Jettens nachtmerrie

De stemmen van Vrij Nederland

Columns van Amber Wiznitzer en Teun van de Keuken

Zeitgeist

<p>Sophie Sandberg (29) is woest, maar niet verbaasd over wat ze ziet in de Epstein-files. ‘Foto’s van meisjes die nog op de middelbare school zitten. Medische dossiers: behandelingen tegen soa’s, voor meisjes van veertien, vijftien jaar. De machtigste mannen ter wereld; investeerders, bankiers, politici, artsen, ze hielden elkaar allemaal de hand boven het hoofd. Zo groot, zo structureel’, zegt Sandberg, ‘misselijkmakend’.</p>
<p>Als je Sophie Sandberg googelt, herken je haar misschien van gezicht. Ze is negentien als ze in 2016 een studie-opdracht krijgt: maak een campagne over iets wat je boos maakt. Ze zet haar telefoon op de videostand en loopt de straat op. Ze filmt: mannen die haar naroepen, nafluiten, nasissen. Soms luid: ‘Lekker wijf’, ‘Oh, wil je me niet? Je bent lelijk!’ Soms tussen hun tanden door: ‘Pssst’. Ze post de filmpjes op Instagram, onder de naam <em>Catcalls of NYC</em>.</p>
<p>Het account ontplofte.</p>
<p>In het #MeToo-tijdperk legde Sandberg iets vast wat miljoenen vrouwen herkenden en waar mannen door haar filmpjes toen ook mee geconfronteerd werden. Namelijk: hoe het voelt om als jonge vrouw over straat te lopen en keer op keer bekeken te worden als object.</p>
<p>Het activisme heeft Sandberg nooit meer losgelaten, vertelt ze vanuit New York. ‘Bizar dat het alweer tien jaar geleden is’, zegt ze refererend aan die eerste filmpjes uit 2016. Sindsdien is haar verbijstering alleen maar groter geworden. Tijdens #MeToo leek er iets te kantelen, maar toen kwam de terugslag dubbelhard aan in de vorm van het ultraconservatieve MAGA en het normaliseren van (mannelijk) machtsmisbruik door figuren als Trump. ‘Die twee komen uit dezelfde voedingsbron. Vrouwen moeten harder vechten dan ooit.’</p>
<h5>Jonge vrouwen</h5>
<p>De strijd van Sandberg is bewonderenswaardig, maar niet uniek. Ook in Nederland voelen vrouwen het gevaar van autoritair en conservatief rechts, zo blijkt uit onderzoek van Instituut Clingendael. De denktank legde ruim vierduizend Nederlanders op MAGA-geïnspireerde stellingen voor. Over sterke leiders, het ‘corrigeren’ van progressieve universiteiten en de bedreiging van de westerse beschaving. Circa 25 procent van de Nederlanders ziet er wel wat in. Een percentage dat in lijn ligt met de verkiezingsuitslag: ook in oktober 2025 stemde bijna een kwart van de Nederlanders op radicaal-rechtse partijen.</p>
<blockquote><p>Vrouwen hoef je niet uit te leggen hoe het voelt als anderen jouw verhaal schrijven</p></blockquote>
<p>Maar één groep laat zich unaniem niets wijsmaken: vrouwen tussen de 18 en 34 jaar. ‘Statistisch een flinke uitschieter in ons onderzoek’, zegt Liam Klein van Clingendael. Terwijl Nederland over de hele linie naar rechts opschuift, blijven jonge vrouwen opvallend progressief en standvastig.</p>
<p>Logisch, als je kijkt naar wat MAGA in de kern behelst. Project 2025 – het MAGA-handboek – beoogt het ‘herstel’ van een raciale, patriarchale hiërarchie en een enorme terugslag voor diversiteit en vrouwenrechten, zegt Martijn Dekker, politiek antropoloog aan de UvA. ‘Als je leest wat voor samenleving MAGA voor ogen heeft, dan zie je dat vrouwen een ondergeschikte rol toebedeeld krijgen en je als jonge vrouw dus veel te verliezen hebt.’ Toch is het vrouwenverzet niet alleen een reactie op de seksistische politici van nu, zoals Trump en Baudet. Vrouwen hoef je niet uit te leggen hoe het voelt als anderen jouw verhaal schrijven. Dat weten ze al eeuwen.</p>
<h5>Zwak en wispelturig</h5>
<p>Het is 1390 in Parijs en de 25-jarige Christine de Pizan zit in de problemen. Ze erft geen geld, maar bakken met schulden als haar man overlijdt. Ze heeft drie hongerige kinderen en niemand die haar helpt. Maar De Pizan kan <em>wel</em> schrijven. Haar vader leerde haar als kind lezen en schrijven, een zeldzame voorsprong voor een meisje in de middeleeuwen.</p>
