Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips

Essay

Cheers, motherfuckers! Tijdens Pinkpop 2023 haalde Josh Homme – de charismatische en übercoole zanger van Queens of the Stone Age, een performer met swag – tussen twee nummers door wat te drinken voor zichzelf, om vervolgens met het vijftigduizend-koppige publiek te toosten.
De niet-drinker, de hardcore-voor het-leven-stoppen-met-drinken-drinker, heeft geen publiek: hij drinkt niet, met niemand, en zeker niet alleen.
En al helemaal niet in december, de maand dat onze kindervriend met zijn helpers in het land is, en de Kerstman bovendien. De maand dat we geacht worden naar kerstborrels op de zaak te gaan, en ons daar ook op dienen te verheugen en te vermaken. De maand dat we ons bij familieleden vervoegen – de eigen familie én de schoonfamilie, netjes over twee even rampzalige dagen verdeeld – die we de andere elf maanden proberen te ontlopen, en niet te vergeten Oud &amp; Nieuw, met haar feestjes en – gaan we weer – het moment van toosten op het nieuwe jaar om 00.00 uur stipt.
December is ook de maand van goede voornemens (en slechte voornemens: het is de maand waarin de meeste scheidingen in gang gezet worden, hoewel dit ook, in bepaalde gevallen, als goed voornemen kan worden gezien), waaronder: afvallen, stoppen met roken, meer bewegen, en, voor zeker een maand, stoppen met drinken. In maart is iedereen alweer tien kilo aangekomen, paffend en zuipend als nooit tevoren. De afvalboeken en rookpleisters kunnen weer in de klikobak, de apps die ons binnen een maand klaarstomen voor het strand kunnen worden gedelete.
Dry January heet dit zelfbedrog, een maand die met een kater begint.
Wij – Erik Jan Harmens, auteur van Hallo Muur, en Oscar van Gelderen, manager van auteurs en kunstenaars – stoppen niet, wij zijn al gestopt. In 2014 en 2008, respectievelijk.
<blockquote>Vanzelfsprekendheden zijn weggevallen en ervoor in de plaats is het Grote Niets in ons leven gekomen</blockquote>
Wij leven sindsdien onder de tl-balken, ongedempt, ongeremd, ongefilterd, niet omdat we dat willen – ja dat ook, inmiddels – maar omdat het moest, omdat het moet.
Wie stopt met drinken, wordt teruggeworpen op regressief gedrag: we beginnen weer van onderop, met zelfvertrouwen tanken, het herstellen van het geschonden blazoen, jezelf herontdekken en, heel belangrijk, weer van jezelf leren houden.
Ex-drinkers zijn als kinderen die moeten leren lopen. We gaan niet langer zwalkend door het leven, maar leven met denkbeeldige zijwieltjes, zodat we niet uit de bocht, of erger, vliegen.
Vanzelfsprekendheden zijn weggevallen en ervoor in de plaats is het Grote Niets in ons leven gekomen.
Niet drinken is de confrontatie met de totale eenzaamheid van de mens. In de biografie die Arjen Fortuin over de grote uitgever Geert van Oorschot schreef, komt een prachtige scène voor: Van Oorschot komt bij iemand thuis op bezoek en ziet in het keukentje een koekenpan op het fornuis, met daarin één gehaktbal. Daarop zegt hij, en we parafraseren hier even, dat de aanblik van een enkele gehaktbal in een koekenpan erger is dan een mens alleen.
Wij zijn die gehaktbal, wij liggen in die pan te wachten tot het Grote Niets op haar beurt plaatsmaakt voor dat andere, datgene waarvoor wij het offer hebben gebracht, door de hel zijn gegaan, diep zijn gegaan en weer boven zijn komen drijven, als een gehaktbal in de jus, voor dat wat wij noemen: de Grote Liefde (zich soms beperkend tot de Grote Zelfliefde).
