Ook links wint

Links wint wel

Verhaal van de Week

De techlobby regeert

Nieuws

Repressie in Marokko

Reportage

Waar vechten we voor?

Teun van de Keuken

Van foodblog tot verzetskrant

Werken loont niet

Hans Against the Machine

Secretaris-generaal

Gezocht

Totaal boycot op Israël?

Debat

Stefan Hertmans, de schrijver van bekroonde romans als Oorlog en terpentijn en Naar Merelbeke, is ook een productief essayist. Dan blijft er niet veel tijd over voor een dagboek, zou je denken. Maar nee, gezien het nu verschenen eerste deel over de opwindende jaren 1990-2000.
Er is natuurlijk geen dagboekschrijver die het in zijn dagboek niet heeft over de heikele onderneming van het schrijven van een dagboek. Hoe openhartig denkt hij/zij te gaan zijn? Het beste is om het daar helemaal niet over te hebben, maar dat schijnt niet te lukken. De Vlaamse schrijver Stefan Hertmans is in zijn Journalen 1990-2000 onder de titel Smeltwater en middagzon op een volwassen manier openhartig. Dat betekent dat hij wel schrijft dat hij met zijn vrouw heeft gevreeën, maar dat hij er geen bijzonderheden over loslaat.
Voor Hertmans is het probleem niet hoe openhartig hij zal zijn, maar het dagboek zelf. Het is verspilling van energie. Hij denkt dat hij zijn kruit ermee verschiet. Dat hij het gebruikt ter compensatie voor het niet kunnen schrijven van een roman, als ‘reddingsboei’. Maar hij kan het niet laten. De werkelijke reden is dat Hertmans een omnivoor is en alle genres in zich heeft, niet alleen de roman, ook het essay, het verhaal, de recensie, het gedicht, dus ook het dagboek. Hertmans wil het onderste uit de kan, hij is een schrijver die zich afvraagt en eerder afvroeg hoe hij ervoor kan zorgen ‘dat hij geen enkele gedachte miste, dat hij uit dat tot de rand toe gevulde bewustzijn niets morste, niets verspilde’.
Het beoefenen van al die genres hoort bij Hertmans temperament. Het dagboek is niet alleen het gevolg van zijn teveel, het is ook de plaats waar hij met zichzelf kan delibereren en piekeren over zijn motieven, zijn eisen, zijn ambitie, zijn geldingsdrang. Hij wil zichzelf niet teleurstellen, in zijn eigen ogen bestaansrecht hebben. Hij zoekt daarbij naar zijn ‘persoonlijke vorm van radicaliteit’, naar de stijl die zonder compromis bij zijn persoonlijkheid hoort. Dat houdt in de praktijk in dat Hertmans de zwaarte voorziet van lichtheid, zodat hij zijn roman Naar Merelbeke begint met God die in de gedaante van een geel driehoekig insect van enkele millimeters op zijn overhemd landt terwijl hij op de langste dag van het jaar in het gras lag te soezen. Hij geeft God alle ruimte op zijn overhemd, en valt zelf in slaap.
<blockquote>Bij Hertmans moet de ‘eenzaat’ samengaan met ‘het bord linzensoep van de sociale betovering’</blockquote>
Bij dat delibereren en piekeren ging het Hertmans (die dit dertig jaar geleden schreef) om tot een houding te komen die intellectueel en emotioneel bij hem paste, terwijl gevoel en verstand allebei de neiging hebben hun eigen gang te gaan. Het ging Hertmans erom dat hij een modus vond waarbij de ‘eenzaat’ en de piekeraar in hem samengaan met ‘het bord linzensoep van de sociale betovering’. Dat wil zeggen: dat hij de wereld en de anderen toelaat, geen eenzame, zuivere geest wil zijn.
<h5>Zuiverheid</h5>
Een dagboek is een grillig maar trouw wezen dat voor de schrijver moet opdraven wanneer het hem uitkomt. Het dagboek wil het op onverwachte momenten hebben over het handwerk van het schrijven. Dat moet bijvoorbeeld voor Hertmans beantwoorden aan een bepaalde mentale stijl. Hertmans pretendeerde in het begin van de jaren negentig dat het voor hem niet erg hoefde met de literatuur als dat betekende dat het met ‘gezwoeg’ gepaard ging. Het moest er soepel uitkomen, anders hoefde het niet: ‘Als ik een boek niet “vanzelf” kan schrijven, dan schrijf ik het liever niet.’ Als lezer van Nietzsche wilde Hertmans dat het schrijven van een boek een vrolijke wetenschap was. Maar daarvoor zat toch veel dat hij opgekropt had in de weg, ‘jarenlang, tijdens alle onnoembare stress, angst, zwarte uren’.
In de loop van de tien jaar die dit deel van het dagboek beslaan, komt Hertmans in de Bekentenissen van Rousseau te lezen. Het gaat dan over authenticiteit en integriteit die Rousseau, nadat Augustinus hem was voorgegaan, nastreefde. Hertmans spiegelt zich niet alleen in Rousseau, ook in de experimentele schrijver Daniel Robberechts die ten lange leste zelfmoord pleegde nadat hij zijn hele leven in authentieke ‘tegenspraak’ had geleefd, in de literatuur en in het leven. Dat zag Hertmans zichzelf niet doen.
