Welcome to the gooniverse

Verhaal van de Week

Prinsjesdag

Het kabinet kan nog even doormodderen

Pleidooi voor meer ongemak

Hannah Prins

'Getting stuff done'

Rutger Groot Wassink

Hoe Trump de pers te slim af is

Functioneel trollen

Klimaatschade als verdienmodel

Hans against the machine

Buitenlandse agenten

Staatsterreur

Poorten van Europa

Cultuurtip

MAGA

<p>Als Watergate vandaag zou plaatsvinden zou het schandaal het nieuws hooguit twaalf uur domineren, merkte de Amerikaanse vicepresident JD Vance onlangs op. Was het grootspraak? Een poging om zijn baas te paaien, omdat deze schandalen kan doorstaan die presidentschappen in het verleden fataal werden? Of was het een sneer naar de journalistiek, die inmiddels te zwak is om ook maar één beschuldiging werkelijk te laten beklijven?</p>
<p>Hoe dan ook, Vance legde onbedoeld een van de fundamentele kwetsbaarheden van de democratie bloot. Wanneer iedere beschuldiging kan worden afgedaan als een partijdige heksenjacht, en iedere onwaardige of ongepaste uitlating van een politicus kan worden weggewuifd als ‘trollen,’ brokkelt de democratische controle op de macht af.</p>
<div class="info-box">
<h5>Experts over de wereldpolitiek</h5>
<p>Elke week publiceren we een opiniestuk van een expert in de wereldpolitiek. Met deze week: Robert Gulotty, universitair hoofddocent Politieke Wetenschappen aan de Universiteit van Chicago en Zhaotian Luo, universitair docent Politieke Wetenschappen aan dezelfde universiteit.</p>
</div>
<p>Binnen de politicologie werd lange tijd aangenomen dat de oppositie de laatste verdedigingslinie van de democratie vormt. Nieuw onderzoek ontkracht deze stelling. In werkelijkheid is het niet de politieke oppositie maar de eigen aanhang van de zittende machthebber die de toekomst van de democratie bepaalt. Uiteindelijk zijn zij degenen die bereid moeten zijn de democratische spelregels te verdedigen. Zij hebben de machthebber tenslotte in het zadel geholpen. En pas wanneer zij hem de rug toekeren, is verandering mogelijk.</p>
<h3>Blinde vlek</h3>
<p>De recente verkiezingen in Hongarije vormen hiervan een goed voorbeeld. Voormalig premier Viktor Orbán verloor niet alleen omdat zijn tegenstanders massaal naar de stembus gingen, maar ook omdat een aanzienlijk deel van zijn eigen achterban hem liet vallen. Daardoor kon de Tisza-partij van Péter Magyar de verkiezingen winnen en kwam er een einde aan Orbáns illiberale bewind.</p>
<p>Hetzelfde geldt voor de Verenigde Staten. Om de Amerikaanse democratie te redden zal uiteindelijk een voldoende groot deel van Trumps eigen MAGA-achterban hem de rug toe moeten keren. De toekomst ligt eerder in hun handen dan van de kiezers die in 2024 op Kamala Harris stemden. Die waren tenslotte al overtuigd van het idee dat Trump een gevaar voor de democratie vormt.</p>
<p>Kiezers overtuigen dat het hun eigen kandidaat is die democratie uitholt is geen eenvoudige opgave, omdat deze kiezers de uitholling van de democratie meestal niet rechtstreeks waarnemen. Wat zij wél zien, zijn onderzoeken, aanklachten, verontruste deskundigen en hoorzittingen in het Congres. Vanuit hun perspectief kan het daardoor moeilijk zijn onderscheid te maken tussen een president die voortdurend onder vuur ligt van vijandige media en politieke tegenstanders, en een president die daadwerkelijk de democratische rechtsorde ondermijnt.</p>
<blockquote><p>Trumps neiging tot trollen schept de dubbelzinnigheid die democratische controle zo moeilijk maakt</p></blockquote>
<p>Juist deze blinde vlek maakt Trumps neiging tot trollen zo ingrijpend. Zijn kermisachtige stijl, ironische toon en voortdurende geknipoog lijken misschien niet meer dan persoonlijke eigenaardigheden, maar ze scheppen precies de dubbelzinnigheid die democratische controle zo moeilijk maakt. Binnen ons analytische kader kan een politicus altijd kiezen voor wat wij de ‘gedisciplineerde weg’ noemen: handelen op een manier die zo min mogelijk ruimte laat voor dubbelzinnigheid en afzien van de voordelen op korte termijn die ontstaan wanneer hij iedereen bewust in onzekerheid laat over zijn werkelijke bedoelingen.</p>
<h3>Terugkerend toneelspel</h3>
<p>Trump doet echter precies het tegenovergestelde: hij laat het aan zijn publiek over om te bepalen of hij zijn woorden serieus meent. Die tactiek gaat terug tot zijn eerste presidentscampagne, toen hij zijn grove uitspraken op de beruchte <i>Access Hollywood</i>-opname afdeed als ‘<a href="https://www.politico.com/story/2017/12/12/trump-timeline-sexual-misconduct-allegations-defense-292146">kleedkamerpraat</a>.’ Ook vandaag past hij dezelfde strategie nog toe. Zo dreigt hij bijvoorbeeld Iran te vernietigen, waarna zijn medewerkers het publiek verzekeren dat zijn woorden niet letterlijk moeten worden genomen. Dit terugkerende toneelspel heeft een duidelijk effect: het wekt telkens opnieuw de indruk dat Trumps critici bewust onschuldige of overdreven uitspraken voorstellen als ernstig wangedrag. Daarmee wordt ook hun geloofwaardigheid ondermijnd wanneer zij waarschuwen voor gedrag dat wél een werkelijke bedreiging vormt.</p>
