VVD versus de rechtse kerk

De rechtse kerk

Verhaal van de Week

Onder de motorkap van het IDF

Documentaire

600 dagen de straat op

Verzet

Tijd voor scholierenprotest?

Jongerenpanel

Doe iets niet

Dolf Jansen

Dienstplicht

Chard van den Berg

Laat de boer rouwen

Hans Against the Machine

Veiligheidsraad

Verenigde Naties

Iedereen aan de marathon

Zeitgeist

Jacht op vreemdgangers

Digital Families

Reportage

<p>Op de heuvel langs de kust van Samos liggen een rugzakje, een gescheurd T-shirt, een paar schoenen – sporen van migranten die hier met bootjes aan land zijn gekomen. Mijn oog valt op een verse bananenschil. Zouden de mensen van wie deze spullen zijn zich nog ergens schuilhouden? In de verte beweegt een groepje silhouetten zich langzaam omhoog. Ik pak mijn telefoon en begin te filmen.</p>
<p>Plots duiken drie mannen in burgerkleding uit de bosjes op. Eerder begroetten ze ons nog als wandelaars, maar nu blijken ze van de geheime politie. ‘Verwijderen’, zegt een van hen. Geen discussie. Mijn paspoort wordt gefotografeerd. Ze willen ons meenemen naar het bureau, maar mijn vriend weet hen op andere gedachten te brengen. We zijn hier immers omdat dit een plek uit zijn jeugd is. Toch worden we direct het gebied uitgestuurd. De mannen lopen met ons mee tot aan de auto.</p>
<p>Wat ik op Samos meemaakte, staat niet op zichzelf. Sinds 2019 criminaliseert Griekenland mensen die migranten helpen. Dat jaar werden een Deen en drie Spaanse brandweermannen opgepakt tijdens een reddingsactie op Lesbos. Zij werden – net als vele anderen sindsdien – beschuldigd van mensensmokkel. ‘Wat de Griekse autoriteiten eigenlijk willen’, zei Europarlementariër Tineke Strik, ‘is hun de mond snoeren, zodat ze ongestoord kunnen doorgaan met hun pushbacks.’</p>
<p>In de jaren daarna zag ik hetzelfde patroon elders aan de Europese buitengrenzen. Staten trekken muren op – niet alleen fysiek, maar ook juridisch en bureaucratisch. Grenzen sluiten niet alleen voor migranten, maar ook voor het oog van de buitenwereld. Journalisten, advocaten en vrijwilligers die tóch kijken, worden geïntimideerd of vervolgd.</p>
<h5>Uitgeput</h5>
<p>Volgens mensenrechtenorganisatie PICUM nam het aantal rechtszaken tegen hulpverleners in Europa in 2024 voor het vierde jaar op rij toe. Alleen dat jaar werden zeker 142 mensen vervolgd – en dat zijn alleen de bekende gevallen. Die toenemende politieke en juridische druk heeft grote gevolgen: steeds meer organisaties beperken hun operaties of leggen ze stil. Italië voerde in 2023 strengere regels in. Reddingsschepen kregen zwaardere meldingsplichten, boetes, tijdelijke vaarverboden en moesten verplicht aanmeren in verafgelegen havens, soms honderden kilometers verderop. Ngo-schepen werden 29 keer vastgehouden, goed voor 700 dagen waarin zij niet konden redden; nog eens 822 dagen gingen verloren door omwegen.</p>
<blockquote><p>Mensen lagen in het water, sommigen sprongen overboord om het gewicht te verlagen</p></blockquote>
<p>Dit alles maakt missies trager én veel duurder. De gevolgen zijn groot. Mission Lifeline staakte haar reddingsmissies. Artsen zonder Grenzen (MSF) legde eind 2024 haar schip Geo Barents stil na maandenlange blokkades. De nog overgebleven organisaties hebben het zwaar. Sea-Watch moest in juli een missie annuleren vanwege geldgebrek. ‘Wij zijn niet de enigen die vechten om te overleven,’ schreef een bemanningslid mij. ‘Ook ResQPeople, Sea-Eye en R42 staan op instorten.’</p>
