Fantaseren mag niet meer

Reportage

<div class="info-box">
<h5>Rectificatie 29-08-2025</h5>
<p>In een eerdere versie van dit artikel zijn drie rapporten onjuist geciteerd. Ten eerste werd beschreven dat klimaatverandering in een nieuw rapport van het Planbureau voor de Leefomgeving is omschreven als ‘een drijvende kracht achter een stille migratie’. Ten tweede dat het rapport ‘Een provinciale zoektocht naar een nieuwe koers voor het landelijk gebied<i>’</i> de Veluwe en Twente aanwijst als aantrekkelijker voor woningbouw en voorzieningen. Ten derde dat onderzoeksbureau Deltares heeft aangetoond dat 11 procent van de Nederlanders overweegt te verhuizen vanwege overstromingsgevaar – een cijfer dat afkomstig is van onderzoeksbureau Pro Public. De onjuistheden zijn uit de tekst verwijderd.</p>
</div>
<p>Kampeerders kennen het ritueel van de beste plek vinden voor hun tent. Niet te dicht bij het toiletgebouw en liefst een beetje uit de wind. Maar ook voldoende schaduw en zéker niet in een kuil. Want dan moet je na een pittige hoosbui je boeltje weer inpakken en is de pret snel voorbij. Op de camping is die afweging voor iedereen logisch. Waarom maken we dan andere keuzes als het om wonen gaat?</p>
<p>Amsterdam groeit in rap tempo naar een miljoen inwoners, maar ligt twee meter of meer onder de zeespiegel. Rotterdam? De stad dijt nog altijd uit en 90 procent van de ruim 672.000 inwoners leeft tot zeven meter onder zeeniveau. Dit soort cijfers maken tot dusver weinig indruk, omdat de meeste Nederlanders groot vertrouwen hebben in het ingenieuze waterkeringssysteem – dat niet voor niets tot in alle uithoeken van de wereld wordt geprezen. Veilig dankzij de Deltawerken? Niet iedereen is gerustgesteld.</p>
<p>Wegens het stijgende water en het extreme weer kiezen steeds meer mensen een andere plek op de ‘camping’ die Nederland heet. Volgens een peiling van onderzoeksbureau Pro Public overweegt inmiddels 11 procent van de Nederlanders een verhuizing vanwege overstromingsgevaar. CBS-data bevestigen dat per saldo meer mensen de Randstad verlaten dan dat ernaartoe trekken. Vooral richting de Veluwe, Arnhem/Nijmegen en de Achterhoek.</p>
<p>Inderdaad, met name het oostelijke deel van Nederland blijkt in trek. Gebieden die dankzij oeroude stuwwallen een stuk hoger liggen dan gemiddeld. Op een uurtje rijden van de Randstad bovendien, dus een andere baan zoeken is geen noodzaak. En dan zit je al snel tien tot veertig meter of soms wel honderd meter boven Nieuw Amsterdams Peil (NAP). Hoog en droog, ook als de dijken doorbreken, rivieren overstromen en het doemscenario van ‘Amersfoort aan Zee’ werkelijkheid wordt.</p>
<p>Klimaatverhuizers worden ze genoemd. Veelal jonge gezinnen met hoogopgeleide ouders die het enigszins paniekerige stemmetje in hun achterhoofd niet langer willen negeren en eieren voor hun geld kiezen. Dat wil zeggen: ze krijgen in ruil voor die verhuizing ook rust, ruimte en lagere huizenprijzen, maar kiezen vooral voor Oost-Nederland vanwege de veilige, hogere ligging. Inderdaad, het klimaat als belangrijkste reden om te vertrekken.</p>
<h5>Heftiger buien</h5>
<p>Anne-Marie Pronk is zo’n klimaatverhuizer. Ze woonde begin deze eeuw in Amsterdam-Oost, met haar man en dochter, in een appartement vijf meter onder NAP. Ze was zwanger van haar tweede kind toen het begon te knagen: wat als hier iets misgaat? Wat als het water echt komt? ‘Ik dacht: ik maak hier geen schijn van kans.’</p>
<p>Thuis was klimaatbewustzijn vanzelfsprekend. Haar ouders waren lid van Milieudefensie en <em>De Kleine Aarde</em>, het tijdschrift van Jan Juffermans dat in de jaren zeventig en tachtig een begrip was. ‘Ons gezinsleven was er sterk door geïnspireerd.’ En haar Oekraïense oma – die als dwangarbeider de Tweede Wereldoorlog overleefde – bracht haar ontzag bij voor de kracht van de natuur.</p>
<blockquote><p>‘Een woningzoekende heeft gewoon recht op kennis over klimaatrisico’s. Huizen die buitendijks liggen, kunnen in de toekomst zomaar onverkoopbaar worden’</p></blockquote>