Hij moest ook denken aan een andere dichter en schrijver, Claude van de Berge, die zonder ironie probeerde de hymnische traditie van Hölderlin en het ‘verhevene’ voort te zetten. Dat mislukte. Hij verloor zich ‘in de zoektocht naar zuiverheid’. De reden is veelzeggend en werpt licht op de authenticiteit bij Hertmans: ‘Blijkbaar vraagt ook het verhevene een relativerend besef om te kunnen werken, en is eender welke literaire stijl die zonder onderliggende ironie wordt geschapen, uiteindelijk niet vol te houden’.
<h5>Twijfelende, piekerende ik</h5>
In het begin van de jaren negentig, wanneer hij veertig is en zich ook een nieuwe liefde aandient, wil Hertmans af van het ‘diep, dwaas verlangen in mij, decennialang: dat de ervaring van de late middag ooit weer zo volmaakt zou aanvoelen als toen ik als kind in de tuin zat te kijken en alles tijdloos leek’. Ooit moet hij dit ‘regressief verlangen’ omsmeden tot iets ‘bevrijdends’. Maar tien jaar later, aan het einde van de jaren negentig, is er nog niet genoeg ‘omgesmeed’ en wil hij ‘dat kritische beloeren van mezelf’ wel eens afleggen om een oplossing te forceren om zichzelf van zijn ‘twijfelende, piekerende ik te verlossen, iemand die nu al maanden achter zichzelf aanholt’.
Dat ‘ik’ laat zich moeilijk verdrijven maar levert in de loop der jaren, afgezien van de nodige essays en poëzie, romans op als Oorlog en terpentijn, Naar Merelbeke, De bekeerlinge en De opgang. Regelmatig doet hij ook verslag van zijn lectuur. Het zelf schrijven wordt bij Hertmans begeleid door het lezen schrijvers met stuk voor stuk stilistische attracties en weerbarstige geesten: Valéry, Borges, Schulz, Handke, Strauss, Nabokov, Pavese, Gombrowicz, Canetti, Benn, Sebald, Hölderlin. Elk van deze schrijvers heeft een eigen ‘radicaliteit’, een eigen ‘gekte’ in stijl en geest.
<blockquote>Het is niet makkelijk om in het geschreven woord de spanning terug te vinden die eraan ten grondslag lag</blockquote>
Daar is Hertmans ook naar op weg, meteen met zijn debuut in 1981 met Ruimte, dat inderdaad ruimte schiep om erachter te komen waar het hem ‘om begonnen was’. Hij zocht het bij de filosofie (Nietzsche, Adorno, Wittgenstein, Kierkegaard), maar zette zich daar weer tegen af. Hij wilde niet te theoretisch worden want dat was ‘een loochening van de opwinding van het schrijven’: ‘Zo slingerde ik heen en weer’, schrijft hij in 1991, ‘tussen het verlangen naar authenticiteit en de nood om kritisch te blijven tegenover wat ik wou. Het is niet altijd makkelijk om in het geschreven woord de spanning en de opwinding terug te vinden die eraan ten grondslag lagen. Toch is dat het echte schrijven: dat waardoor vijf regels op een blad niet naar inkt, maar naar wind en bloed gaan ruiken’.
<h5>Wind en bloed</h5>
Het is vreemd dat de Hertmans die schrijft dat de regels naar ‘wind en bloed’ (naar werkelijkheid) moeten ruiken en niet naar inkt, in 1996 diep gelooft in de uitspraak van de Franse filosoof Jacques Derrida dat ‘er niets buiten de tekst bestaat’, dat alles tekst is en niet wind en bloed zoals Hertmans wil. Hertmans komt in het nauw te zitten wanneer hij ook nog schrijft dat hij ‘snakt naar de duistere schittering waardoor dat wat er staat zoveel meer teweegbrengt wat nooit onder woorden kan worden gebracht en wat er toch onmiskenbaar in meetrilt’. Er is dus volgens Hertmans zelf wel iets ‘buiten de tekst’.
Het opduiken van zulke discussies maken dit dagboek tot een rijke bron, afkomstig van een gedreven schrijver. Het gaat niet alleen om literatuur, filosofie, kijken naar films, landschappen, andere landen, maar ook over muziek, zijn ouders, over de heel eigen wereld van zijn concrete en heftige droomwereld en denkbeelden van de theoretici waar hij zich door voelt aangetrokken maar zich ook van distantieert. Hertmans trekt lering uit de aanwezigheid van zijn katten, wat hij ‘de positie van de katten’ noemt: ‘erbij willen zijn, maar op een afstand blijven om overzicht te houden’. In Smeltwater en middagzon wordt de wereld en de werkelijkheid op de beste manier verwerkt.
<div class="info-box">
Smeltwater en middagzon. Journalen 1990-2000 door Stefan Hertmans is uitgegeven door De Bezige Bij.
</div>

