaarder. Onlangs spande hij een rechtszaak aan tegen de belastingdienst. Hij eiste tien miljard dollar schadevergoeding van een federaal overheidsagentschap waar hij zelf toezicht op houdt. Hij beweert dat hij in zijn persoonlijke hoedanigheid onrecht is aangedaan. Maar hij zou het laatste woord hebben over of hij weggaat met een schikking, en zo ja, van hoeveel.</p>
<p>Zelfs enkele Republikeinse wetgevers hebben bezwaren geuit tegen een rechtszaak die Trump zowel eiser als gedaagde maakt. Trump heeft zijn bijzondere positie erkend, waarin ‘hij een deal moet sluiten’ en ‘onderhandelen met mezelf’. Zoals Adam Schiff, een Democratische senator uit Californië, opmerkte: ‘Je moet hem een perverse vorm van krediet geven voor het pure lef van de oplichterij. Het is gewoon recht in je gezicht.’</p>
<p>We hebben dit eerder gezien. Niet in de werkelijkheid, maar in een film. Woody Allens vroege meesterwerk <em>Bananas</em> (1971). In een rechtbankscène is de held Fielding Mellish zijn eigen advocaat én ondervraagt hij zichzelf. Hij schreeuwt agressieve vragen naar de lege getuigenbank, om vervolgens naar de stoel te rennen en verwarde antwoorden te geven. Een halve eeuw later heeft de werkelijkheid de grap ingehaald.</p>


Slavoj Žižek

Trump is rebel en koning tegelijk

Opinie

<p>Waar zie je de grote problemen van onze tijd samentrekken? Is er één plek die de moeilijkheden van onze universele toestand glashelder belichaamt? Het is in ieder geval niet Gaza. En ook niet Oekraïne, Soedan of Noord-Myanmar. Het is Teheran.</p>
<p>De Iraanse hoofdstad telt af naar ‘dag nul’, het moment waarop het water volledig opraakt. En Teheran is niet de enige stad in Iran met dit donkere vooruitzicht. Een groot deel van het land stevent af op een ‘waterfaillissement’, waarbij de vraag naar water permanent groter blijft dan het aanbod. In reactie op de crisis spreekt de Iraanse president Masoud Pezeshkian over het verplaatsen van de hoofdstad en het organiseren van een evacuatie van zo’n tien miljoen mensen.</p>
<p>In de Iraanse watercrisis spelen meerdere factoren mee. De directe oorzaak is een ernstige droogte die nu al zes jaar aanhoudt. Zelfs in het regenseizoen is er in Iran vrijwel geen regen gevallen. Bovendien raken de grondwaterreserves uitgeput door intensieve landbouw en hoge subsidiëring van water en energie.</p>
<p>Dan is er nog de concentratie van economische activiteit en werkgelegenheid in de grote stedelijke centra, met name Teheran, wat de watervoorraden verder onder druk zet. Het verlies van grondwater is zo ernstig dat delen van het plateau waar Teheran op rust aan het verzakken zijn. Zelfs als het weer (veel) gaat regenen, zal er minder grondwater worden opgeslagen, omdat de ruimte daarvoor aan het krimpen is.</p>
<p>Omdat de verzakkingen die nu gaande zijn niet gelijkmatig verlopen, stort het hele water- en rioleringssysteem van Teheran in elkaar. Uit gebarsten ondergrondse leidingen lekt gas de open lucht in.</p>
<h5>Watermaffia</h5>
<p>Al tientallen jaren zijn de Iraanse leiders op de hoogte van dit probleem. Toch is elke serieuze poging om dit aan te pakken uitgesteld. In plaats daarvan besteedde het regime geld aan het nucleaire programma, aan buitenlandse bondgenoten zoals Hamas, aan de Houthi’s en Hezbollah en aan het leger, dat goed uitgerust is en de drones produceert die Rusland gebruikt om Oekraïense steden te bombarderen.</p>
<blockquote><p>Wat zou er gebeuren als duizenden vluchtelingen in miljoenen vluchtelingen zouden veranderen?</p></blockquote>
