Vriend wordt vijand

De stemmen van Vrij Nederland

Columns van Chard van den Berg, Hannah Prins en Nicolaas Veul

Politieke analyse

<p>Zuur voor links, zo luidde het commentaar van politiek verslaggever Arjan Noorlander in <em>Nieuwsuur</em> deze week, toen hij de uitkomsten van het debat over de regeringsverklaring duidde. In het debat hadden Chris Stoffer (SGP) en PVV-afvallige Gidi Markuszower (van de gelijknamige groep) een boterzachte concessie losgepeuterd bij de coalitie om bij het verder verhogen van de AOW-leeftijd nog eens te kijken naar mensen met zware beroepen.</p>
<p>Dat alle eerdere onderzoeken hiernaar al hebben uitgewezen dat dergelijke uitzonderingen praktisch onuitvoerbaar zijn, zei Noorlander er niet bij. Liever deed hij het voorkomen alsof uiterst rechts de linkse strijd had omarmd. En daarmee had er, in de duiding van de NOS, ‘een rechtse meerderheid’ aan te pas moeten komen om ‘de AOW-plannen naar links te trekken’.</p>
<p>De suggestie die sprak uit de berichtgeving was helder. Terwijl de SGP en de Groep Markuszower constructief zaken deden met het kabinet, stond links met lege handen.</p>
<p>Natuurlijk valt er veel af te dingen op de analyse van Noorlander. Het afzwakken van rechts beleid, maakt dit nog niet links. Door dit wel zo te duiden, versterkt hij het beeld dat met name de VVD op GroenLinks-PvdA probeert te plakken van niet constructief. De verslaggever doet hiermee onrecht aan de 1,3 miljoen kiezers van de fusiepartij. Zij zijn in grote meerderheid tegen een verdere verhoging van de AOW-leeftijd, en die ligt nog altijd op tafel. Nadat GroenLinks-PvdA is uitgesloten bij de formatie, heeft de partij bovendien geen enkele morele verplichting om het kabinet aan meerderheden te helpen.</p>
<blockquote><p>Linkse partijen moeten zich al een half mensenleven verhouden tot de dominante rechtse wind</p></blockquote>
<p>Maar in één opzicht is de analyse van Noorlander wel inzichtelijk: deze legt haarfijn bloot voor welk dilemma de groene sociaaldemocraten onder leiding van Jesse Klaver zich de komende jaren onder het kabinet Jetten gesteld zien:</p>
<p>Moet de grootste oppositiepartij, om erger te voorkomen, samenwerken met het kabinet? Met het risico dat de kiezer de partij gaat vereenzelvigen met impopulaire maatregelen, zoals de verhoging van de AOW-leeftijd of het eigen risico in de zorg?</p>
<p>Of moet GroenLinks-PvdA in het offensief? Door met strijd en harde oppositie zichtbaar te maken welke maatschappijvisie de groene sociaaldemocratie in de 21ste eeuw voorstaat? Zelfs wanneer hij hiermee, op de korte termijn, kansen om een (nog) verdere verschraling van de verzorgingsstaat tegen te gaan laat liggen?</p>
<h5>Het publieke debat verschuift</h5>
<p>Het is niet de eerste keer dat de (groene) sociaaldemocratie zich voor een dergelijk dilemma weet gesteld. Linkse partijen moeten zich inmiddels alweer een half mensenleven zien te verhouden tot de dominante rechtse wind die begin jaren tachtig in Nederland opstak. Destijds was het een rapport van de voormalig Shell-topman Gerrit Wagner die het beleid steeds verder naar rechts trok.</p>
<p>Na de economisch moeizame jaren zeventig, vroeg de regering een commissie onder leiding van Wagner in 1981 om een masterplan te formuleren voor de Nederlandse economie. Geïnspireerd door de ideologen van de Chicago School of Economics en van wat later het <em>New Public Management</em> zou gaan heten, formuleerde Wagner de blauwdruk voor de ‘neoliberalisering’ van de Nederlandse samenleving.</p>