Carel Peeters

Stefan Hertmans wil dat zijn woorden naar wind en bloed ruiken

Cartoon

Trump deed sinds het begin van zijn tweede termijn bijna 29 duizend beurstransacties. Opvallend is dat hij veel transacties doet in ‘Big Tech’, een sector waar hij qua beleid veel invloed op uitoefent. Trump claimt dat zijn beleggingen onafhankelijk worden beheerd. Hij heeft echter meermaals toegegeven dat zijn eigen kinderen zijn investeringen en financiën beheren. President Joe Biden deed tijdens zijn presidentschap in totaal 13 beleggingen, Obama deed er 16. De andere presidenten desinvesteerden voordat hun termijn begon, of plaatsten hun aandelen in een zogenoemde ‘blind trust’, waardoor zij geen invloed meer op de handel hadden.

Rempedaal

Trump Tower

Debat op dinsdag

<h5>Niet werkgerelateerd</h5>
De vrouw heeft de vrijheid om zelf te kiezen of ze haar eicellen laat invriezen, of niet. Dat betekent ook dat ze zelf de lasten ervoor draagt. Zolang deze keuze geen effect heeft op werkprestaties of andere werkgerelateerde zaken, staat de werkgever hier los van. 
Stijn Kersbergen (22), Dongen
<h5>Makkelijke uitweg werkgevers</h5>
Als werkgevers het invriezen van eicellen gaan betalen, is mijn verwachting dat zij zich minder zullen inzetten om obstakels weg te nemen voor vrouwen die in hun vruchtbare jaren kinderen willen krijgen. Laat staan dat ze beleid zullen maken dat voorkomt dat ze daarbij carrièrekansen verliezen. Een collega zei nog dat zij zich, als ze door de werkgever betaalde ingevroren eicellen zou hebben, bezwaard zou voelen toch eerder kinderen te beginnen, mocht die mogelijkheid zich plots voordoen (bijvoorbeeld wanneer er een partner in het spel komt). Kortom: dit voorstel zal vooral voor de werkgever goed uitpakken en voor vrouwen juist weer leiden tot een bemoeilijking van hun keuze. Als je vrouwen wil steunen bij het krijgen van kinderen, sluit dan de loonkloof en geef moeders ook promoties, niet alleen hun mannelijke of kinderloze collega’s. 
Guusje van Deuren (38), Amsterdam
<h5>Potentiële arbeidsdiscriminatie</h5>
Betalen voor het laten invriezen van eicellen zou het voor een werkgever minder aantrekkelijk maken om een vrouw aan te nemen. Ik denk dat het beter is om de kosten bij de zorgverzekering of gewoon bij de overheid te leggen. 
Frits de Prenter (36), Delft
<h5>Ethische kwestie</h5>
Laat ik vooropstellen dat ik denk dat het goed is dat bedrijven bezig zijn met het vergroten van de carrièremogelijkheden van vrouwen. Alleen denk ik wel dat het de afhankelijkheidsrelatie tussen de werkgever en werknemer versterkt, afhankelijk van de voorwaarden. En willen we dat onze werkgevers zó verweven zijn met ons privéleven? Het is een ethische kwestie die ik moeilijk te beantwoorden vind, aangezien ik zelf nog niet bezig ben met een kinderwens. Maar ik kan me heel goed voorstellen dat er veel vrouwen zijn die er gebruik van zouden maken om welke reden dan ook. 
Sterre Steijaert  (23), Tilburg
<h5>Carrière of kind</h5>
Het idee dat ‘vrouwen meer kinderen moeten krijgen’ fascineert me. Ik denk dan aan de gevolgen die de vrouw moet dragen na het baren van een kind. De financiële, fysieke en emotionele ballast. En dan zeg ik nog niks over de publieke mening van mensen zonder baarmoeder. Als we meer baby’s willen in de maatschappij moeten we misschien eens beginnen met dit gunstiger maken voor vrouwen. Beginnend bij de steun van de werkgever zodat de vrouw niet hoeft te kiezen tussen carrière of kind. 
Isabel de Haas (23),  Helmond 
<div class="info-box">
<h5>Over deze rubriek</h5>
Eens per maand leggen hoofdredacteur Sander Heijne en mediamaker Merel Wielaert in de podcast van Radio Vrij Nederland een stelling voor. De reacties publiceren we in het maandblad. De volgende stelling wordt gedropt op 14 oktober. Reacties kunnen gestuurd naar redactie@vn.nl.
</div>

Janneke Ringens

Moeten werkgevers het invriezen van eicellen vergoeden?