<p>Erger nog: nu de crisis een hoogtepunt nadert, heeft het militaire elitekorps van Iran, de Iraanse Revolutionaire Garde, een ‘watermaffia’ gecreëerd. Meren en rivieren die duizenden jaren hebben bestaan, worden drooggelegd om water te leveren aan de mensen die het zich kunnen veroorloven. Het gemiddelde huishouden in Teheran besteedt 10 procent van het inkomen aan water, en veel mensen hebben geen beschikking over een douche of andere basisvoorzieningen. Ondertussen profiteert het regime rechtstreeks van de crisis.</p>
<h5>Humanitaire interventie?</h5>
<p>Waarom zie je dit oude, bekende probleem plotseling overal in de wereld opduiken, van de koppen in kranten tot de toespraken van politici? Is het omdat het Westen de weg wil vrijmaken voor nóg een Israëlisch-Amerikaanse aanval op Iran, ditmaal onder het mom van een ‘humanitaire interventie’? De Israëlische premier Benjamin Netanyahu heeft de situatie al uitgebuit door Iraniërs te vertellen dat hij Israëlische specialisten zal sturen om het watertekort op te lossen <em>zodra</em> de bevolking in opstand komt tegen het regime.</p>
<p>Naast het organiseren van (massale) groepsgebeden om regen mee op te roepen, heeft het regime dubieuze oplossingen bedacht om de crisis te bezweren. Zo zijn er grote hoeveelheden chemische zouten in de atmosfeer gepompt. Dit lost het watertekort niet op. Wel dreigt deze vorm van <em>cloud seeding</em> de vegetatie te vernietigen en ademhalen moeilijk te maken. Het gevolg? Mensen blijven steeds vaker thuis en de Iraanse samenleving begint uiteen te vallen.</p>
<p>Wat betreft het plan om de hoofdstad te verplaatsen, zijn de uitspraken van Pezeshkian nogal dubbelzinnig. Heeft hij het over het leeuwendeel van de stadsbevolking, of alleen over het overheidsbestuur? Wat gebeurt er in het geval van de tweede mogelijkheid met de miljoenen mensen die achterblijven? In het geval van de eerste mogelijkheid zou de operatie jaren en jaren in beslag nemen en de staat onder structurele financiële druk zetten. En dat alles zonder het fundamentele probleem op te lossen.</p>
<p>Het is dan ook niet verwonderlijk dat tienduizenden mensen in Teheran in paniek zijn geraakt. Snelwegen ten noorden van de stad staan ​​vol met auto’s die proberen de Kaspische Zee te bereiken, waar misschien nog voldoende water is. Maar wat zou er gebeuren als deze duizenden vluchtelingen in miljoenen vluchtelingen zouden veranderen? Turkije is de voor de hand liggende eerste bestemming, gevolgd door Europa. Maar hoe zit het met de rijke Arabische staten in de Golfregio? Waarom wordt er van de directe buurlanden van Iran niet meer hulp verwacht?</p>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div>
<h5>Noodtoestand</h5>
<p>Hoewel de Iraanse watercrisis het gevolg is van een specifieke combinatie van natuurlijke oorzaken en beleidsfouten, is Iran geen uitzondering. Een voorbeeld is buurland Afghanistan. Daar wil het regime met grootschalige irrigatieprojecten water naar Kabul leiden, dat zelf ook op een watertekort afstevent. Dit soort projecten zijn niet zonder controverse. Ze kunnen gevolgen hebben voor de watervoorziening elders in het land, of zelfs over grenzen heen. Kijk naar Egypte. Het voortbestaan van het land is afhankelijk van de Nijl, waardoor het zich fel verzet tegen de bouw van dammen in Egypte.</p>
<p>Wat moet er gebeuren? Hoewel ik geen concrete voorstellen heb, lijkt de algemene oplossing duidelijk. De wereld heeft een vorm van communisme nodig. Ik bedoel niet het socialisme dat in de 20ste eeuw in de Sovjet-Unie of Oost-Duitsland bestond, maar eerder iets dat voor de hand liggend en elementair is.</p>