<p>Minder missies betekent, naast minder reddingen, ook minder zicht op wat er op zee gebeurt. Zo filmde een vliegtuig van Sea-Watch op 2 juli een zinkende boot op de Middellandse Zee. Mensen lagen in het water, sommigen sprongen overboord om het gewicht te verlagen. Sea-Watch sloeg alarm, maar geen enkele Europese autoriteit reageerde. Pas na vier uur arriveerde een schip van een andere ngo, dat de mensen redde. Zonder de beelden van Seawatch had ik het niet geweten.</p>
<p>Het incident past in een patroon van nalatigheid door nationale autoriteiten. Kustwachten reageren vaak traag of schuiven verantwoordelijkheid af op andere landen.</p>
<p>Twee jaar eerder voltrok zich op dezelfde route de Pylos-ramp: de dodelijkste schipbreuk op de Middellandse Zee in jaren. Het verschil met het incident van 2 juli was dat dit schip niet in Italiaans, maar in Grieks water lag. Daar mogen ngo’s dankzij een wet niet meer opereren, waardoor de situatie volledig afhankelijk was van de autoriteiten zelf – met rampzalige gevolgen.</p>
<h5>Informele noodlijn</h5>
<p>In dat vacuüm opereert Tommy Olsen, een Noorse burger die vanuit zijn woonkamer de Egeïsche Zee in de gaten houdt. Zijn telefoonnummer fungeert voor migranten op deze route als enige noodlijn: de officiële 112 biedt geen hulp aan mensen zonder papieren.</p>
<p>Via zijn platform Aegean Boat Report publiceert Olsen de beelden, coördinaten en noodsignalen die hij rechtstreeks van mensen op zee ontvangt. Zijn site toont video’s van gemaskerde mannen die motoren van bootjes kapotslaan met ijzeren speren. Onlangs legde hij vast hoe de Griekse kustwacht twee naakte kinderen op een stuurloos vlot achterliet. Internationale media als <em>The New York Times</em> en <em>Der Spiegel</em> maken regelmatig gebruik van zijn werk; veel van wat we weten over pushbacks in de Egeïsche Zee komt van Olsen.</p>
<p>Maar hoe lang deze laatste onafhankelijke informatiebron nog overeind blijft, is de vraag. Tegen Olsen loopt in Griekenland een arrestatiebevel, waardoor fondsen hem niet meer durven te steunen. Hij verkocht zelfs zijn auto om door te kunnen gaan. ‘Zonder hulp moeten we stoppen’, schreef hij in juli op social media.</p>
<h5>Polen</h5>
<p>Ook Polen begon dit jaar een rechtszaak tegen vijf hulpverleners die voedsel, medische zorg en onderdak boden aan migranten in het grensgebied met Belarus. Zosia Krasnowolska, oprichter van Hope &amp; Humanity, is de laatste die mensen in Belarus nog durft bij te staan. Net als Olsen is ook Krasnowolska’s telefoonnummer uitgegroeid tot een informele noodlijn. In extreme gevallen dient ze verzoeken in bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens, dat pushbacks tijdelijk kan verbieden. Maar sinds de invoering van de Poolse asielstop-wet in maart werkt ook dat nauwelijks meer. ‘De grenswachten zeggen dan: dat geldt pas ná de douane,’ legt ze uit, ‘en daar kom je alleen als zij je toelaten.’</p>
<blockquote><p>Zonder de ogen van deze hulpverleners, hun informatie en tegenmacht groeit de straffeloosheid</p></blockquote>
<p>Officieel maakt de wet een uitzondering voor kinderen, zieken en zwangere vrouwen, maar Krasnowolska’s foto’s en berichten tonen dat ook zij vaak worden geweigerd. Ze laat bijvoorbeeld beelden zien van een zwangere vrouw die werd teruggestuurd, in Belarus moest bevallen en van wie de baby daarna door de autoriteiten werd afgepakt. Sinds de invoering van de wet heeft Krasnowolska slechts 25 mensen kunnen helpen; normaal zijn dat er zo’n 200 per jaar.</p>
<h5>Dromen van een rustiger bestaan</h5>