En die Grote Liefde verjaagt de eenzaamheid, want niet-drinken betekent ook het einde van veel vriendschappen die, in de kern, blijkbaar, uit niets anders dan drinken bestonden. Terwijl dat drinken, door onze eigen roekeloosheid, veel mensen al van ons had vervreemd.
Daarom is herstel veel zwaarder en eenzamer dan drinken.
Wie stopt in januari, begint weer in februari. Slechts weinigen zijn bestand tegen de druk van de buitenwereld, een wereld bevolkt door  drinkende medemensen, een wereld die zegt: verlaat ons niet. De drinkende mens wil niet eenzaam zijn, wil aansluiting bij de groep.
Wie stopt met drinken, stopt met zichzelf. Van de schaal met bitterballen naar een pan met één gehaktbal, dat is de route die iedereen die zich afkeert van the madding crowd moet bewandelen.
<img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-898684" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/11/gehaktbal-1-1280x884.png" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/11/gehaktbal-1-640x442.png 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/11/gehaktbal-1-1280x884.png 1280w" alt="" width="1280" height="884" />
<h5>De ketenen</h5>
In Strangers to Ourselves van Rachel Aviv staat een citaat van spiritueel docent Jiddu Krishnamurti: ‘It’s no measure of health to be well adjusted to a profoundly sick society.’ Aviv gebruikt het om te illustreren hoe krankzinnig het eigenlijk is dat we  onszelf verdoven om maar overeind te blijven in het leven en nooit zelfs maar overwegen om het leven zélf aan te passen.
Eén op de zes Amerikanen gebruikt psychofarmaca: dat zijn onder andere antidepressiva, antipsychotica en ADHD-medicatie (methylfenidaat of dexamfetamine, middelen die verwant zijn aan amfetaminen, speed dus).
In Nederland is dat aantal percentueel vergelijkbaar: 2,5 miljoen (!) gebruikers. Zij ondergaan het leven in meer of mindere mate in verdoofde of juist gestimuleerde staat, net als die 10 procent van de Nederlandse bevolking tussen de 16 en 69 jaar die door Jellinek als probleemdrinker wordt aangemerkt. Dat zijn ongeveer 1,1 miljoen mensen. Als je erover nadenkt, is het van de gekke dat we onze samenleving zo inrichten dat een groot aantal mensen die niet nuchter aankan. Als je erover nadenkt, ja, maar je denkt er dus niét over na. Je slikt en drinkt niet omdat je dat ten diepste wil, maar omdat je niet anders kunt. Dat maakt je niet vrij, maar een slaaf.
Veel mensen die drinken kleuren redelijk binnen de lijntjes, maar regelmatig gebruikt iemand te veel en te vaak en dan voelt-ie de ketenen. Hij weet dat-ie moet minderen of zelfs stoppen, maar hoe? Soms gaat iemand zo ver over de grens dat we met neergeslagen ogen in een rouwruimte de baslijn van Another one bites the dust zitten te neuriën. Zonder ook maar enig oordeel over de overledene, want we hadden dat aapje decennialang op onze eigen schouder zitten.
Wie het verdoven als gelegitimeerde staat van zijn aan de kaak stelt, kan naast lof en bijval rekenen op een behoorlijke dosis tegenstand. Want vriendschappen met mensen met wie je vroeger in het café arm in arm kruislings in de pot stond te plassen, blijken fragieler dan gedacht. Waar het jou best aardig afgaat, blijken zij helemaal niet om te kunnen gaan met geheelonthouding. Eén maand niet drinken vinden veel overtuigd hedonisten nog een leuke uitdaging, maar die is afgestemd op de euforie ná die vier weken: zie je nou wel dat we makkelijk een maand zonder kunnen, wij zijn levensgenieters. Wie stopt met drinken is géén levensgenieter, maar een party-pooper. Hoe vaak kregen we niet te horen: ‘Drink je dan echt helemaal nóóit meer?’ ‘Eentje kan toch wel?’ ‘Mag je partner wel drinken?’ Of dit geveinsde morele dilemma: ‘Als je nog één dag te leven zou hebben, zou je dan wel weer gaan drinken?’