<p>Ze vindt werk. Om geld te verdienen, mag ze manuscripten kopiëren voor het Franse hof. Urenlang krast ze met haar ganzenveer de woorden over van de machtige mannen van weleer: kerkvaders en filosofen. En wat schrijven ze keer op keer? Dat vrouwen van nature zondig zijn. Zwak. Wispelturig. Moreel inferieur.</p>
<p>Diep gekwetst besluit De Pizan zelf een boek te schrijven. Een tegengeluid. <em>Het boek van de stad der vrouwen</em>. Een denkbeeldige stad, bevolkt door sterke, wijze en moedige vrouwen. Rechters, krijgers, filosofen en koninginnen. De stad die De Pizan bouwde, bestond niet. Dus bouwde ze de stad zelf. Het eerste feministische boek is geboren.</p>
<blockquote><p>Vrouwenverzet is er al eeuwen, het werd alleen stelselmatig gemarginaliseerd en uit de geschiedenis gewist</p></blockquote>
<p>‘De Pizan is een bijzonder en goed gedocumenteerd voorbeeld’, zegt Rosemarie Buikema, hoogleraar Kunst, Cultuur en Diversiteit aan de Universiteit Utrecht. ‘Maar er is nog veel meer alledaags verzet te vinden door de eeuwen heen. Brieven, dagboeken, oude politieverslagen waarin verhalen opduiken over hoe vrouwen zich in mannenkleren hullen om op verboden plekken te komen.’</p>
<p>Het patriarchaat was nooit een natuurverschijnsel of een door alle vrouwen geaccepteerde orde. Vrouwenverzet is er al eeuwen, het werd alleen stelselmatig gemarginaliseerd en uit de geschiedenis gewist. ‘Het is belangrijk dat jonge vrouwen dit weten’, zegt Buikema.</p>
<h5>Ondergang van Europa</h5>
<p>Jonge vrouwen kunnen dit hart onder de riem uit het verleden goed gebruiken. Want het idee dat vrouwen van nature zwak, inferieur en zondig zijn, komt altijd weer terug.</p>
<p>Thierry Baudet, wiens FvD in 104 gemeenten meedoet aan de verkiezingen van 18 maart – een record voor een extreemrechtse partij in Nederland – schreef dat werkende vrouwen de ‘ondergang van Europa’ veroorzaken. En noemde abortus het ‘smoren van nieuw leven’.<br />
Hij staat niet alleen. Een luide anti-abortuslobby rukt op in Nederland, mede gevoed door Amerikaanse dollars. De Heritage Foundation, de denktank achter Project 2025, financiert via aan hen gelieerde organisaties Europese campagnes tegen abortus- en lhbtqia+-rechten.</p>
<p>Of neem Trumps Global Gag Rule: een beleid dat organisaties die Amerikaanse subsidie ontvangen verbiedt om zelfs maar over abortus te spreken, laat staan ernaar te verwijzen. Tientallen landen tekenden onlangs een internationale verklaring van <em>SheDecides</em>, een coalitie die het recht op lichamelijke zelfbeschikking verdedigt, als verweer tegen dat verbod. Uitgerekend Nederland, het land waar <em>SheDecides</em> notabene is opgericht, liet de handtekening achterwege om de VS niet te schofferen.</p>
<h5>Seksuele verwarring</h5>
<p>‘De aantrekkingskracht van de MAGA-beweging en het willen inperken van vrouwenrechten heeft ongetwijfeld te maken met de psychologische en seksuele verwarring bij veel mannen die hun rol niet meer snappen’, zegt Marieke Dewitte, psycholoog en seksuoloog aan Maastricht University. ‘En laten we er geen doekjes om winden: het gaat vooral om witte, heteroseksuele mannen die voelen dat de vanzelfsprekendheid van hun positie verdampt. Liever gevangen in een fictief systeem waar we de spelregels van kennen, dan een identiteitscrisis’, aldus Dewitte.</p>
<blockquote><p>Politici zoals Baudet, J.D. Vance en Trump worden niet ‘anti-vrouw’ uit logica, maar uit angst voor identiteitsverlies, ego-pijn en diepe onzekerheid</p></blockquote>
<p>Extreme ideologieën volgen meestal een patroon, zegt DeWitte. ‘These, antithese en daarna, hopelijk, synthese.’ De MAGA-beweging is de ‘antithese’, een directe reactie op het nieuwe feminisme en het idee dat mannen niet overal mee wegkomen.</p>
<p>Als je Dewittes redenering volgt, kan je zeggen dat politici zoals Baudet, J.D. Vance en Trump niet ‘anti-vrouw’ worden uit logica, maar uit angst voor identiteitsverlies, ego-pijn en diepe onzekerheid.</p>