<p>Krasnowolska benadrukt dat wat ze doet volkomen legaal is. ‘We verstoppen niemand. We maken hun komst juist zichtbaar’, zegt ze. Toch wordt ook haar werk verdacht gemaakt. Een poging om geld in te zamelen via GoFundMe werd geweigerd, omdat het ging om hulp aan mensen in Belarus. ‘Zelfs online voedsel bestellen voor mensen daar wordt als crimineel gezien.’</p>
<p>Zelf leeft Krasnowolska van haar studiefinanciering, die binnenkort afloopt. Wat daarna komt, weet ze niet. ‘Het is nu al onmogelijk om iedereen te helpen,’ zegt ze. Sinds januari ontving ze meer dan 1.700 WhatsApp-berichten van onbekende nummers. Soms droomt ze van een rustiger bestaan – een baan in een souvenirwinkel, iets wat haar mentaal minder zou uitputten. ‘Maar dan helpt niemand de mensen die daar vastzitten meer’, zucht ze. Ook Olsen bekijkt vacatures in de zorg of in het onderwijs. Voor hem speelt mee dat hij zijn gezin moet onderhouden.</p>
<h5>Als deze mensen verdwijnen</h5>
<p>Als deze mensen verdwijnen, kan ook ik mijn werk als onderzoeksjournalist minder goed doen. Ik hoor en zie minder. En wat ik nog meekrijg, wordt moeilijker te controleren. Zonder de ogen van deze hulpverleners, hun informatie en tegenmacht groeit de straffeloosheid. Staten worden niet meer gecorrigeerd, instituties worden niet meer bevraagd en mensen verdwijnen zonder getuigen. Dat was het punt dat ik wilde maken. Maar tijdens het schrijven van dit artikel deden zich twee nieuwe ontwikkelingen voor.</p>
<p>Op 24 augustus kondigde de Griekse minister van Asiel, Thanos Plevris, aan dat hij ngo’s die zich kritisch uitlaten over het migratiebeleid ‘administratief wil controleren’. Legal Centre Lesvos – een gerenommeerde organisatie die onder meer overlevenden van de Pylos-ramp bijstaat – dreigt uit het ngo-register te worden geschrapt. Als dat gebeurt, verschuift de criminalisering van hulpverlening naar het onder druk zetten van juridische bijstand. Daarmee verdwijnt het laatste middel waarmee migranten zich nog kunnen verdedigen tegen onrechtmatig beleid dat in sommige gevallen zelfs tot de dood leidt.</p>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div>
<h5>Levensgevaarlijk</h5>
<p>Twee dagen later, op 26 augustus, opende de Libische kustwacht het vuur op de Ocean Viking, een reddingsschip van SOS Méditerranée. Aan boord bevonden zich 87 mensen die al gered waren. De bemanning was op dat moment, op aanwijzing van de Italiaanse autoriteiten, onderweg naar een ander schip in nood. De aanval duurde twintig minuten. Ramen sneuvelden, antennes werden vernield, reddingsmateriaal werd geraakt. Niemand raakte gewond, maar alleen doordat de opvarenden zich op tijd konden verschuilen.</p>
<p>De Italiaanse marine werd gealarmeerd via een noodsignaal, maar nam de telefoon niet op. De Libische patrouilleboot die het vuur opende, was eerder door Italië geschonken, als onderdeel van een Europees programma voor grensbewaking. De aanval op de Ocean Viking laat zien dat levensreddend werk in Europa niet alleen gecriminaliseerd wordt, maar ook levensgevaarlijk kan zijn.</p>
<div class="info-box">
<h5>Bio</h5>
<p>Romy van Baarsen is onderzoeksjournalist en gespecialiseerd in migratie en Europees grensbeleid. Sinds 2021 doet ze verslag vanaf de buitengrenzen van Europa. Momenteel werkt ze als <a href="https://nias.knaw.nl/fellow/romy-aimee-van-baarsen/" target="_blank" rel="noopener">journalist-in-residence aan het NIAS</a> aan een boek over de normalisering van grensgeweld en de druk die dit legt op de rechtsstaat.</p>
</div>


Romy van Baarsen

Aan de grenzen van Europa is hulpverlening al jaren strafbaar