<p>Niet de overheid maar het bedrijfsleven zou de grootste schepper van innovatie en welvaart zijn. Deregulering en het schrappen van allerhande sociale voorzieningen werd verheven tot de hoogste vorm van sociaal beleid. En als we onze sociale voorzieningen overeind willen houden, zo luidt sindsdien het mantra, ontkomen we er niet aan om deze steeds een beetje verder te versoberen.</p>
<blockquote><p>Het publieke debat verschuift vervolgens stukje bij beetje richting de door jou gewenste uitkomst</p></blockquote>
<p>Het rapport van de commissie Wagner, dat de titel <em>Een Nieuw Industrieel Elan</em> kreeg, is hiermee een schoolvoorbeeld van hoe de Nederlandse bestuurlijke elite politiek gevoelige maatregelen bij voorkeur depolitiseert.</p>
<p>Dit werkt als volgt:</p>
<p>Je stelt een commissie aan die iets ‘objectiefs’ beweert, om de voorgestelde oplossingen – die wel degelijk zeer politiek-ideologisch zijn, zoals de stelling dat de verzorgingsstaat onhoudbaar zou zijn – in het maatschappelijke debat maximaal te politiseren. Het publieke debat verschuift vervolgens stukje bij beetje richting de door jou gewenste uitkomst.</p>
<p>En zo geschiedde.</p>
<p>De aanbevelingen uit het rapport Wagner werden omarmd door premier Ruud Lubbers (CDA), die in de nadagen van 1982 zijn eerste kabinet presenteerde op de trappen van Huis ten Bosch. Met het rapport Wagner in de hand zette de nog jeugdige premier samen met coalitiepartner de VVD het mes in de verzorgingsstaat.</p>
<p>Uitkeringen werden gekort, ambtenarensalarissen verlaagd. De minister van Financiën deed een greep in het ambtenarenpensioen, en er werden nieuwe drempels opgeworpen voor mensen die in aanmerking wilden komen voor een uitkering. De definitie voor ‘passend werk’ – het type werk dat een werkloze moet accepteren – werd opgerekt.</p>
<h5>Melkertbanen</h5>
<p>Het sociale gezicht van de overheid werd pas weer enigszins hersteld toen de kiezer in 1989 toenmalige PvdA-leider Wim Kok het kabinet in stemde. Kok koppelde de hoogte van de uitkeringen weer aan het minimumloon. Hij dwong hiermee een concessie af waar ouderen tot op de dag van vandaag de vruchten van plukken.</p>
<p>Telkens wanneer de vakbonden betere lonen voor werkenden bedingen, profiteren ook gepensioneerden hiervan mee. De VVD wil de maatregel al jaren terugdraaien. Tot op heden tevergeefs.</p>
<p>Dit succes staat niet op zichzelf. Ook in de Paarse jaren wist progressief Nederland belangrijke politieke overwinningen te boeken door juist de samenwerking met rechts aan te gaan. Het feit dat parttimers nu ook ‘gewoon’ pensioen kunnen opbouwen, danken we aan Paars-I. Jan Pronk wist de voorgenomen privatisering van de drinkwatervoorziening te voorkomen, Klaas de Vries voorkwam dat het toenmalige GAK (nu UWV) werd overgedragen aan de markt.</p>
<p>Andere voorgenomen privatiseringsoperaties, zoals die van het stroomnet en de spoorwegen, werden afgezwakt tot verzelfstandigingen. Ze kwamen weliswaar op meer afstand van de politiek, en er werd marktwerking geïntroduceerd, maar het eigendom bleef in handen van de staat. Andersom bood het verstandshuwelijk met links de mogelijkheid voor liberaal Nederland om af te rekenen met oude christelijke taboes. Van de bevrijding van de strikte zondagsrust in winkelstraten tot de invoering van het homohuwelijk en de legalisering van euthanasie. We hebben het allemaal aan de Paarse jaren te danken.</p>