<blockquote><p>De watermaffia had meteen verpletterd moeten worden</p></blockquote>
<p>Autoritaire staten noch democratieën met een meerpartijensysteem noch <em>grassroot</em>-initiatieven kunnen de problemen oplossen waarmee Iran wordt geconfronteerd. Wanneer we oog in oog komen met directe bedreigingen voor ons voortbestaan ​​als een beschaafde samenleving, rest ons niks anders dan een grootschalige noodtoestand uit te roepen. Dit komt neer op een staat van oorlog. Niet tegen een andere staat, maar tegen degenen die verantwoordelijk zijn voor de crisis.</p>
<p>Een noodtoestand moet er niet toe leiden dat de markten worden afgeschaft en alles wordt genationaliseerd. Wel moet het de controle van de overheid versterken en het mogelijk maken om aspecten van het maatschappelijke leven te reguleren die direct samenhangen met de oorzaak van de noodtoestand in kwestie. In het geval van Iran betekent dat onmiddellijke controle over de waterdistributie. De watermaffia had meteen verpletterd moeten worden.</p>
<p>Het staatsbeleid moet vervolgens worden aangevuld met lokaal georganiseerde solidariteitsacties, die we op hun beurt moeten versterken met nieuwe vormen van internationale samenleving. Utopisch? Helemaal niet. De ware utopie is geloven dat we kunnen voorbestaan zonder dit soort maatregelen.</p>
<div class="info-box">
<h5>Over de auteur</h5>
<p>Slavoj Žižek (1949) is een Sloveense socioloog, filosoof, psychoanalyticus, communist en cultuurcriticus.</p>
</div>


Het lot van Iran wacht ons allemaal

<figure id="post-4100 media-4100" class="align-none"></figure>
<figure class="align-none"></figure>
<div class="lead">
<p>Jeroen Dijsselbloem is de grote boosdoener in de Griekse crisis, vindt Slavoj Žižek. Dijsselbloem, en de andere technocraten die in De Instituties de touwtjes in handen hebben, doen zich voor als deskundigen die zonder leidende ideologie beslissingen maken die voor iedereen het beste zijn. Žižek baseert zich op een uitspraak die Dijsselbloem <a href="https://www.vn.nl/Archief/Politiek/Artikel-Politiek/Als-ik-ideologische-verhalen-ga-houden-bereik-ik-niks.htm">deed in Vrij Nederland</a>: &#8216;Als ik ideologische verhalen ga houden, bereik ik niks.&#8217;</p>
<p>Waardenvrije politiek klinkt als een goed idee. Geen ideologische oorlogen meer, experts die beslissen, economen die met elkaar de economie uitdokteren, wetenschappers die het klimaatbeleid bepalen, wiskundigen die de meest gunstige formule voor solidariteit ontwikkelen. Maar waardenvrije politiek is een schadelijke illusie, aldus Žižek. Elke zogenaamd neutrale beleidsmaatregel is doordesemd van politiek-ideologische waarden. En de pretentie van een neutrale technocratie holt de democratie uit. Daarom verdient Syriza volgens hem onze steun.</p>
</div>
<p>In mijn werk haal ik vaak een bekende mop uit het laatste decennium van de Sovjet-Unie aan. Hij gaat over Rabinovitsj, een Jood die wil emigreren. De ambtenaar van het emigratiekantoor vraagt hem waarom. Rabinovitsj antwoordt: ‘Om twee redenen. De eerste is dat ik bang ben dat de communisten hun macht in de Sovjet-Unie zullen verliezen. De nieuwe machthebbers zullen op zoek gaan naar schuldigen van de communistische wandaden en dan zouden ze zomaar hun oog op ons Joden kunnen laten vallen. En dan volgen er misschien wel weer pogroms…’ – ‘Maar’, onderbreekt de pennenlikker, ‘dat is je reinste onzin, want er kan niets veranderen in de Sovjet-Unie, en de communisten zullen altijd aan de macht blijven.’</p>