Trouble op de Balkan

De Balkan wordt opnieuw geconfronteerd met de schaduwen van een onverwerkt verleden. De semi-officiële begrafenis die deze maand in Belgrado werd gehouden voor de veroordeelde oorlogsmisdadiger Ratko Mladić, die door veel Bosnische Serviërs nog altijd wordt vereerd, heeft oude trauma’s opgerakeld en de nationalistische spanningen opnieuw doen oplaaien. Tegelijkertijd verslechteren de diplomatieke betrekkingen tussen Servië en Bosnië. Dat roept nog meer twijfels op over de toetreding van Servië tot de Europese Unie, een proces dat toch al grotendeels is vastgelopen.
Erger nog is dat Europa en de Verenigde Staten, die vroeger grotendeels eensgezind waren in hun steun aan het kwetsbare politieke proces in Bosnië, inmiddels niet langer op één lijn zitten. Eerdere Amerikaanse presidenten kregen misschien het verwijt dat zij zich te veel met de regio bemoeiden, maar de regering van Donald Trump heeft nauwelijks belangstelling getoond voor de delicate politieke verhoudingen op de Balkan. Zij lijkt vooral gericht op het behartigen van de eigen belangen. Daardoor krijgen radicale Servische nationalisten in Bosnië meer ruimte en kunnen zij soms zelfs op Amerikaanse steun rekenen.
<div class="info-box">
<h5>Experts over de wereldpolitiek</h5>
Elke week publiceren we een opiniestuk van een expert in de wereldpolitiek. Met deze week: Carl Bildt, voormalig premier en minister van Buitenlandse Zaken van Zweden.
</div>
Zo heeft de regering-Trump haar steun uitgesproken voor de aanleg van een gaspijpleiding tussen de Kroatische kust en Sarajevo, de hoofdstad van Bosnië. Op het eerste gezicht lijkt dat een logisch project, omdat het de afhankelijkheid van de regio van Russisch gas kan verminderen. Maar er rijzen vragen wanneer contracten op verdachte wijze worden toegewezen aan een tot voor kort vrijwel onbekend bedrijf, waarvan de leiding bovendien ‘persoonlijke banden met Donald Trump’ zou hebben. Dan gaan er alarmbellen af.
Ook op politiek gebied zijn er duidelijke waarschuwingssignalen. In oktober worden in Bosnië verkiezingen gehouden. Afhankelijk van de uitslag zouden radicale Servische nationalisten samen met hun Kroatische tegenhangers kunnen proberen de bestuurlijke structuur van het land ingrijpend te veranderen. Het moment daarvoor lijkt gunstig, omdat de Verenigde Staten zich er waarschijnlijk niet tegen zouden verzetten. Als zo’n poging slaagt, zal de Bosnische moslimgemeenschap zich vrijwel zeker bedreigd voelen en daarop reageren. Daarmee dreigt een neerwaartse spiraal van oplopende spanningen, die de politieke stabiliteit van het land ernstig kan ondermijnen.
<blockquote>Bij elkaar opgeteld dreigen de ontwikkelingen op de Balkan een voedingsbodem te vormen voor een nieuwe golf van nationalisme</blockquote>
Bovendien worden in oktober ook in Servië verkiezingen gehouden. Na jaren van grootschalige studentenprotesten wordt de regering geconfronteerd met een brede oppositiebeweging van onderop, die zich inmiddels heeft verenigd onder de naam ‘Studentenlijst.’ Omdat de verkiezingsuitslag nog allerminst vaststaat, is een scenario denkbaar waarin het populistische bewind van president Aleksandar Vučić zichzelf eenvoudigweg tot winnaar uitroept. Dat zou de politieke spanningen verder kunnen aanwakkeren en tot nog meer instabiliteit kunnen leiden.
Ook in Kosovo is de situatie gespannen. De verzoeningsgesprekken tussen Servië en Kosovo zijn vastgelopen. In de verdeelde stad Mitrovica is het beheer van de brug die de Servische en Albanese wijken met elkaar verbindt nog altijd niet overgedragen aan de lokale autoriteiten, uit vrees dat dit tot nieuwe spanningen of onrust zou kunnen leiden.
Meer in het algemeen verkeert het politieke systeem van Kosovo in een impasse. Daar komt bij dat de recente veroordeling van Hashim Thaçi door de Kosovo Specialist Chambers tot grote woede heeft geleid. Thaçi was voormalig militair leider en van 2016 tot 2020 president van Kosovo. Zijn veroordeling heeft de spanningen verder vergroot en Kosovo nog verder vervreemd van zijn voormalige internationale partners.
Geen van deze ontwikkelingen hoeft op zichzelf tot instabiliteit te leiden. Maar bij elkaar opgeteld dreigen ze een voedingsbodem te vormen voor een nieuwe golf van nationalisme. De vredesprocessen die een kwart eeuw geleden op gang kwamen, berustten op de gedachte dat onderhandelingen over toetreding tot de Europese Unie, gecombineerd met verzoening via verschillende internationale tribunalen, geleidelijk zouden leiden tot meer stabiliteit en samenwerking in de regio. Die verwachting is echter niet uitgekomen.
<h5>Geen eenvoudige oplossingen</h5>
Met uitzondering van Montenegro en mogelijk Albanië is het proces van toetreding tot de Europese Unie vrijwel tot stilstand gekomen. Daarmee heeft het ook veel van zijn betekenis verloren als drijvende kracht achter politieke hervormingen en regionale samenwerking. Even teleurstellend is dat de procedures voor de internationale tribunalen in Den Haag zo buitensporig lang duren dat ze nauwelijks nog kunnen bijdragen aan verzoening. Mogelijk hebben ze zelfs het tegenovergestelde effect en verscherpen ze de bestaande spanningen.
Het kleine Montenegro lijkt nog altijd op weg naar toetreding tot de Europese Unie. Maar het is allerminst zeker of dat proces standhoudt als de regio opnieuw door politieke onrust wordt getroffen. Mocht Servië er belang bij hebben het buurland te destabiliseren, dan beschikt het over voldoende mogelijkheden om dat te doen.
<blockquote>Gewelddadige confrontaties kunnen al voldoende zijn om de hele regio in een gevaarlijke richting te duwen</blockquote>
Zoals zo vaak op de Balkan zijn er geen eenvoudige oplossingen voor de oplopende spanningen. Elk land kent zijn eigen politieke dynamiek, maar het gevaar is groot dat ontwikkelingen in het ene land overslaan naar andere landen en elkaar versterken. Nu de Verenigde Staten zich vooral richten op particuliere economische belangen, terwijl de Europese Unie haar aandacht moet verdelen tussen de Russische agressie en de onvoorspelbare koers van de VS, zijn de vooruitzichten weinig hoopgevend. De kans op een samenhangend internationaal beleid dat de stabiliteit herstelt, verzoening bevordert en de verdere Europese integratie van de regio ondersteunt, lijkt daardoor klein.
Dit betekent niet dat de Balkan onvermijdelijk op een nieuwe reeks oorlogen afstevent. Maar zelfs beperkte gewelddadige confrontaties kunnen al voldoende zijn om de hele regio in een onzekerdere en gevaarlijkere richting te duwen. Politieke leiders, vooral in Europa, doen er daarom goed aan deze waarschuwingssignalen serieus te nemen. De Balkan speelde in de vorige eeuw tweemaal een belangrijke rol bij het ontstaan van grote Europese oorlogen. Ook in deze eeuw kan de regio makkelijk opnieuw een bron van ernstige instabiliteit worden

Carl Bildt

Op de Balkan gaan de alarmbellen af

Quiz

[quiz id=&#8217;1087037&#8242;]Speel de quiz van de laatste week[/quiz]

Redactie Vrij Nederland

Ben je bij? Speel de quiz!

