Verkapte discriminatie

De stemmen van Vrij Nederland

Columns van Hannah Prins, Amber Wiznitzer en Hans Stegeman

<p>Op het dak van haar huis zette de 11-jarige Renad een gasbrander klaar voor de camera. Rondom haar stonden de geruïneerde gebouwen van Gaza. ‘Mar-haba!’, riep ze opgewekt, welkom in het Arabisch, met een optimisme dat bijna niet te bevatten is. Tijdens de genocide maakte Renad kookvlogs voor haar miljoenen volgers op Instragam. Video’s waarin ze liet zien hoe je van restjes een maaltijd maakt. Door inzamelingsacties stond Renad er net wat beter voor dan andere bewoners van Gaza, maar ook zij ontkwam niet aan de schaarste van primaire levensmiddelen. Die dag, op het dak van haar huis, bakte ze brood van geweekte macaroni. Want Palestijnen eten nu eenmaal brood. Platbrood. Dat kun je niet van ze afpakken.</p>
<p>Nog altijd is de honger in Gaza nijpend. Al in november 2023 raakte de grootste installatie voor het malen van granen buiten werking door bommen en een gebrek aan brandstof. Een zak bloem die voor de aanvallen uit Israël 25 dollar kostte, kost nu tegen de 100 dollar. In geïsoleerde gebieden in Noord-Gaza worden zelfs prijzen rond de 400 dollar gerekend. In september rapporteerde het Wereldvoedselprogramma, ’s werelds grootste humanitaire organisatie die voedsel verstrekt aan slachtoffers van noodsituaties, dat praktisch de hele bevolking in Gaza in extreme voedselonzekerheid verkeert, met meer dan 640 duizend mensen in hongersnood.</p>
<figure id="attachment_941974" aria-describedby="caption-attachment-941974" style="width: 1280px" class="wp-caption alignnone"><img decoding="async" class="wp-image-941974 size-image_1280" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/12/ANP-541762978-1280x720.png" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/12/ANP-541762978-640x360.png 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/12/ANP-541762978-1280x720.png 1280w" alt="Foto door Fadel Almaghari in Gaza City" width="1280" height="720" /><figcaption id="caption-attachment-941974" class="wp-caption-text">Foto door Fadel Almaghari in Gaza City</figcaption></figure>
<p>In dit uiterste stadium van de voedselcrisis hebben alle leden van een gezin vaak slechts één maaltijd per dag, lopen kinderen en ouderen direct levensgevaar en zijn gemeenschappen volledig afhankelijk van humanitaire hulp om te overleven. Deze situatie leidt tot seksuele uitbuiting, waarbij mensen hun lichamen ter beschikking stellen om toegang tot voedsel of geld te krijgen. Het staakt het vuren tussen Israël en Hamas op 10 oktober 2025 heeft deze misstanden niet stopgezet. Sinds de wapenstilstand heeft Israël gemiddeld 89 vrachtwagens met hulpgoederen per dag toegestaan in Gaza, ondanks de afspraak dagelijks zeshonderd vrachtwagens binnen te laten.</p>
<h5>KARAM</h5>
<p>De hongersnood in Gaza vernietigt niet alleen lichamen, maar ook een cultuur. Een kernwaarde van de Arabische wereld is karam, een woord dat zich lastig laat vertalen. Karam is een eigenschap, een deugd, bijna een vanzelfsprekendheid. In de praktijk komt karam neer op gulheid, gastvrijheid, de bereidheid om eten en drinken te delen met wie er dan ook op je deur klopt. Het is een manier van samenleven, de basis waarop families, buren en vreemden met elkaar omgaan. En eten is daarbij noodzakelijk. Wie honger lijdt, kan niets meer uitdelen, zich niet meer met anderen verbinden. De Palestijnse chef-kok Sami Tami-mi (1968) groeide op tussen de olijven- en vijgenbomen in de Oude Stad van Jeruzalem, waar karam een diepgewor-telde traditie is. Op jonge leeftijd verhuisde hij naar Londen, waar hij zich ontwikkelde tot wereldberoemde chef en kookboekenauteur die de Palestijn-se keuken wereldwijd op de kaart zette. Als medeoprichter van twee Londen-se restaurants, vier deli’s en co-auteur van de bestsellers <em>Ottolenghi</em> (2008) en <em>Jeruzalem</em> (2012) was hij mede-verant-woordelijk voor het succes van zoals hij dat noemt ‘het merk Ottolenghi’, de Brits-Israelische auteur.</p>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div>