<p>‘Tja’, antwoordt Rabinovitsj kalmpjes, ‘dat is de tweede reden.’</p>
<p>Ik heb me laten vertellen dat op dit moment in Athene een nieuwe variant van dit grapje circuleert. Een jonge Griek gaat naar het Australische consulaat in Athene om een visum aan te vragen. ‘Waarom wilt u weg uit Griekenland?’ vraagt de beambte. ‘Om twee redenen,’ antwoordt de Griek. ‘Ten eerste ben ik bang dat Griekenland uit de EU zal treden, wat tot nog grotere chaos en armoede in het land zal leiden.’ – ‘Maar,’ onderbreekt de ambtenaar, ‘dat is je reinste onzin, want Griekenland zal in de EU blijven en zich schikken naar de opgelegde financieringsdiscipline.’</p>
<p>‘Tja’, antwoordt de Griek kalmpjes, ‘dat is de tweede reden.’</p>
<p>Zijn dan beide beslissingen de slechtere, om Stalin te parafraseren? Het is tijd dat we die irrelevante debatten over mogelijke fouten en verkeerde oordelen van de Griekse regering achter ons laten. Er staat teveel op het spel.</p>
<h5>Dijsselbloems ideologie</h5>
<p>Dat in de onderhandelingen tussen Griekenland en EU-bestuurders tot nu toe altijd op het laatste moment nog een compromis werd gesloten is symptomatisch. Het gaat niet meer om de werkelijke financiële meningsverschillen, want op het niveau waarop de compromissen worden gesloten zijn die verschillen miniem. De EU beschuldigt Griekenland er doorgaans van alleen in algemene termen te spreken en vage beloftes te doen zonder in detail te treden. Griekenland beschuldigt op zijn beurt de EU ervan dat ze het Griekse beleid tot in het kleinste detail wil controleren en het land een bezuinigingsregime op wil leggen dat nog rigoureuzer is dan dat waar de vorige regering mee moest zien te werken.</p>
<p>Maar achter deze verwijten over en weer schuilt een ander en dieper conflict. Tsipras merkte laatst op dat wanneer hij alleen met Merkel een avondje zou gaan eten, ze binnen twee uur een oplossing zouden hebben gevonden. Zijn punt was dat hij en Merkel, twee politici, de strijd als een politieke strijd zouden behandelen, in tegenstelling tot technocratische bestuurders zoals het hoofd van de Eurogroep, Jeroen Dijsselbloem. Als er in dit verhaal één boosdoener is, dan is het Dijsselbloem met zijn devies: <a href="https://www.vn.nl/Archief/Politiek/Artikel-Politiek/Als-ik-ideologische-verhalen-ga-houden-bereik-ik-niks.htm" target="_blank">‘Als ik ideologische verhalen ga houden, bereik ik niks.’</a></p>
<p><q class="pull-right">Dijsselbloems verloochening van de ‘ideologische kant’ is juist ideologisch ten top. Het maskeert dat zijn zogenaamd waardenvrije en door deskundigen bedachte regelingen door en door politiek-ideologisch zijn.</q></p>
<p>Dat brengt ons tot de crux van de zaak: Tsipras en Varoufakis praten alsof ze deel zijn van een open politiek proces waarin uiteindelijke ‘ideologische’ (op normatieve voorkeuren berustende) beslissingen genomen moeten worden. De EU-technocraten praten alsof het allemaal alleen maar gaat om gedetailleerde regulerende maatregelen. Als de Grieken deze instelling afwijzen en principiële politieke vragen opwerpen wordt hen verweten dat ze liegen en dat ze concrete oplossingen uit de weg gaan. De waarheid ligt in dit geval duidelijk aan de kant van de Grieken: Dijsselbloems verloochening van de ‘ideologische kant’ is juist ideologisch ten top. Het maskeert dat zijn zogenaamd waardenvrije en door deskundigen bedachte regelingen door en door politiek-ideologisch zijn.</p>