‘Maandenlang spuugde mijn kind bloed. Dat is inmiddels gestopt, maar hij is zo mager als een skelet en psychisch gaat hij met de dag verder achteruit’, vertelt de vader van een 21-jarige student. Dit weekend is het precies een jaar geleden dat zijn zoon, als één van de duizenden jongeren, werd opgepakt tijdens de Marokkaanse Gen Z-demonstraties. Vanaf 27 september 2025 trokken jongeren massaal de straat op, uit protest tegen corruptie in de regering en de miljardeninvesteringen van de overheid in prestigieuze voetbalstadions voor het WK van 2030, terwijl de gezondheidszorg en het onderwijs volgens de demonstranten ernstig tekortschieten.
Volgens de Marokkaanse mensenrechtenorganisatie AMDH zitten tot op de dag van vandaag nog zo’n zevenhonderd demonstranten vast.
<h5>repressie</h5>
‘Ik heb de roep van de jeugd gehoord’, verklaarde koning Mohammed VI eind vorig jaar nog in zijn jaarlijkse toespraak tot het parlement, waarna hij meer banen en hervormingen in de publieke sector beloofde. Niet veel later kondigde het paleis forse investeringen in de zorg en onderwijs aan: in 2026 zou daar  ruim 13 miljard euro naartoe gaan, een stijging van 16 procent ten opzichte van vorig jaar. Voor veel jongeren zijn die beloofde veranderingen echter nauwelijks voelbaar.
<blockquote>Hervormingsbeloften en harde repressie kenmerken het bewind van Mohammed VI</blockquote>
Hervormingsbeloften en harde repressie kenmerken het bewind van Mohammed VI. Toen hij in 1999 na de dood van zijn vader, Hassan II, de troon besteeg, leek het koninkrijk een opener tijdperk tegemoet te gaan, de jaren van politieke vervolging, marteling en verdwijningen zouden voorbij zijn. Ondanks de Arabische Lente van 2011, die in Marokko leidde tot een formele inperking van de macht van de constitutionele monarchie, is er sindsdien weinig veranderd.
Ook de parlementsverkiezingen van afgelopen week passen naadloos in het beeld van democratische vernieuwing dat het regime wil uitstralen. Nog voordat de stembussen opengingen, was al vrijwel zeker dat Fouzi Lekjaa, minister van Begroting en voorzitter van de Koninklijke Marokkaanse Voetbalbond, miljardair Aziz Akhannouch zou opvolgen als premier. Lekjaa heeft het Marokkaanse voetbal de afgelopen jaren naar ongekende hoogte getild, met historische successen van het nationale elftal. Zijn populariteit en internationale uitstraling maken hem tot de meest voor de hand liggende kandidaat voor de koning, die het WK van 2030 wil inzetten als visitekaartje voor Marokko en als motor voor de economie die de afgelopen jaren gemiddeld met 4,5 procent groeit. Lekjaa’s partij kwam bij de verkiezingen woensdag als grootste uit de bus; naar verwachting benoemt de koning hem de komende weken officieel tot premier.
<h5>Gen Z</h5>
‘Waar het regime van koning Hassan II vooral doorgewinterde activisten hard aanpakte, grijpt het huidige bewind veel breder in: vreedzame demonstranten worden massaal opgepakt’, zegt Jamal Benomar (69). De Marokkaanse voormalig VN-diplomaat die nu in New York woont, werd in de jaren zeventig zelf opgepakt als student waarna hij acht jaar lang doorbracht in de gevangenis in Casablanca waar hij werd gemarteld.
<blockquote>Familieleden van de honderden jongeren die nog vastzitten worden geïntimideerd</blockquote>
Familieleden van de honderden jongeren die nog vastzitten, worden geïntimideerd en durven zelden met de pers te spreken. De weinigen die dat toch doen, vertellen in telefonische gesprekken hoe hun kinderen werden opgepakt. ‘Mijn zoon kwam ’s nachts net van zijn werk en wilde nog iets eten op straat, toen hij werd gearresteerd’, vertelt een moeder van een 18-jarige jongen die in een telefoonwinkel werkte.
Ze maakt zich ernstige zorgen om hem. ‘Zijn psychische toestand is slecht. Hij slaapt niet.’ Hij heeft last van allergieën en in de gevangenis zijn luizen en wantsen, legt ze uit. ‘Door het krabben is zijn lichaam bebloed als ik hem bezoek.’
Een moeder van een 20-jarige jongen uit Marrakech vertelt: ‘Mijn zoon werkte hard om ons te onderhouden; hij maakte leren producten voor toeristen.’ Toen de politie ineens bij hen thuis stond, sloeg de angst toe. Ze dacht meteen dat er iets ergs met hem was gebeurd. Omdat de agenten eisten dat hij zich zou melden, besloten ze hem uit angst zelf naar het bureau te brengen. Hoewel hij volgens de familie niets met de demonstraties te maken had, werd hij direct vastgehouden en opgesloten.
Tijdens de eerste dagen op het politiebureau werd hij vervolgens op zijn hoofd geslagen. ‘Ze dwongen hem op het politiebureau verklaringen te ondertekenen.’
<h5>noodklok</h5>
Ook tientallen minderjarigen zitten nog vast, volgens Hakim Sikouk voorzitter van mensenrechtenorganisatie AMDH in Rabat. Vorige maand luidde hij met zijn afdeling de noodklok: sommige minderjarige demonstranten in Rabat zouden drie maanden lang zijn vastgehouden in een isolatiecel. Daarnaast zijn diverse activisten en artiesten in de nasleep van de protesten gearresteerd en vervolgd voor kritische uitspraken op sociale media.