<blockquote><p>Een gewetensvolle waakhond weet dat waarschuwingen hun kracht verliezen wanneer ze te vaak worden afgegeven</p></blockquote>
<p>Elke keer dat dit toneelspel werkt, wordt de taak van de criticus moeilijker. Een gewetensvolle waakhond – of dat nu een nieuwsredacteur, openbaar aanklager of toezichthouder is – weet dat waarschuwingen hun kracht verliezen wanneer ze te vaak worden afgegeven. Verantwoordelijke critici leggen de lat voor de bewijslast daarom hoger, laten twijfelachtige zaken soms rusten en slaan pas alarm wanneer het bewijs bijzonder sterk is. Die terughoudendheid moet ertoe leiden dat het publiek ook werkelijk luistert wanneer zij wél waarschuwen. Maar terughoudendheid alleen lost het probleem niet op. Kiezers beoordelen namelijk niet alleen het gedrag van de president, maar ook dat van degenen die hem bekritiseren. In ons model beïnvloedt iedere beschuldiging daarom twee oordelen tegelijk: wat kiezers denken over het gedrag van de zittende president én wat zij denken over de motieven van zijn critici.</p>
<p>De combinatie van nepnieuws en meedogenloos trollen maken dit probleem alleen maar groter. Voorzichtige en verantwoordelijke critici zullen minder snel alarm slaan. Maar juist daardoor is de kans groter dat de waarschuwingen die het publiek wél te horen krijgt, afkomstig zijn van uitgesproken politieke tegenstanders die op wraak uit lijken te zijn. Daardoor kunnen zulke waarschuwingen makkelijker worden afgedaan als een partijdige heksenjacht. Zo ontstaat een paradox: de terughoudendheid die kritiek geloofwaardig zou moeten maken, kan uiteindelijk die geloofwaardigheid ondermijnen. De professionaliteit en zorgvuldigheid van verantwoordelijke critici keren zich daarmee tegen henzelf.</p>
<h3>Dubbelzinnigheid als bestuursstijl</h3>
<p>De Amerikaanse politiek heeft niet altijd zo gewerkt. In juli 1973, op het hoogtepunt van het Watergate-schandaal, zei slechts<a href="https://www.nytimes.com/1973/07/03/archives/survery-hails-press-on-watergate-role.html"> zeventien procent</a> van de Amerikanen tegen opiniepeilers dat de pers ‘het alleen maar op president Richard Nixon gemunt had.’ Naarmate het bewijs tegen Nixon zich opstapelde, verloor hij steeds meer steun, ook onder zijn eigen kiezers.</p>
<p>Nixon hield de eer aan zichzelf. Liever dan een onvermijdelijke afzettingsprocedure te ondergaan, trad hij uiteindelijk uit eigen beweging af. Zo hoort democratische controle te werken: kiezers vertrouwen erop dat waarschuwingen serieus en gegrond zijn, terwijl politici er alles aan doen om zelfs maar de schijn van wangedrag te vermijden, in plaats van zich achter dubbelzinnigheid te verschuilen.</p>
<blockquote><p>Een zittende politicus die de democratie wil ondermijnen, kan dubieus gedrag verhullen achter ironie en provocatie</p></blockquote>
<p>Wanneer kiezers politici niet langer afrekenen op zulke dubbelzinnigheid, hebben die er alle belang bij daarvan gebruik te maken. Een zittende politicus die de democratie wil ondermijnen, kan dubieus gedrag verhullen achter ironie en provocatie. Daarmee daagt hij zijn critici uit om zijn woorden serieus te nemen, met het risico dat zij vervolgens als overdreven of zelfs belachelijk worden weggezet.</p>
<p>Vance heeft dus gelijk dat een schandaal als Watergate tegenwoordig binnen een halve dag zou kunnen uitdoven, maar niet om de reden die hij suggereert. Het probleem is niet dat de pers te zwak of te bevooroordeeld is. Het probleem is dat een politicus die bewust dubbelzinnigheid tot bestuursstijl verheft, de betekenis van kritiek kan ondergraven door legitieme waarschuwingen af te schilderen als partijdige hysterie.</p>
<p>Dat betekent niet dat kiezers iedere beschuldiging zomaar moeten geloven, of dat de pers nog harder alarm moet slaan. De belangrijkste les is dat dit carnavaleske optreden niet slechts een eigenaardigheid van iemands persoonlijkheid is, maar ook een politieke strategie. De bekende slogan van <i>The Washington Post</i> luidt: ‘De democratie sterft in de duisternis.’ Ons onderzoek wijst op een mogelijkheid die misschien nog verontrustender is: wanneer de geloofwaardigheid van het toezicht zelf ter discussie komt te staan, kan de democratie ook in het volle licht ten onder gaan.</p>
<div class="info-box">
<p>Dit verhaal verscheen eerder in het Engels bij Project Syndicate. Vertaling: Menno Grootveld.</p>
</div>


Zhaotian Luo

Robert Gulotty

Waarom populisten als Trump de pers steeds te slim af zijn