<p>Door deze asymmetrie lijkt de ‘dialoog’ tussen Tsipras of Varoufakis en hun EU-partners vaak op een gesprek tussen een jonge student en een doorgewinterde professor, waarin de student oprechte vragen stelt waar de professor niet op antwoordt, omdat ze niet correct of academisch zouden zijn geformuleerd. Of zelfs op een woordenwisseling tussen een vrouw die verkracht is en een politieagent, waarin de vrouw vertwijfeld wil vertellen wat haar is overkomen en de agent alleen maar bezig is formulieren in te vullen en hokjes af te vinken.</p>
<p>Deze verschuiving van eigenlijke politiek naar een zogenaamd neutrale regering van deskundigen karakteriseert ons hele politieke proces: strategische, op macht gebaseerde beslissingen worden steeds vaker gepresenteerd als administratieve regelingen die louter op neutrale kennis van de experts berusten. En ze worden steeds vaker achter gesloten deuren bedacht en zonder democratische inmenging doorgevoerd.</p>
<p>De strijd die zich afspeelt is de strijd om de Europese economische en politieke <em>Leitkultur. </em>De EU-machten staan voor de technocratische status quo die Europa al decennialang verlamt. In zijn <em>Notes Towards a Definition of Culture </em>merkte de grote conservatief T.S. Eliot op dat er momenten zijn waarop er alleen te kiezen valt tussen ketterij en ongeloof. De enige mogelijkheid om een religie in leven te houden is dan een sektarische afsplitsing van het afstervende lichaam. Dat is momenteel de situatie in Europa. Alleen een nieuwe ketterij, alleen een nieuwe afsplitsing (die Syriza belichaamt) kan redden wat van de Europese erfenis het redden waard is: de democratie, het vertrouwen in mensen, de egalitaire solidariteit… Het Europa dat wint wanneer Syriza aan de kant wordt geschoven is een Europa met Aziatische waarden – wat natuurlijk niets met Azië te maken heeft, maar alles met de overduidelijke tendens van het hedendaags kapitalisme de democratie ten val te brengen.</p>
<h5><q class="pull-right">Terwijl we het nieuws rondom Griekenland zo belangstellend volgen deze week, zouden we in gedachte moeten houden: <em>de te fabula narrator. </em>De geschiedenis gaat over jou</q>De zwakste schakel</h5>
<p>Heeft het linkse Europa gefaald? Nee. Europa heeft gefaald. In West-Europa hebben we de neiging om naar Griekenland te kijken alsof we buitenstaanders zijn, buitenstaanders die vol medeleven de misère van een verarmde natie gade slaan. Maar een dergelijk comfortabele houding berust op een noodlottige illusie. Want wat zich deze weken in Griekenland afspeelt gaat ons allemaal aan. Het is de toekomst van Europa die op het spel staat. Terwijl we het nieuws rondom Griekenland zo belangstellend volgen deze week, zouden we in gedachte moeten houden: <em>de te fabula narrator. </em>De geschiedenis gaat over jou.</p>
<p>Uit de reacties van het Europese establishment op de aankondiging van het referendum aanstaande zondag komt een ideaal naar voren dat het best is verwoord in een kop boven een <a href="https://www.ft.com/intl/cms/s/0/6201efaa-86f4-11e4-982e-00144feabdc0.html#axzz3eoumqIPD" target="_blank">column</a> van Gideon Rachman in de <em>Financial Times: </em>‘Eurozone’s weakest link is the voters’. In een ideale wereld zou Europa zich ontdoen van deze zwakste schakel en de macht gewoon aan deskundigen uitbesteden. De noodzakelijke economische maatregelen zouden dan in een klap in werking kunnen treden. Voor zover er nog verkiezingen zijn hebben die als enige functie de consensus van de deskundigen te bevestigen.</p>