<blockquote>De kracht van het Marokkaanse repressieapparaat zit hem in de willekeur</blockquote>
De kracht van het Marokkaanse repressieapparaat zit hem in de willekeur: wat wel en niet mag, blijft welbewust in het vage. Een felle protestactie of scherp artikel kan zo zonder consequenties blijven, terwijl een schijnbaar onschuldig bericht online tot zware straffen kan leiden.
Een ding staat wél vast: elke vorm van kritiek op de monarchie wordt zwaar bestraft. Ook binnen de Gen Z-beweging blijft de koning opvallend genoeg buiten schot. ‘Voor de monarchie fungeert de regering als bokszak’, aldus Benomar. Die vangt alle klappen op, terwijl de echte macht in het paleis ligt.
<h5>Rif-protesten</h5>
De repressie maakt dat veel jongeren dromen van emigratie. De loze beloften en repressie van de afgelopen jaren, gecombineerd met een jeugdwerkloosheid van zo’n 36 procent, hebben bij veel jongeren het gevoel versterkt dat Marokko hun weinig perspectief biedt. Afgelopen zomer trokken tienduizenden Marokkanen richting de Spaanse exclave Ceuta, velen van hen afkomstig uit het Rifgebied, van oudsher een gemarginaliseerde regio waarin de centrale macht maar weinig investeert.
Volgende maand is het precies tien jaar geleden dat in datzelfde Rif-gebergte massale protesten tegen de overheid losbarstten. Ook toen eisten de demonstranten betere voorzieningen. En ook toen werden honderden van hen opgepakt, onder wie de zes leiders van de protestbeweging, die nog altijd vastzitten.
Ook de 55-jarige basisschoolleraar en activist Mohamed Majjaoui, die als een van de leiders van de protesten gold, werd destijds gearresteerd en veroordeeld voor onder andere ondermijning van de staatsveiligheid. Zijn vrouw en zijn twee jonge dochters, toen 3 en 5 jaar oud, reisden 22 maanden lang heen en weer tussen hun woonplaats Al Hoceima en de gevangenis in Casablanca, een tocht die door de slechte wegen meer dan acht uur duurde. ‘Ook al waren ze nog klein, ze begrepen dat hun vader niet vastzat omdat hij iets had misdaan’, zegt hij aan de telefoon. Na ruim drie jaar gevangenschap, kreeg hij in 2020 gratie van de koning.
&nbsp;
<blockquote>Vanuit de internationale gemeenschap klinkt nauwelijks kritiek op de mensenrechtenschendingen</blockquote>
<h5></h5>
Vanuit de internationale gemeenschap klinkt ondertussen nauwelijks kritiek op de mensenrechtenschendingen. Volgens Europarlementariër Thijs Reuten (PRO) past dit zwijgen in de gebruikelijke houding van de EU: ‘Om goede banden met Marokko te bewaren, wordt liever niet gesproken over mensenrechtenschendingen.’ Toen het Europees Parlement in 2023  een resolutie aannam om de vrijlating van onderzoeksjournalist Omar Radi en andere journalisten te eisen, en ook de marteling van Rif-activisten veroordeelde, was dat voor het eerst in meer dan twintig jaar dat de mensenrechtensituatie in Marokko aandacht kreeg’, zegt Reuten, mede-initiatiefnemer van de resolutie. Maar zegt Reuten ook: ‘Het werd een enorme rel.’
<h5> Europese opstelling</h5>
Dat de relatie tussen de EU en Marokko zo moeizaam is, komt volgens hem door het ontbreken van een gemeenschappelijk buitenlandbeleid.
‘We moeten als Europa een lijn trekken op het gebied van samenwerking en mensenrechten, zodat Marokko niet de kans krijgt om lidstaten tegen elkaar uit te spelen.’ Juist die gezamenlijke Europese opstelling kan volgens hem verschil maken. ‘Als landen weten dat Europa meekijkt, zijn ze voorzichtiger.’
Dat internationale druk daadwerkelijk verschil kan maken, ondervond diplomaat Benomar tijdens zijn eigen gevangenschap. Hij werd destijds naakt gemarteld, met handen en voeten vastgebonden aan een ijzeren staaf. Zijn voeten werden afgeranseld en zijn hoofd werd in een emmer met uitwerpselen geduwd. Pas toen Amnesty International in de jaren tachtig de misstanden aan de kaak stelde, verbeterden zijn detentieomstandigheden, en die van andere gevangenen, enigszins.
<blockquote>‘Ik ben trots dat ik samen met mijn medestrijders heb gestreden tegen onderdrukking’</blockquote>
Benomar, die uiteindelijk zijn land moest ontvluchten, maakt zich grote zorgen over de afnemende internationale druk als het gaat om mensenrechten. Niet alleen in Marokko maar ook in Europa en in zijn huidige thuisland Amerika:  ‘Kijk naar wat er hier gebeurt  en hoe extreemrechtse partijen terrein winnen in Europa. Er is een afnemende interesse in het ondersteunen van mensenrechten.’
Wat de toekomst zal brengen is onzeker. ‘Ondanks de zeer hoge prijs die ik voor mijn activisme heb betaald, is er nog steeds weinig veranderd’, zegt hij. ‘Maar ik ben trots dat ik samen met mijn medestrijders heb gestreden tegen onderdrukking.’