Verkeersongevallen, supportersrellen, zinloos geweld op straat, mishandeling van de partner of het kind: je hoeft geen groot licht te zijn om te snappen dat veel ontspoord gedrag alcohol als drijvende factor heeft. Om nog maar te zwijgen over die ziekte die wordt afgekort tot ‘K’, maar afkorten en ook wegzwijgen helpen niet. Je doet alsof het niet zo is (maar het is wél zo) en denkt er niet over na (maar doet dat heimelijk wél). Er ontstaat ‘cognitieve dissonantie’: dat geknaag vanbinnen als je gedrag vertoont dat niet overeenkomt met je eigenlijke overtuigingen.
Veel mensen weten wat drank doet, alleen willen of kunnen niet zonder de roes. Die roes die steeds korter duurt en allang niet meer overtuigt, maar alles beter dan helderheid. Bijvoorbeeld tijdens het kerstdiner, waarbij je interesse moet veinzen in je neef die in de sales zit. Of op oudejaarsavond, waarop je ‘iedereen’ gelukkig nieuwjaar wenst, terwijl dat schromelijk overdreven is. In werkelijkheid wensen veel mensen toch vooral zichzelf veel voorspoed toe en, nou goed, een klein aantal intimi.
<blockquote>Picasso kende een blauwe periode, en ook wij kenden een periode dat we regelmatig blauw waren</blockquote>
Volgens Sigmund Freud is alcoholisme te verklaren vanuit een orale fixatie. De eerste achttien maanden van ons leven bestaan uit zuigen, kauwen, bijten en eten – de band met de wereld is oraal. Freuds navolger Melanie Klein sprak over de ‘good breast’, in zowel positieve (bevredigende) als negatieve (frustrerende) zin. Wie via de borst goed ‘gehecht’ is, zal niet alleen minder snel vervallen in nagelbijten, zich volproppen met voedsel, roken, drinken, op Bic-pennen kauwen en aan vapes lurken, maar ook gezonde – niet-afhankelijke – relaties aan kunnen gaan en niet hoeven vluchten in verslavingen, of beter: op de vlucht te zijn voor het emotionele leven, dat zich namelijk alleen misvormd (met drank op) aan onszelf en aan de buitenwereld toont en daarmee leidt tot zelf-onttroning. We projecteren ons lelijke zelf op het doek van de wereld.
Wie wil leven zoals wij – zonder alcohol, als dry alcoholic, want dat blijf je je leven lang – hoeft helemaal niets vol te houden of op te geven: voor de niet-drinker (voor de niet-verslaafde) is het altijd december, is het iedere dag Kerst, is iedere maaltijd een kerstmaaltijd, is iedere dag niet gedronken een dag die ons dichter bij ons werkelijke zelf brengt. Volhouden of opgeven – daaraan zijn wij voorbij.
Picasso kende een blauwe periode, en ook wij kenden een periode dat we regelmatig blauw waren, maar tegenwoordig leven wij in onze grijze periode. Een leven zonder pieken of dalen, een saai leven volgens de rest van de wereld, maar wel een echt leven, een ongerept leven (er valt veel te ontdekken, met name op latere leeftijd). Wij hoeven onszelf niet voor de gek te houden met gezelligheid die leegte maskeert, met gesprekken die vooral doen verlangen naar geestelijk op vakantie gaan (‘away’ als in de psychische ruimte waar ook creativiteit, religie en dagdromen zich bevinden), met gedrag dat er vooral op gericht is de bestaande orde – hoe het hoort, tradities, rituelen, hoe we het kortom gezellig houden met elkaar – te handhaven.
Wij zijn alleen, met name in gezelschap, wij weten dat ‘verslaving een vriendschap zonder vriend’ is, zoals Connie Palmen het ooit fraai verwoordde, maar wij weten ook dat daar, in die eenzaamheid, de redding is gelegen en dat juist daar onze verbondenheid met de wereld zich toont. In de eenzaamheid ligt de vriendschap op de loer.