<p>Jammer genoeg berust deze expertocratie op een fictie, de fictie van het ‘verlengen en voorwenden’. (Het verlengen van de terugbetalingstermijn en voorwenden dat alle schulden uiteindelijk worden terugbetaald). Deze fictie is niet alleen zo hardnekkig omdat het verdere kredieten verteerbaarder maakt voor de Duitse kiezer, en ook niet alleen omdat een kwijtschelding van de Griekse schulden soortgelijke eisen uit Portugal, Ierland of Spanje teweeg zou kunnen brengen. De reden is dat de machthebbers helemaal niet willen dat de schuld volledig wordt terugbetaald.</p>
<h5>Schuldenaren</h5>
<p>De schuldeisers verwijten de landen in het rood dat zij zich niet schuldig genoeg voelen. Ze betichten hen ervan zich onschuldig te voelen. De situatie komt overeen met dat wat de psychoanalyse als het superego aanduidt: Freud zag in dat de paradox van het superego was dat we ons steeds schuldiger voelen naarmate we ons meer voegen naar diens eisen. Zoals een wrede leraar, die zijn scholieren onmogelijke opgaven geeft en vervolgens sadistisch lacht als hij hun paniek ziet. Als je iemand geld leent is het ware doel niet dat je het ooit weer met rente terugkrijgt, maar dat je die schuld in stand houdt omdat je daarmee de schuldenaar afhankelijk en ondergeschikt maakt. Althans, de meeste schuldenaren. Je hebt schuldenaren en schuldenaren.</p>
<p>Niet alleen Griekenland, maar ook de Verenigde Staten zijn niet eens theoretisch in staat om hun schulden ooit nog terug te betalen, zoals inmiddels genoeglijk bekend. Sommige schuldenaren zijn zo enorm dat je ze niet kunt laten vallen en dat ze zelf hun schuldeisers afpersen (grote banken) of zelf de regels van hun leningen bepalen (de regering van de VS). Sommige schuldenaren kan je rondsollen en vernederen (Griekenland).</p>
<p>In feite beschuldigen de schuldeisers en de managers in Brussel de Syriza-regering ervan zich niet schuldig genoeg, ja zelfs onschuldig te voelen. Dat vindt het EU-establishment zo verontrustend: Syriza erkent de schulden, maar doet dat zonder zich schuldig te voelen. Syriza heeft de last van het superego afgeworpen. Varoufakis personifieert deze houding in zijn omgang met Brussel: hij accepteert de enorme schuldenlast en beargumenteert nogal verstandig dat met oog op het tot nu toe overduidelijk mislukte EU-beleid een andere oplossing moet worden gevonden. Paradoxaal genoeg is een van de argumenten van Varoufakis en Tsipras dat de Syriza-regering de enige kans voor de crediteuren is om ooit tenminste nog een deel van hun geld terug te krijgen.</p>
<p>Varoufakis verbaast zichzelf over het mysterie dat banken geld naar Griekenland bleven pompen en met een cliëntelistisch systeem samen bleven werken terwijl zij heel goed wisten hoe de zaken ervoor stonden. Griekenland was nooit zo diep in de schulden geraakt zonder de goedkeuring van het West-Europese establishment. De Syriza-regering beseft zich terdege dat de grootste dreiging niet uit Brussel komt. De grootste dreiging komt uit Griekenland zelf, de belichaming van een cliëntelistische en corrupte staat.</p>
<p>Europa (de EU-bureaucratie) moet verweten worden dat het de Griekse corruptie en inefficiëntie bekritiseerde en tegelijkertijd het systeem in stand hield door Nea Dimokratia, de politieke kracht achter het systeem, te steunen. Het gaat de Syriza-regering er juist om deze patstelling te doorbreken – je hoeft alleen de toelichting van het partijprogramma te lezen, zoals Varoufakis die <a href="https://www.theguardian.com/news/2015/feb/18/yanis-varoufakis-how-i-became-an-erratic-marxist" target="_blank">schreef</a> voor <em>The Guardian </em>en waarmee hij het grotere, strategische doel van zijn partij schetst:</p>