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
 <div class="teaser__content__container">
 <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
 
 <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
 </div>

 <div class="teaser__btn__container">
 <div class="teaser__btn">
 <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
 href="/service/nieuwsbrieven"
 data-ga-category="banner-newsletter-button" 
 data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
 data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
 </div>
 </div>
</div>

Renée Boskaljon

Een jaar na de Gen Z-protesten in Marokko: nog altijd 700 jongeren vast

Column

In een talkshow op RTL had een Amerika-deskundige gewaarschuwd voor de Derde Wereldoorlog. Een Rusland-deskundige die al vaak in hetzelfde programma had opgetreden, had het gezien en was er verbolgen over. Nu zaten ze tegenover elkaar. De Rusland-deskundige vond dat de Amerika-deskundige ons bang maakte en meende dat Poetin daar blij mee zou zijn. De Amerika-deskundige vond dat er veel signalen waren die aanleiding gaven tot zijn oorlogsgevoel.
Aan een andere talkshowtafel zat een politicus van een ouderenpartij, die ooit een hoge politieman was geweest. Hij zei dat we al met Poetin in oorlog waren. Poetin had de hele Noordzee al in kaart gebracht en zou onze elektriciteitsvoorziening kunnen lamleggen. Hij had een hekel aan het woord ‘hybride oorlog’, maar oorlog wordt tegenwoordig anders gevoerd dan we gewend zijn. In de Volkskrant schreef een beroemde schrijver en Zomergast dat Poetin in de hoofden van pacifistische demonstranten zit die de oorlogkoorts willen stoppen.
<h5>De deskundigen</h5>
Nog maar 22 procent van de jongeren vindt homoseksualiteit acceptabel. Een populistische politica die van de ene naar de andere partij hopt en in de tussentijd een paar keer heeft gefaald als minister, mocht bij diezelfde talkshow van de Amerika- en de Rusland-deskundige uitleggen dat dit ten eerste kwam door de buitenlanders en ten tweede dat eigenlijk de blanke (‘jullie zeggen witte’) heteroman al jaren het grootste slachtoffer is. Tot zover daar het debat over discriminiatie van homoseksuelen.
<blockquote>Een politicus van een ouderenpartij, ooit een hoge politieman, zei dat we al met Poetin in oorlog waren</blockquote>
Intussen wordt op de NPO gezellig gekeuveld over de goede kanten van Hitler. Die omroep wordt uit het bestel gegooid, maar het doel was al bereikt. In Den Haag demonstreerden geweldadige extreemrechtse demonstranten, schreeuwden nazi- leuzen en strekten de armen in Hitlergroeten. Ze droegen nazistische symbolen op hun kleren en vlaggen. Een man legde voor de camera uit dat we ook oog moeten hebben voor de goede kanten van Hitler. Tegen deze mensen werd weinig gedaan, maar de Kamer heeft wel een motie aangenomen waarin onderzocht wordt hoe terroristisch Extinction Rebellion nu precies is.
En overal op sociale media staan filmpjes waarin mannen met elkaar overleggen hoeveel rechten ze hun vrouwen zullen toekennen. Een domme Bekende Nederlander uit een geslacht van domme Bekende Nederlanders was in het nieuws gekomen omdat zijn vrouw van hem geen mannelijke personal trainer mocht hebben. Het idee dat het enige recht van de vrouw het aanrecht is, wint weer aan populariteit.
Het lijkt politiek Den Haag allemaal weinig te deren. We gaan weer meer geld aan defensie uitgeven, want de dreiging van de Russen is groot. Ooit reed ik in een tram langs een huis waarvan alleen de gevel nog stond. Een paar stutpalen hielden het bouwwerk overeind. De voordeur zat dicht, maar via de achterkant was je zo binnen. Ook zonder bommen en granaten heeft Poetin ons al waar hij ons hebben wil. Welke vrijheid willen we precies verdedigen?