<p>Sinds 2020 is hij meer gericht op zijn eigen werk, waarin hij zich politieker profileert en zich steeds nadrukkelijker in dienst stelt van de Palestijnse zaak. In zijn nieuwe (solo)boek <em>Boustany</em> (2025) (vertaald: <em>Mijn moestuin</em>) legt hij de nadruk op het belang van het bewaren van Palestijnse recepten en kooktech-nieken die verloren dreigen te gaan. ‘Ik ben vijgenjam aan het maken’, vertelt hij aan de telefoon. ‘Ik ben allergisch voor vijgen, maar in jam kan ik ze ver-dragen.’ Tamimi’s vastberadenheid om het vijgenseizoen niet voorbij te laten gaan, onthult zijn verlangen naar zijn thuisland. ‘Voedsel is een vorm van herinneren. Wanneer een olijfboom wordt ontworteld, verlies je meer dan alleen olie.’ De bomen, die vele eeuwen meegaan, verbinden grootouders, ouders en kinderen met dezelfde grond en aan dezelfde stam. Als ze verdwijnen, zoals nu massaal in Gaza gebeurt, wordt ook de relatie tussen generaties doorbroken.</p>
<figure id="attachment_941973" aria-describedby="caption-attachment-941973" style="width: 1280px" class="wp-caption alignnone"><img decoding="async" class="size-image_1280 wp-image-941973" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/12/ANP-540239913-1280x853.png" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/12/ANP-540239913-640x427.png 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/12/ANP-540239913-1280x853.png 1280w" alt="" width="1280" height="853" /><figcaption id="caption-attachment-941973" class="wp-caption-text">Olijfoogst in vluchtelingenkamp Nuseirat</figcaption></figure>
<p>Zo’n soort breuk ziet Tamimi ook ontstaan als het op de traditie van wildplukken aankomt. Eeuwenlang trokken families de heuvels van Palestina in om kruiden en groenten te verzamelen, een intieme praktijk die eten verbond met het seizoen en het landschap. ‘Wildplukken hoorde bij ons dagelijks leven’, vertelt Tamimi. ‘Za’atar (een mix van kruiden, red.), wilde groenten, kruiden die mijn grootmoeder me leerde verzamelen. Vandaag kunnen mensen niet zomaar dezelfde heuvels in trekken. Ze moeten op de markt kopen wat ze ooit zelf met de hand plukten. Die kennis over planten, die intimiteit met de grond, verdwijnt. <em>What used to be fusion, is now confusion.’</em></p>
<p>Van oudsher zijn Palestijnse gerechten een verfijnde mix van ingrediënten, technieken en invloeden uit de regio. Vandaag de dag wordt er gekookt met wat voorhanden ligt. Met deze <em>survival kitchen</em> weten de Palestijnen te overleven, maar dat geldt niet voor de eetcultuur die door de hongersnood indirect ook met de dood wordt bedreigd.</p>
<h5>ZONDER KOGELS OF BOMMEN</h5>
<p>Het stelselmatig ondermijnen van taal, rituelen, gebruiken en toegang tot land is door onderzoekers als een vorm van culturele genocide geduid. De term ‘genocide’ werd in de late jaren veertig gemunt door de Poolse jurist Raphael Lemkin (1900-1959), die opdracht kreeg het lexicon van het internationale recht uit te breiden met de juiste terminologie om de nazi-misdaden te vervolgen. Hij verbond het Griekse woord <em>genos</em> (stam, ras of volk) aan het Latijnse <em>cide</em> (moorden). Genocide. Ofwel: volkerenmoord.</p>
