Fantaseren mag niet meer

Na de beursgang van SpaceX eerder in juni bedroeg het vermogen van Elon Musk ruim één biljoen dollar, waarmee Musk de eerste biljonair ter wereld werd. 12 dagen later was de beurswaarde van SpaceX fors gedaald en Musk alweer biljonair af – naar schatting bedraagt zijn vermogen nu zo’n 957 miljard dollar (de rijkste man op aarde is hij nog steeds).
Het belang van Musks status als eerste biljonair ter wereld kan nauwelijks worden overschat. Musks vermogen, dat het afgelopen jaar met meer dan één miljoen dollar per minuut is toegenomen, is inmiddels groter dan het gezamenlijke vermogen van bijna vier miljard mensen, oftewel 46 procent van de wereldbevolking.
In 2017 voorspelde de ngo Oxfam dat de wereld binnen 25 jaar de eerste biljonair zou voortbrengen. In 2024 is die schatting voorzichtig bijgesteld naar minder dan tien jaar, wat leidde tot alarmerende krantenkoppen. Maar de snelheid waarmee rijkdom zich op dit moment concentreert, verrast velen en roept fundamentele vragen op over het voortbestaan van de democratie te midden van zulke extreme ongelijkheid.
<blockquote>Dat beleggers in SpaceX uitsluitend de geweldige uitvindingen van dat bedrijf belonen, is een misverstand</blockquote>
Sommigen zullen misschien stellen dat de opkomst van de eerste biljonair ter wereld een verhaal is van technologische triomf en een overwinning voor het Amerikaanse kapitalisme. Zeker, krachtige raketten die naar de aarde kunnen terugkeren zijn indrukwekkend, en de bedrijven van Elon Musk hebben grote bijdragen geleverd aan satellietinternet en elektrische auto’s.
<div class="info-box">
<h5>Experts over de wereldpolitiek</h5>
Elke week publiceren we een opiniestuk van een expert in de wereldpolitiek. Met deze keer: Nabil Ahmed, Senior Directeur Economische Rechtvaardigheid bij Oxfam America.
</div>
Maar het idee dat beleggers in SpaceX uitsluitend de geweldige uitvindingen van dat bedrijf belonen, is een misverstand. De beleggers zetten niet op baanbrekende technologieën. Ook niet op een bedrijf dat inmiddels te groot is om failliet te gaan. Ze zetten in op de vermeende zekerheid die Elon Musk biedt. De rijkdom en invloed van deze megamonopolist is inmiddels zó immens, dat de Amerikaanse overheid hem simpelweg niet failliet zal laten gaan.

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
 <div class="teaser__content__container">
 <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
 