De mens wil alleen zijn, allerindividueelst zijn, maar even zo sterk is het gevoel bij de groep te willen horen, erin opgaan, je verliezen in samenzijn. We winnen door te verliezen, door uit die psychische bezetting van ons libido – allemaal aangericht door die slecht gehechte jeugd, die ‘bad breast’ – te treden, door nieuwe, goede objecten te internaliseren.
Werd ons vroegere leven geregeerd door het ‘id’ (de dierlijke driften) en het ‘superego’ (ons geweten, gevoed door ouders, leraren, de maatschappij) en slingerden wij – drinkebroers – voortdurend (vaak ook letterlijk) heen en weer tussen enerzijds onnadenkend en liederlijk, zogezegd dierlijk gedrag (de roes, de verdoving, de fantasie) en het daaropvolgende bestraffende geweten dat opspeelde door schaamte, zelfhaat en zelfkwelling, daar leven we tegenwoordig veel meer vanuit onszelf (het ‘ego’), onze ‘true self’, omdat we onze frustraties niet meer botvieren op anderen, noch op onszelf, meer in sync zijn met ons gevoelsleven, dat – om in de lampenmetafoor te blijven – minder gedimd maar meer in de spotlights staat, ons gevoelsleven dat uitgelicht wordt door die mooiste aller lampen: de tl-balk.
Eigenlijk zien we het zo: ons leven is een continue Dry December. We houden onszelf niet langer voor de gek door een maand lang – verplicht – onnatuurlijk sociaal gedrag te etaleren, om vervolgens onszelf wederom voor de gek te houden door te laten zien dat we best zonder de alcohol kunnen die ons reddingsmiddel was om die verdomde maand december door te komen, waarna we vervolgens tien maanden doorzuipen, de hele zomer lang Spaanse badplaatsen terroriseren, om daarna wat gas terug te nemen en ons wederom voor te bereiden op de gezelligste tijd van het jaar.
<img decoding="async" class="alignnone size-image_640 wp-image-898681" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/11/partypooper-1-640x830.png" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/11/partypooper-1-640x830.png 640w" alt="" width="640" height="830" />
<h5>Ja zeggen tegen mijn lichaam</h5>
Wie normaal gesproken flink drinkt en dan ineens een maand niet, kan er moeite mee hebben om dat vol te houden. Maar als je tot sint-juttemis de fles laat staan, valt er niets vol te houden.
In de eerste plaats omdat er dan sprake is van een strijd die je waarschijnlijk gaat verliezen, want er komt geen alternatief voor de roes. Je leven wordt er niet lichter op als dat is wat je zoekt. In de tweede plaats is volhouden iets wat je tijdelijk doet, zoals je adem heel lang inhouden. Maar het besluit om voortaan onverdoofd te leven is voor altijd. Omdat dat een nogal abstracte tijdseenheid is en zo lang klinkt dat het je moedeloos kan maken, kiezen de meeste stoppers ervoor om vandaag niet te drinken. En morgen maken ze die keuze opnieuw.
Lang geleden ging een van ons (niet Oscar, die ging naar een zielenknijper) naar Jellinek om te stoppen met roken. De therapeut zei dat de kans op succes werd vergroot als er ook een half jaar niet gedronken zou worden. Na vijf maanden en een week werd die periode naar boven afgerond, want er viel iets te vieren. Waarop om de ‘schade’ in te halen in de weken erna dubbel zo veel werd gedronken als vóór de periode van abstinentie.
<blockquote>In plaats van volhouden, gaat het om een ander woord dat met een ‘v’ begint: veranderen</blockquote>
In de wetenschap is hier een naam voor: het alcohol deprivation effect. Een aantal proefdieren kreeg lange tijd alcohol en vervolgens een korte periode niet. Als er na die korte periode weer alcohol werd aangeboden, namen de proefdieren daar méér van dan vóór de tijdelijke pauze. Deze test is vanwege ethische bezwaren nooit op mensen uitgevoerd, maar we kunnen ons zomaar voorstellen dat wie Dry January heeft ‘volgehouden’, dat wil vieren door dieper dan ooit in het glaasje te kijken. Zoals mensen met eetproblemen na een dieet dubbel zo hard terugvallen.