<p>Voor Lemkin draaide genocide niet alleen om de daad van het moorden zelf, maar ook om het systematisch ondermijnen van de culturele fundamenten van een gemeenschap. In de Genocideconventie van 1948, waarin de Verenigde Naties erkennen dat genocide een internationale misdaad is, verdween die culturele dimensie naar de achtergrond. Tot op de dag van vandaag erkent het internationale recht vooral de vernietiging van mensen en het verhinderen van voortplanting als genocide, terwijl de realiteit laat zien dat de vernietiging van een volk zich ook kan voltrekken zonder dat er kogels of bommen aan te pas komen.</p>
<blockquote><p>‘Het gaat om wat die gerechten vertegenwoordigen: een manier van leven, het bewijs dat een volk bestaat.’</p></blockquote>
<p>Culturele genocide is dan ook geen loos begrip. Het is een duidelijke beschrijving van een strategie: het verhinderen dat kennis, rituelen en gewoontes van generatie op generatie worden overgedragen. In dat geval kan een volk het weliswaar fysiek overleven, maar verliest het alle eigenschappen die het cultureel gezien onderscheidt van andere volkeren. In Gaza is dat met name zichtbaar in de keuken, zegt ook Tamimi. ‘Het gaat niet alleen om de gerechten, maar ook om wat die gerechten vertegenwoordigen: een manier van leven, het bewijs dat een volk bestaat.’</p>
<h5>CULINAIR ZIONISME</h5>
<p>Vernietiging van Gaza is niet de enige manier waarmee de voedselcultuur van Palestina wordt uitgewist. In kookboeken en recepten worden specifieke Palestijnse ingrediënten, eetgewoonten en bereidingswijzen cultureel toegeëigend en overgenomen door Israëlische frames.</p>
<p>Al in 1936 publiceerde de Women’s International Zionist Organization (WIZO), een Israëlische vrijwilligersorganisatie voor vrouwen, het kookboek <em>How to Cook in Palestine</em>. De auteur, Erna Meyer (1890-1975), was een Duitse huishoudkundige die na de opkomst van het naziregime naar Palestina emigreerde. Met dit kookboek legde de WIZO een basis voor wat later bekend werd als ‘culinair zionisme’: de systematische toe-eigening van Palestijnse gerechten door de Israëlische keuken om zo een nieuwe nationale identiteit te creëren.</p>
<figure id="attachment_942002" aria-describedby="caption-attachment-942002" style="width: 640px" class="wp-caption alignnone"><img decoding="async" class="size-image_640 wp-image-942002" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/12/how-to-cook-in-palestina-640x898.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/12/how-to-cook-in-palestina-640x898.jpg 640w" alt="How to cook in Palestina - Dr. Erna Meyer" width="640" height="898" /><figcaption id="caption-attachment-942002" class="wp-caption-text">How to cook in Palestina &#8211; Dr. Erna Meyer</figcaption></figure>
<p>Meyer moedigde Joodse huisvrouwen aan Joods-Europese eettradities los te laten en zich volledig aan te passen aan de nieuwe omgeving door met lokale producten aan de slag te gaan. Een voorbeeld is de aubergine, die uitgebreid in het hoofdstuk <em>How to Cook With Eggplant</em> aan bod komt. Meyer schrijft: <em>‘Deal with the eggplant as with every other vegetable according to the given recipe.’</em></p>
<p>Terwijl: in de Arabische keuken is de aubergine allesbehalve any other vegetable. Het zouten van de groente is een eeuwenoude techniek, waarmee het overtollige vocht en de bitterheid worden weggenomen. Pas na het zouten worden de rubberachtige schil en het vruchtvlees gebakken of gefrituurd. Onbekend met deze techniek, neemt Meyer de lezers mee in een set vreemde variaties. Ze bakt de aubergines in zure room, frituurt ze in ballen en vult ze met een groentemix. Het wordt glashelder dat Meyer geen flauw benul heeft van de techniek achter verfijnde auberginegerechten als sabich en baba ghanouj − gerechten die tegenwoordig op talloze menukaarten en in talloze kookboeken ten onrechte als de pilaren onder de Israëlische nationale keuken worden gepresenteerd.</p>