 <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
 </div>

 <div class="teaser__btn__container">
 <div class="teaser__btn">
 <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
 href="/service/nieuwsbrieven"
 data-ga-category="banner-newsletter-button" 
 data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
 data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
 </div>
 </div>
</div>
<h3>Ontmanteling overheidsinstanties</h3>
De status van Musk is onlosmakelijk verbonden met de steun van de Amerikaanse overheid. Willen we de vermogensongelijkheid begrijpen en effectief aanpakken, moeten we dat beseffen. De positie van Musk is het bijproduct van de economische agenda van de miljardair die in het Witte Huis woont.
Donald Trumps One Big Beautiful Bill Act (een begrotings- en belastingwet, red.) uit 2025 kwam neer op de grootste vermogensoverdracht van de arbeidersklasse naar de superrijken in de recente geschiedenis van de mensheid. Tegelijkertijd worden in de Verenigde Staten waarborgen tegen machtsmisbruik door bedrijven, zoals het Consumer Financial Protection Bureau, ternauwernood in leven gehouden.
In zijn voormalige rol als hoofd van het Department of Government Efficiency (DOGE) onder Trump heeft Musk overheidsinstanties ontmanteld en de hulp aan de armste mensen ter wereld drastisch teruggeschroefd. Naar schatting zou dit tegen 2030 kunnen leiden tot 700 duizend extra sterfgevallen per jaar. Tegelijkertijd heeft de Amerikaanse regering Musks positie verder versterkt door nieuwe contracten toe te kennen aan zijn bedrijven, kritische onderzoeken naar die bedrijven stop te zetten en regelgeving die hen beperkte te versoepelen.
Het gevolg is een gevaarlijke verstrengeling van publieke en private belangen, waarbij de staat in toenemende mate afhankelijk wordt van hardware en data die worden geleverd door de bedrijven van Musk. Denk bijvoorbeeld aan hoe essentieel Starlink is geworden voor de communicatie van de Amerikaanse overheid via satellieten. De afhankelijkheid van het Amerikaanse leger en het ruimtevaartcomplex van Musks imperium geeft hem aanzienlijke invloed op de staat.
<blockquote>Alleen door de overheid gesteunde structurele hervormingen kunnen het tij keren</blockquote>
Een dergelijke afhankelijkheid ontstaat niet van de ene op de andere dag. De macht van Musk bereikte misschien haar hoogtepunt onder Trump, maar is gedurende tientallen jaren opgebouwd. Een biljonair is het product van het beleid van beide politieke partijen in de VS. Musk is erin geslaagd omvangrijke overheidssubsidies binnen te halen om zijn marktdominantie veilig te stellen. Zijn bedrijven ontvingen naar schatting zo’n 38 miljard dollar aan diverse regeringen.
Zo heeft Barack Obama mede bijgedragen aan het ontstaan van Musks ogenschijnlijke ‘monopolie op de ruimtevaart’. Het ontstaan en voortbestaan van Tesla en SpaceX waren sterk afhankelijk van de steun van zowel de federale overheid als afzonderlijke Amerikaanse staten. Terwijl de Amerikaanse belastingbetalers het financiële risico droegen, kregen zij geen aandelen, geen winstdeling en geen garanties op betaalbaarheid.
De opkomst van een biljonair dwingt ons om de realiteit van de extreme vermogensongelijkheid onder ogen te zien. Elk land zou lessen moeten trekken uit de manier waarop het Amerikaanse politieke systeem de opkomst van Elon Musk mogelijk heeft gemaakt. 
Dat systeem omvat onder meer een miljardairvriendelijke belastingwetgeving, waardoor Tesla en Musk jarenlang vrijwel geen federale inkomstenbelasting betaalden. Ook omvat het een mededingingsbeleid dat heeft toegestaan dat bijna tweederde van alle actieve satellieten in een baan om de aarde onder Musks controle staat. En ook wetgeving rond campagnefinanciering die de voorwaarden schiep waaronder Musk bijna 300 miljoen dollar kon uitgeven om Trump en andere Republikeinse kandidaten bij de verkiezingen van 2024 te steunen.
Hoe kunnen we het tij keren?
Structurele hervormingen door de overheid kunnen het verschil maken. Hoewel de macht van Musk om onze gezamenlijke aandacht vraagt, zeker gezien zijn obsessie met ras en steun aan extreemrechtse figuren, is het probleem van de oligarchie veel groter dan alleen Musk. 
We leven in een dystopisch tijdperk van obscene concentratie van rijkdom en macht, waarin een handvol bedrijven baanbrekende technologieën zoals AI beheerst, terwijl industriële giganten in de olie- en gassector, de defensie-industrie en de financiële sector recordwinsten boeken dankzij ogenschijnlijk eindeloze oorlogen.
<blockquote>Het zou een vergissing zijn om ons uitsluitend op hervormingen in de Verenigde Staten te richten</blockquote>
De Verenigde Staten kunnen putten uit hun lange geschiedenis van strijd tegen extreme ongelijkheid en van het verdedigen van de democratie. The Gilded Age aan het einde van de negentiende eeuw leidde uiteindelijk tot de invoering van de inkomstenbelasting. Na de Grote Depressie en de Tweede Wereldoorlog werden onder meer het socialezekerheidsstelsel en het minimumloon ingevoerd. In de decennia daarna speelde de overheid een actieve rol in het versterken van de middenklasse en het beteugelen van monopolies.
<h3>Internationale samenwerkingen</h3>
Het zou een vergissing zijn om ons uitsluitend op hervormingen in de Verenigde Staten te richten. De vermogensongelijkheid moet overal worden aangepakt. In 2026 laten sommige regeringen zien dat verandering mogelijk is. Denk aan de invoering van vermogensbelastingen in Spanje, het nastreven van universele gezondheidszorg in Mexico en het versterken van arbeidsrechten in Zuid-Afrika. Dat zijn voorbeelden die navolging verdienen.
Nu de wereld zijn eerste, door de overheid gesteunde biljonair heeft voortgebracht, kan het belang van een fundamentele heroverweging van onze oligarchie-bevorderende internationale economische orde nauwelijks worden overschat. 
Hoewel mondiale debatten vaak draaien om conflicten tussen grootmachten, ligt het grotere probleem elders: de multilaterale regels voor internationale samenwerking – op het gebied van handel, intellectueel eigendom, belastingen en schulden – zijn de afgelopen decennia steeds meer vormgegeven in het voordeel van de rijken, ten koste van werkende mensen wereldwijd. De rol van de regering-Trump bij het ontwrichten van het door de Verenigde Staten opgebouwde multilaterale systeem, zou andere landen ertoe moeten aanzetten nieuwe vormen van samenwerking te ontwikkelen.
Bijna een eeuw geleden waarschuwde Louis D. Brandeis (1865-1939), rechter bij het Hooggerechtshof van de Verenigde Staten, dat Amerika moest kiezen tussen extreme vermogensconcentratie en de democratie. Die waarschuwing is vandaag opnieuw, en urgenter dan ooit, relevant voor ons allemaal. Musk vormt daarvan het levende bewijs.
<div class="info-box">
Dit verhaal verscheen eerder in het Engels bij Project Syndicate. Vertaling: Menno Grootveld.
</div>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
 <div class="teaser__content__container">
 <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
 
 <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
 </div>

 <div class="teaser__btn__container">
 <div class="teaser__btn">
 <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
 href="/service/nieuwsbrieven"
 data-ga-category="banner-newsletter-button" 
 data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
 data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
 </div>
 </div>
</div>

Het probleem is veel groter dan Elon Musk