<p>Die gevoeligheid voor het grotere geheel werd sterker toen klimaatrapporten alarmerender werden en zomerbuien tropische proporties aannamen. Pronk en haar man besloten te vertrekken. Ze verruilden hun appartement voor een huis op de Veluwezoom, op honderd meter boven NAP. ‘In Amsterdam hoorde ik de regen nauwelijks, want er zaten nog verdiepingen boven mij. Hier in Arnhem slaap ik direct onder een pannendak en lig ik soms wakker van hoe lang en hard het regent.’ Elke graad opwarming betekent gemiddeld 7 procent meer neerslag, legt ze uit. ‘En dat betekent: heftiger buien, langere periodes van droogte. Het klimaat is ontwricht.’</p>
<p>Pronk wijst op haar werk voor ARK Natuurontwikkeling, waar ze de communicatie verzorgt voor natuurkracht.org. Ze vindt het opvallend hoe weinig overheden en instanties mensen informeren over klimaatrisico’s. ‘Een paar jaar geleden was er ineens veel aandacht. Alsof iedereen het toen even voelde. Maar kijk nu: op <a href="https://overstroomik.nl/" target="_blank" rel="noopener"><em>overstroomik.nl</em> </a>is de overstromingskaart van Nederland zelfs verdwenen. Onbegrijpelijk.’ Ze pleit ook voor betere informatievoorziening via platforms als Funda. ‘Een woningzoekende heeft gewoon recht op kennis over klimaatrisico’s. Huizen die buitendijks liggen, kunnen in de toekomst zomaar onverkoopbaar worden.’</p>
<p>Ook anderen uit haar netwerk maakten in de afgelopen jaren de stap naar ‘het oosten’, vertelt ze. Lachend: ‘Ik heb al gedacht: we kunnen samen wel een nieuwe beweging opstarten. Ik ken inmiddels tientallen klimaatverhuizers. Van journalisten en activisten tot psychologen en theatermakers.’ Zo is ze bevriend met cabaretier Patrick Nederkoorn, die ook verhuisde en er vrij recent een voorstelling over maakte.</p>
<p>Sommige kennissen reageerden in het begin verbaasd. Niet iedereen maakt dezelfde optelsom en voelt nu al aan wat de consequenties kunnen zijn van klimaatontwrichting, zegt Pronk. ‘We vormen een voorhoede, maar de groep groeit snel.’ Een heel aantal reist nog steeds naar de Randstad voor het werk. ‘Maar je gooit niet vanwege klimaatbuikpijn je leven om, om vervolgens dagelijks in de file op de A1 of A50 te staan. De meesten kiezen bewust voor de trein.’</p>
<h5>Explosieve situaties</h5>
<p>Een andere klimaatverhuizer is Maarten Veldhuis. Hij werkte jarenlang voor het Waterschap Vallei en Veluwe en is inmiddels wateradviseur bij Antea Group. Als beken-kenner weet hij waar het water vandaan komt en belangrijker nog: waar het blijft. ‘Door klimaatverandering hebben we te maken met explosieve situaties’, schetst Veldhuis. Zoals de ‘waterbommen’ boven de Enschedese wijken Pathmos en Stadsveld, waar een bui vorig jaar juli alles onder water zette en 65 huizen onherstelbaar beschadigd raakten. ‘Ik zag die beelden en dacht: hele straten onbewoonbaar, gewoon door regen – hoe dan?’</p>
<p>Zijn eerste woning stond in de wijk Rijkerswoerd in Arnhem-Zuid. Het straatje lag nog wel iets boven NAP, vertelt Veldhuis. ‘Maar je zit daar achter een dijk, dicht op de Nederrijn. Door mijn werk zie ik hoe snel het water in een rivier kan stijgen. Ik voelde mij steeds een beetje onveiliger, want ook een dijk is maar een constructie. Je blijft afhankelijk van een stuk techniek.’</p>
<p>Na vijftien jaar in het rivierengebied besloot hij met zijn gezin te verhuizen. Niet alleen vanwege het landschap, maar ook door onveiligheidsgevoelens in de wijk. ‘We zijn gaan kijken in Velp, Rheden, Doorwerth. De flanken van de Veluwe. Ik weet het nog goed: kaart erbij, kijken naar de verschillende hoogtes. Ik wilde hoger, rustiger, veiliger.’</p>
<p>Nu woont hij in Oosterbeek, zeker vijftig meter boven NAP. Precies in een gebied waar het water aan meerdere kanten kan aflopen. Het geeft ‘rust in de kop’. Dat we in Nederland desondanks doorbouwen in laaggelegen gebied vindt Veldhuis een grove inschattingsfout. Hij noemt de plannen voor woningbouw in de Zuidplaspolder, bij Rotterdam – zes meter onder NAP. ‘In de ruimtelijke ordening staren we ons blind op stikstof, maar lijken we het gevaar van overstroming en hittestress te negeren. Klimaatadaptatie zou een veel groter aandeel moeten hebben in alle plannen.’</p>