<h5>Subject of object?</h5>
<p>De cijfers van Clingendael, waaruit blijkt dat jonge vrouwen niet meegaan met extreemrechts, tonen dan ook niet de ‘reactie’ van vrouwen op MAGA. Het is andersom. MAGA reageert op <em>hen</em>. Het idealiseren van ‘vroeger’, de verrechtsing, de sterke leider-retoriek, de aanval op gender, diversiteit en op abortus: het zijn pogingen een hiërarchie te herstellen die bij elke feministische golf aan vanzelfsprekendheid inboette.</p>
<p>De jonge vrouwen die nu als statistische uitschieter te boek staan, zijn dus geen tegenreactie. Zij zijn (samen met mensen van kleur en de regenbooggemeenschap) de groep tegen wie geageerd wordt.</p>
<p>Hier ligt de kern van wat er speelt, zegt mediawetenschapper Linda Duits van de Universiteit Utrecht. Vrouwen stellen al generaties de vraag die Simone de Beauvoir in 1949 zo scherp formuleerde: ‘Wat is een vrouw, los van wat anderen daarvan hebben gemaakt? Subject of object?’ Boeken waarin mannen zichzelf bevragen in verhouding tot ‘de ander’ bestonden heel lang niet, want die hoefden nooit geschreven te worden.</p>
<p>Pas als het systeem verschuift, ontstaat bij veel hetero-mannen de vraag: wie ben ik als ik niet langer vanzelfsprekend het middelpunt ben? Welke rollen kiezen we zelf en welke zijn ons opgelegd?</p>
<p>Dat leidt tot twee tegengestelde reacties. Een deel begint, voorzichtig, aan dat positieve zelfonderzoek. ‘Wat gebeurt er als ik die ingebakken rollen loslaat?’ ‘Hoe kan ik krachtig, maar ook kwetsbaar zijn?’</p>
<blockquote><p>Een wereld waarin het patriarchaat wordt ‘hersteld’. Dat is, zacht gezegd, gevaarlijk voor vrouwen</p></blockquote>
<p>Een ander deel van de mannen wordt giftig en vlucht naar de belofte van ‘het verleden’ en het idee van hiërarchie. Een wereld waarin de rollen weer helder zijn, waar het patriarchaat wordt ‘hersteld’ en mannelijkheid dominant is. ‘En dat is, zacht gezegd, gevaarlijk voor vrouwen’, aldus Duits.</p>
<h5>In actie</h5>
<p>Dat gevaar begin je al te voelen als kind. Drie meisjes uit de vierde klas in Amsterdam kunnen het haarfijn uitleggen. ‘MAGA-ideeën gaan tegen de eigen rechten en veiligheid van vrouwen in’, zegt Arya (15). ‘Mensen zoals Trump en Andrew Tate staan een goede toekomst voor vrouwen in de weg’, vult Kaja (14) aan. Armanda (15) heeft er een eigen verklaring voor: ‘Meisjes wijzen MAGA af omdat ze tegen een systeem zijn waarin mannen voorgetrokken worden’.</p>
<p>‘Het lijkt me niet fijn om als jonge vrouw de last van onrecht op je schouders te voelen’, zegt antropoloog Dekker. ‘Maar dat hoeft ook niet. Verandering wordt mogelijk wanneer meerdere groepen elkaar versterken.’ Groepen die het meest te verliezen hebben, komen wel vaak als eerst in actie’, aldus Dekker. ‘Vrouwen, gender-diverse mensen en mensen van kleur, dus.’</p>
<h5>Hoopgevende voorbeelden</h5>
<p>Sandberg is na tien jaar activisme realistisch over wat vrouwen samen kunnen bereiken. ‘Het is moeilijk om in MAGA-tijd te verwachten dat we ‘zachte activisten’ zijn. Mannen moeten volgens haar <em>met elkaar</em> in gesprek, praten over hun eigen ervaringen. ‘Gesprekken tussen jongens onderling raken iets waar ik met mijn activisme niet bij kom. Gelukkig zie ik er steeds meer hoopgevende voorbeelden van.’ Zoals in Nederland de campagne ‘Samen voor kwetsbaarheid’ van voetballer Gianni Zuiverloon.</p>
<p>Want precies dat is waar het om gaat. Dat een nieuwe generatie meisjes volwassen kan worden in een wereld waarin ze veilig zijn.</p>
<p>Scholier Kaja (14) legt de lat voor mannen niet te hoog: ‘Je hoeft niet per se van vrouwen te houden. Maar je hoeft ze ook niet minder te waarderen dan mannen.’</p>
<div class="info-box">
<p>Middelbarescholier Neeka Prins liep een week mee als snuffelstagiaire op de redactie van Vrij Nederland en werkte mee aan de totstandkoming van dit artikel.</p>
</div>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div>


Jonge vrouwen zijn niet gevoelig voor extreemrechts, en dat is nogal logisch