In plaats van volhouden, gaat het om een ander woord dat met een ‘v’ begint: veranderen. Nietzsche beschrijft drie transformaties waar een weldenkend mens doorheen gaat: eerst is hij een lastdier, dan een leeuw die brullend in verzet komt tegen al dat gewicht, uiteindelijk wordt hij een kind dat opnieuw begint. Mennonieten kiezen zelf hun moment waarop ze zich laten dopen en bedenken daarbij hun eigen belijdenis. Zoiets kan ook heel goed buiten de kerk: in plaats van je gevoelens weg te drinken, laat je ze toe. Zorgen voor morgen zijn er ineens vandaag, maar je kunt ze aan. Je hoeft niet meteen een tempel van je lichaam te maken, maar je houdt wel op met het continu vergiftigen ervan. In zijn in 2016 verschenen boek Brieven uit Genua noemt Ilja Leonard Pfeijffer het ‘ja zeggen tegen mijn lichaam en mij voor het eerst in mijn leven inspannen voor mijn gezondheid’.
<img decoding="async" class="alignnone size-image_640 wp-image-898683" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/11/gloria-1-640x840.png" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/11/gloria-1-640x840.png 640w" alt="" width="640" height="840" />
<h5>Een andere werkelijkheid</h5>
Mythes omtrent drankgebruik zijn hardnekkig. Charles Baudelaire verordonneerde: ‘Wees altijd dronken’, al liet hij de mogelijkheid open om die vervoering uit iets anders dan de fles te halen. Toen Stephen King decennia geleden koos voor een alcoholvrij bestaan, schreef hij in zijn dagboek dat hij weliswaar zijn leven had gered, maar daar waarschijnlijk een prijs voor zou moeten betalen, omdat niets hem meer echt zou boeien. Maar wat bleek: ‘I enjoyed my kids. My wife loved me and I loved her and I discovered that the writing was enough. Stupid thing is that probably it always had been.’
Nóóit meer drinken klinkt als een onmetelijke, onmogelijke opgave, maar het betekent ook: nooit meer katers. Nooit meer je geliefden in de steek laten. Nooit meer sorry zeggen voor iets waar je honderd keer eerder ook al sorry voor hebt gezegd. Nooit meer black-outs, de man met de hamer, konen vol couperose… Wie zijn alcoholgebruik niet tijdelijk op pauze zet, maar in plaats daarvan de stopknop indrukt, drukt eigenlijk op play. Waarna een veel wezenlijkere challenge volgt dan Dry January: hij gaat leven. Uiteindelijk zijn we niet zozeer tegen drinken, we zijn tegen ongeluk. En wie de werkelijkheid niet aankan zonder een stuk in zijn kraag, wensen we een andere werkelijkheid toe.

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
 <div class="teaser__content__container">
 <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
 
 <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
 </div>

 <div class="teaser__btn__container">
 <div class="teaser__btn">
 <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
 href="/service/nieuwsbrieven"
 data-ga-category="banner-newsletter-button" 
 data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
 data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
 </div>
 </div>
</div>
<div class="info-box">
Erik jan Harmsen is auteur van Hallo muur en Oscar van Gelderen is manager van auteurs en kunstenaars.
</div>
<div class="info-box">Maandag 1 december organiseert Pakhuis de Zwijger in Amsterdam de avond Dry December om 20:00 uur. Toegang gratis, ga naar <a href="https://dezwijger.nl/programma/dry-december" target="_blank" rel="noopener">https://dezwijger.nl/programma/dry-december</a></div>

Oscar van Gelderen

Erik Jan Harmens

Dry January? Echte diehards beginnen op 1 december