<h5>Steeds meer begrip</h5>
<p>Socioloog en klimaatpsycholoog Manu Busschots woonde jarenlang in Voorschoten, maar werd ook een klimaatverhuizer. ‘De Randstad biedt veel voordelen, dus ik begrijp heel goed waarom mensen daar willen wonen. Vanuit mijn werk ben ik echter dagelijks bezig met de gevolgen van klimaatverandering en daardoor groeide het bewustzijn. Het gevoel van: zit ik hier eigenlijk wel zo veilig?’</p>
<p>Op weg naar haar werk reed zijn vrouw dagelijks over de A4. ‘Ze kwam dan onder een viaduct door met het bord ‘-3,9 meter NAP’. Als je weet wat er speelt rondom het klimaat, word je op die manier steeds met de neus op de feiten gedrukt. Uiteindelijk keken we elkaar aan. Zo van: willen we hier blijven?’</p>
<blockquote><p>‘Waar ik het verhaal ook vertel, er is steeds meer begrip, herkenning en instemming. Vroeger verklaarden mensen je voor gek. Nu zeggen ze: we denken er zelf ook over na’</p></blockquote>
<p>Het antwoord werd Apeldoorn. Een huis met een grote achtertuin voor groen en ontspanning, maar ook een moestuin om zelf eten te verbouwen. ‘Het was geen vlucht, maar een bewuste keuze voor de lange termijn. Als je dertig jaar vooruit denkt, neem je andere besluiten’, zegt Busschots, die met zijn Deep Change Academy mensen begeleidt die duurzamer willen werken en leven. Hij merkt dat zijn verhuizing wel iets losmaakte bij anderen. ‘Waar ik het verhaal ook vertel, er is steeds meer begrip, herkenning en instemming. Vroeger verklaarden mensen je voor gek. Nu zeggen ze: we denken er zelf ook over na.’</p>
<p>Wat hem zorgen baart, is het gebrek aan collectief denken. ‘We krijgen van onze overheid het advies een noodpakket in huis te halen. Maar niemand vraagt: wie van je buren heeft een EHBO-diploma? Het lijkt wel alsof we na een of twee stappen ophouden met nadenken. Maar als je logisch redeneert, kom je tot andere, praktische keuzes. Inderdaad: zelfs tot een verhuizing.’</p>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div>
<h5>Stille migratie</h5>
<p>Hoge zandgronden, zoals op de Veluwe en in Twente, lijken op het eerste gezicht geen logische optie voor uitbreiding van wonen en voorzieningen. Rapporten van de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli, 2024) en het Deltaprogramma (2024) laten zien dat deze gebieden juist kampen met toenemende droogte en een groeiende vraag naar zoet water. Dat maakt grootschalige verplaatsing naar ‘hoog en droog’ geen eenvoudige oplossing. Tegelijkertijd bieden diezelfde zandgronden voordelen: ze liggen relatief veilig tegen overstromingen en kennen geen bodemdaling door veenoxidatie.</p>
<p>Voor partijen die zich bezighouden met strategische aankopen, is dat uiteraard een interessante ontwikkeling. VanWonen, een van de grotere gebiedsontwikkelaars in Nederland, richt zich inmiddels alleen nog maar op het noorden en vooral ook: het oosten van het land. En ook BPL Pensioen, het fonds dat pensioenen verzorgt voor de groene en agrarische sector, kijkt met een schuin oog richting het oosten, vertelt vermogensbeheerder Jan Karstanje. ‘Een regio als Zeeuws-Vlaanderen, Oost-Groningen of Noord-Limburg is dan minder in beeld – je kiest toch vooral de gebieden waar mensen graag willen wonen.’</p>
<p>Door klimaatverandering komt de markt steeds meer in beweging, merkt hij. ‘Je maakt nu standaard klimaatanalyses bij projecten. Overstromingsrisico’s, hittestress, dat soort zaken neem je mee in de afweging. Dan kan ook meespelen of gebieden boven NAP liggen.’ Hij geeft de regio Arnhem-Nijmegen als voorbeeld; ver boven NAP en vanwege alle stedelijke voorzieningen nu al een populaire plek om te wonen en te werken. Ronduit interessant voor investeerders. ‘Maar heel eerlijk: we hebben in dit land fantastische dijken en nemen op tijd maatregelen, dus ik zie de Randstad niet zo snel overstromen. Zolang de meeste mensen en bedrijven daar willen zitten, zal het meeste geld ook in die richting gaan. Dat is een economische werkelijkheid die niet zo snel zal veranderen.’</p>


Steeds meer Nederlanders verhuizen vanwege overstromingsgevaar