<p>De toe-eigening van de Palestijnse keuken beperkt zich niet alleen tot oude ‘Israëlische’ kookboeken. Zo wordt in de hedendaagse media en horeca vaak gesproken over de ‘Midden-Oosterse keuken’, een term die bijdraagt aan het vervlakken van culturele nuances. Dit eurocentrische label plaatst de regio in het midden ten opzichte van Europa en weerspiegelt een koloniale gedachte waarin Europa als centrum van de wereld wordt gezien. Zuidwest-Azië is een nauwkeurigere <em>formulering</em> van het gebied waar onder meer Palestina, Jordanië, Libanon, Syrië en delen van Irak en Saoedi-Arabië onder vallen.</p>
<h5>HASBARA</h5>
<p>Eten is niet neutraal. Culinaire tradities bestaan niet in een vacuüm, maar zijn ingebed in een geschiedenis en maatschappelijke context. In dat licht is eten ook in te zetten als politiek middel. Zo worden kookboeken gebruikt om de legitimiteit en de populariteit van Israël te versterken, een vorm van publieksdiplomatie die bekendstaat als hasbara. Ofwel: propaganda door influencers. Voorbeelden zijn de wereldwijd populaire titels <em>Jerusalem</em>: <em>A Cookbook </em>en<em> Zahav: A World of Israeli Cooking</em>.</p>
<p>Ook in het Nederlandse kookboekenwereldje komt hasbara voor. Zo werkt de Amsterdamse uitgeverij <em>Nijgh Cuisine</em> al jaren samen met Jigal Krant, een journalist, kok en schrijver met een omstreden online reputatie vanwege zijn neiging tot culinair zionisme. Zo verkoopt hij in zijn boek TLV (een ‘kook- reis- en leesboek ineen’ dat in 2018 werd uitgeroepen tot Gouden Kookboek) Tel Aviv ten onrechte als ‘de vegan hoofdstad van de wereld’ zonder ook maar één woord te reppen over de behandeling van de Palestijnse minderheid of de culinaire traditie waar zijn gerechten zijn oorsprong vinden.</p>
<blockquote><p>Eten is niet neutraal. Culinaire tradities zijn ingebed in geschiedenis en een maatschappelijke context</p></blockquote>
<p>Vorig jaar pronkte hij in een Instagrampost nog met een T-shirt dat de aanslag met Hezbollah-piepers in Libanon vierde, waarbij tientallen mensen het leven lieten en duizenden gewonden vielen, waaronder ook kinderen. Terwijl hij tegelijk zijn nieuwste in november verschenen boek <em>Ode – Aubergine: for lovers and haters</em> promoot waarin hij uitgebreid ingaat op fatteh, een gerecht dat nota bene haar oorsprong vindt in datzelfde Libanon.</p>
<h5>Koken wat je kan</h5>
<p>Sami Timami kiest niet voor de tegenval, maar voor hoop als strategie. In zijn nieuwe solo kookboek <em>Boustany</em> gebruikt hij de keuken om vast te leggen wat dreigt te verdwijnen: recepten, technieken en gewoonten die ooit het dagelijks leven van Palestijnen bepaalden. Van de olijfboom tot de kennis van wildplukken: Tamimi wil vastleggen wat er nog is, zolang dat nog kan. Die drang tot behoud is geen romantisch motief, maar een overlevingsmechanisme dat zich ook buiten Gaza voortzet.</p>
<p>Renad woont inmiddels samen met haar zus en broertje in Nederland. Verweesd en woonachtig in Maastricht is de kleine chef aan de crisis in haar thuisland ontsnapt. In Gaza liet Renad zien hoe ze brood bakte van geweekte macaroni, chips van gefrituurde pasta en labneh van aangemaakte melkpoeder en citroenzuur. In Maastricht neemt ze ons – tussen de weemoedige posts waarin ze het gemis van haar moeders’ schoot met ons deelt – mee naar de Ikea, waarvandaan ze terugkomt met een tas vol koekenpannetjes, een garde en de belofte om gauw weer voor ons te gaan koken. In Gaza kookte ze wat ze kon. In Maastricht kookt ze wat ze zich herinnert.</p>
<div class="info-box">
<p>Sara Shawkat is culinair journalist, kookboekenauteur en programmamaker voedsel bij Pakhuis de Zwijger, onafhankelijk platform voor dialoog, transitie en creatie in Amsterdam.</p>
</div>