<blockquote><p>Het idee dat links de eigen achterban kan bedienen door een verstandshuwelijk aan te gaan met rechts, is geen sprookje</p></blockquote>
<p>Ook de later vaak verguisde PvdA’er Ad Melkert gooide tijdens de Paarse jaren nog hoge ogen, toen hij in 1994 als minister van Sociale Zaken de zogenaamde Melkertbanen introduceerde. Werklozen werden uit hun uitkeringen getrokken met gesubsidieerd werk. Liever dan de werklozen te ‘prikkelen’ met een verlaging van hun uitkering, gaf Melkert ze een eerlijke baan als conciërge, stadswacht of thuishulp.</p>
<p>Melkert legde hiermee een bodem in de arbeidsmarkt. Wie kon en wilde werken, hoefde vanaf 1994 niet meer langs de kant te zitten. De staat keek naar ze om. De Melkertbaan was hiermee de hoeksteen van het sociaaldemocratische activeringsbeleid.</p>
<p>Het idee dat links de eigen achterban kan bedienen door een verstandshuwelijk aan te gaan met rechts, is dus geen sprookje. Maar dat is niet het hele verhaal.</p>
<h5>Restanten van de verzoringsstaat</h5>
<p>Tegenover iedere linkse overwinning stond minstens een nederlaag. Wim Kok verloor het vertrouwen van een groot deel van zijn achterban, toen hij onder Lubbers tekende voor de verlaging van de WAO – de uitkering voor arbeidsongeschikten. Van de 49 zetels die hij bij de verkiezingen van 1989 in de wacht sleepte, hield hij er vier jaar later slechts 37 over.</p>
<p>Bij de gratie dat het CDA nog meer verloor, wist Kok in 1994 desalniettemin het premierschap op te eisen. De route naar het Torentje liep via een verbond met de VVD en D66. Waar het eerste Paarse kabinet zowel op rechts àls op links als een bevrijding van de eeuwenlange door belijdende christenen gedomineerde bestuurscultuur werd gevierd, herinneren progressieven deze jaren nu bovenal als het tijdperk waarin de sociaaldemocraten tekenden voor de uitverkoop van publieke diensten, de verdere afkalving van de verzorgingsstaat en de teloorgang van volkshuisvesting.</p>
<p>Maar de vraag of Kok het anders had kunnen doen, wordt amper meer gesteld. Opmerkelijk, want ook in de Paarse jaren vormde links een minderheid. Kok had met 37 zetels de verkiezingen gewonnen, maar het CDA was met 34 zetels nog altijd de tweede partij van het land. Numeriek lag de route over rechts open voor de VVD en D66. Binnen de PvdA wisten ze maar al te goed wat dat kon betekenen.</p>
<p>Den Uyl won in de jaren zeventig de gunst van de kiezer door zich compromisloos links op te stellen. Zowel in de oppositie als in de coalitie. Het leverde hem in 1977 een recordaantal van 53 zetels op. Maar zijn compromisloze vertoog stond een geslaagde formatie in de weg. Het CDA en de VVD bundelden de krachten, en zetten de PvdA pardoes buitenspel.</p>
<p>Iedereen die weleens in het Verenigd Koninkrijk komt kan met eigen ogen aanschouwen hoe ons land erbij had gelegen als Kok de formatie in 1994 uit handen had gegeven. Drinkwater, spoorwegen en uitkeringsinstanties functioneren niet op de markt. De Nederlandse sociaaldemocratie is er in de jaren negentig daadwerkelijk in geslaagd om (veel) erger te voorkomen.</p>
<blockquote><p>De verzorgingsstaat, zoals onze (groot)ouders die ooit hebben opgetuigd, is al lang niet meer</p></blockquote>
<p>Zoveel werd nog eens onderstreept na het vertrek van de sociaaldemocraten uit de regering, in 2002. Onder premier Jan-Peter Balkenende (CDA) verloor de overheid definitief het vertrouwen in de burger. Het grove sloopwerk werd onder zijn leiding hervat. De Melkertbaan verdween, uitkeringen werden verder versoberd en het ontslagrecht versoepeld.</p>