<p>‘Het uittreden van Griekenland of Portugal of Italië uit de eurozone zal het spoedige uiteenvallen van het Europese kapitalisme tot gevolg hebben. Het resultaat zou een door serieuze recessie bedreigde overschotregio ten oosten van de Rijn en ten noorden van de Alpen zijn, terwijl de rest van Europa in de greep zou zijn van venijnige stagflatie. Wie zou er van deze ontwikkeling profiteren? Progressief links, dat als een feniks zou verrijzen uit de as van Europa’s publieke instituties? Of de nazi’s van de Gouden Dageraad, de verschillende neofascistische bewegingen, de xenofoben en de zwendelaars? Ik twijfel er niet aan welke van de twee kampen het het best zal doen na de desintegratie van de eurozone. Ik, voor mijn part, ben niet bereid om een frisse wind in de zeilen van deze postmoderne variant van de jaren ‘30 te blazen. Als dat betekent dat wij het zijn, de gepast onberekenbare Marxisten, die het Europese kapitalisme moeten redden: het zij zo. Niet uit liefde voor het Europese kapitalisme, niet voor de eurozone, Brussel, of de Europese Centrale bank, maar omdat we de onnodige menselijke tol van deze crisis willen minimaliseren.’</p>
<p><q class="pull-right">Syriza ís in feite gevaarlijk, en het ís een bedreiging voor de huidige inrichting van de EU. Het globale kapitalisme kan zich een terugkeer naar de oude welvaartsstaat niet veroorloven.</q></p>
<h5>Een wezenlijke radicale weg</h5>
<p>En de financiële politiek van de Syriza-regering volgde nauwkeurig deze richtlijnen: geen begrotingstekorten, strenge financieringsdiscipline, meer geld uit belastingen… Enkele Duitse media karakteriseren Varoufakis de laatste tijd als een psychoot die in zijn eigen wereldje leeft – maar is hij echt zo radicaal? Wat zo enerverend aan hem is, is niet dat hij zo radicaal is maar dat hij zo verstandig en pragmatisch bescheiden is. Als je beter kijkt naar de voorstellen die hij doet kan je niet anders dan opmerken dat ze bestaan uit maatregelen die veertig jaar geleden standaard deel uitmaakten van het sociaaldemocratisch programma. In het Zweden van de jaren ’60 was het regeringsbeleid zelfs nog veel radicaler. Het is een triest teken van deze tijd dat je nu bij radicaal links moet horen om een voorstander te zijn van zo’n programma. Het is een teken van een donkere tijd, maar ook een kans voor links om de plek in te nemen die een paar decennia geleden nog de plaats van centrumlinks was.</p>
<p>Misschien schiet dit al zo vaak aangehaalde argument dat Syriza helemaal niet zo radicaal is zijn doel voorbij. Syriza ís in feite gevaarlijk, en het ís een bedreiging voor de huidige inrichting van de EU. Het globale kapitalisme kan zich een terugkeer naar de oude welvaartsstaat niet veroorloven. Dat benadrukken van de bescheidenheid van Syriza’s doelen is ook een beetje schijnheilig: haar aanhangers willen juist iets wat binnen de coördinaten van het huidige systeem niet mogelijk is.</p>
<p>Het gaat erom een serieuze strategische keus te maken. Wat als nu het moment is gekomen om dat masker van bescheidenheid te laten zakken en een wezenlijk radicale weg te kiezen, een weg die nodig is ook om alleen maar bescheiden doelen te halen? Misschien is het referendum zondag de eerste stap in de richting.</p>
<p><em>Dit stuk verscheen op 2 juli in het Duitse weekblad </em>Die Zeit</p>
<p><em>Vertaling en inleiding: Nynke van Verschuer</em></p>


Slavoj Žižek: Dit gaat niet over de Grieken, dit gaat over ons allemaal