<p>Bijstandsgerechtigden moesten allerhande zinloze vernederingen ondergaan, tot het sorteren van paperclips aan toe. Ondertussen kregen malafide uitzendbureaus ruim baan, werden de voorwaarden voor de stikstofcrisis en wooncrisis gecreëerd. Wonen en studeren werd steeds duurder, de kwaliteit van het onderwijs verschraalde.</p>
<p>Zelfs de lichtpuntjes van de progressieve vooruitgang die nog wel werd geboekt, schenen als gevolg van ondoordacht beleid minder fel. Zo werd de inkomensgroei die gezinnen doormaakten door de toegenomen arbeidsparticipatie van vrouwen vrijwel volledig tenietgedaan door stijgende huren en huizenprijzen.</p>
<p>De slotsom is onthutsend. De verzorgingsstaat, zoals onze (groot)ouders die ooit hebben opgetuigd, is al lang niet meer. Ons rest slechts de restanten, de schaduwen van het eens zo onaantastbare bouwwerk van de sociaaldemocratie.</p>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div>
<p>Het antwoord op de vraag of de PvdA er de afgelopen veertig jaar wel of niet verstandig aan heeft gedaan om bruggen te bouwen naar rechts, is hiermee ronduit onbevredigend:</p>
<p>Het is absoluut een feit dat de sociaaldemocraten zich medeplichtig hebben gemaakt aan de afbraak van de verzorgingsstaat, zonder dat ze de politieke dynamiek die op gang kwam na de publicatie van het rapport van Wagner hebben kunnen stoppen. Maar het tegenovergestelde is ook waar: als de PvdA nooit bereid was geweest om vieze handen te maken, was de verzorgingsstaat nu al veel verder onttakeld geweest.</p>
<h5>De berg van Klaver</h5>
<p>Jesse Klaver vindt zichzelf nu terug in een tijdperk waarin hij tegen meer dan een meerderheid in de Tweede Kamer alleen moet opboksen. Als hij zijn medewerking verleent aan de uitvoer van, in essentie rechtse plannen zoals het verder verhogen van de AOW-leeftijd of de ontmanteling van werkloosheidsuitkeringen, vervreemdt hij zich van de achterban die de groene sociaaldemocratie nog heeft.</p>
<p>Gooit hij daarentegen principieel de kont tegen de krib, dan keren zelfs de politiek neutraal geachte commentatoren van de NOS zich tegen hem, door het rechtse frame te versterken dat links ‘niet constructief’ zou zijn.</p>
<blockquote><p>Dat is de berg die Klaver, met slechts 20 zetels in het parlement, moet zien te bedwingen</p></blockquote>
<p>Ondertussen zwelt de rechtse wind in Nederland weer steeds verder aan. Net als bij het aantreden van Lubbers heeft ook onze kersverse premier een rapport met aanbevelingen van een topman uit het bedrijfsleven omarmd – ditmaal van de hand van voormalig ASML-baas Peter Wennink.</p>
<p>De strekking van Wennink is in grote lijnen dezelfde als die van Wagner. De verzorgingsstaat is onhoudbaar, personeel te prijzig en regels die kwetsbare burgers en natuur beschermen te complex.</p>
<p>Dat is de berg die Klaver, met slechts 20 zetels in het parlement, moet zien te bedwingen. Tegen het licht van de geschiedenis is het onmogelijk om met zekerheid te stellen welke koers hij onder dit gesternte het beste kan uitzetten. Het is, voor eenieder die voor zijn of haar inkomen afhankelijk is van het mededogen van de staat, slechts te hopen dat hij een effectiever antwoord vindt dan zijn voorgangers.</p>
<div class="info-box">
<p>Sander Heijne is historicus en hoofdredacteur van Vrij Nederland.</p>
</div>


De onmogelijke opdracht van Jesse Klaver