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
 <div class="teaser__content__container">
 <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
 
 <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
 </div>

 <div class="teaser__btn__container">
 <div class="teaser__btn">
 <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
 href="/service/nieuwsbrieven"
 data-ga-category="banner-newsletter-button" 
 data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
 data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
 </div>
 </div>
</div>

Ook zonder bommen en granaten heeft Poetin ons waar hij ons hebben wil

Duitse deelstaatverkiezingen

Die Linke won zondag de deelstaatverkiezingen van Berlijn. Elif Eralp, de Turks-Duitse frontvrouw van de uiterst linkse partij en burgemeester-to-be, gaf haar rivalen van de CDU, de SPD en de Groenen het nakijken. Met 25,7 procent van de Berlijnse stemmen won ze de verkiezing met overmacht: het is een verdubbeling van het aantal stemmen dat Die Linke bij de vorige verkiezingen kreeg.
Het succes van Die Linke is meer dan zomaar een electorale seizoenswissel of een paniekreactie op het succes van de AfD in nabijgelegen deelstaten. Het is het gevolg van een heroriëntatie van de partij, een koerswijziging die zich ook aftekent op de linkerflank in de Verenigde Staten en andere landen in West-Europa: minder focus op complexe maatschappelijke thematiek, meer aandacht voor concrete zorgen en basisbelangen. Bread-and-butter-issues, zoals de Britten dat zo mooi noemen.
En dat werkt, blijkt in Berlijn. Aber warum? En voorspelt de richtingswissel van de linkerflank ook electorale successen voor links in Nederland?
<blockquote>‘Die Linke is de enige partij die de status quo wil veranderen’</blockquote>
‘Die Linke is de enige partij die de status quo wil veranderen’, zegt Anette Schönewald, een 28-jarige arts uit Berlijn. Afgelopen weekend stemde ze op Eralp. ‘Vooral omdat ze iets aan huisvesting willen doen’, zegt ze. ‘Ik ken veel mensen die de laatste jaren uit hun huis zijn gezet, nadat een grote investeerder het pand kocht. Ze woonden er twintig, dertig jaar. Een nieuw huis kunnen ze niet vinden.’
<h5>smoel</h5>
‘Het belangrijkste is dat de campagne een smoel had, zoals wij dat in Vlaanderen zeggen’, vertelt Peter Mertens, partijstrateeg bij de uiterst linkse PVDA in België (die aan kop gaat in de peilingen voor Brussel). Mertens hield Berlijn nauwlettend in de gaten. ‘Eralp is een krachtige Spitzenkandidat en Die Linke wist zich heel autonoom te presenteren’, vertelt hij. ‘Niet als één van de vele opties tegenover de AfD, maar uitgaande van de eigen kracht, met een eigen programma.’
Dat programma werd samengesteld op basis van gesprekken met burgers. ‘Ruim twee jaar voor de verkiezingen trokken duizenden vrijwilligers van Die Linke de buitenwijken in en vroegen ze Berlijners waar ze wakker van lagen. Het antwoord was helder: de huur.’ En dus maakte de partij huisvesting tot speerpunt van haar campagne. ‘Met de belofte huizen betaalbaar te maken en vastgoedreuzen aan te pakken. En door mensen aan te moedigen om zélf verandering af te dwingen.’
Met de Mietwucher-App (vertaald: woekerhuurapp), een online tool die de partij ontwikkelde, kunnen Berlijners gevallen van mogelijk illegale huur aangeven. Tot nu toe werden er 66 duizend (!) meldingen gedaan. Het kwam dit jaar zelfs tot een rechtszaak.
<h5>referendum</h5>
‘Er is een parallel met de AfD’, zegt historicus Hanco Jürgens, als onderzoeker verbonden aan het Duitsland Instituut, over het succes van Die Linke. ‘Beide partijen zitten in de haarvaten van de samenleving en richten zich op de directe democratie’, vertelt hij. ‘De AfD heeft burgerberaden, waar politici naar de burgers toekomen, in plaats van andersom. Op dezelfde manier wil Die Linke nu de uitkomst van het referendum van 2021 eer aandoen.’
In 2021 stemde een meerderheid van de Berlijners vóór de onteigening van vastgoedbedrijven met meer dan drieduizend panden. Het referendum was niet bindend. De destijds regerende sociaaldemocraten (SPD) waren tegen en besloten het niet uit te voeren. Die Linke wil daar nu alsnog verandering in brengen.
<blockquote>Die Linke spreekt de werkende klasse, de middenstand en mensen in precaire leefomstandigheden aan</blockquote>
‘En dan is er nog de lifestyle’, zegt Jürgens. ‘Elif is jong en Turks-Duitser. Dat spreekt aan in een stad waar veel jongeren wonen en zo’n 40 procent van de bevolking een migratieachtergrond heeft.’ Vroeger was het communisme de leidraad voor Die Linke, nu draait het meer om een manier van leven, zegt Jürgens. ‘Fietsers, studenten, veganisten, Duitsers met Turkse, Joodse of Koerdische roots.’ Met een focus op het verbeteren van de materiële situatie van Berlijners, trok Die Linke kiezers uit allerlei lagen: de werkende klasse, mensen die in armoede leven en middenstanders die zich bedreigd voelen door de oplopende kosten voor levensonderhoud. ‘Het marxisme is er nog wel, maar de ideologie staat niet meer op de voorgrond’, vertelt Jürgens. ‘Het gaat nu om issues. Dat is echt nieuw.’
<h5>populisme</h5>
Het succes van Die Linke staat niet op zichzelf. In Frankrijk is de radicaal-socialist Jean-Luc Mélenchon populair en in het Verenigd Koninkrijk doet Zack Polanski (Green Party) het goed bij Gen Z. Nog voor de hand liggender is de gelijkenis met de verkiezing van Zohran Mamdani in New York City in 2025 als burgemeester. Ook Mamdani maakte grote complexe thema’s concreet, ging op bezoek bij de New Yorkers en goot zijn campagne in vlotte social media-content.
Is het populisme, dat hier speelt? Absoluut. Populisme is bovenal een politiek die uitgaat van een tegenstelling tussen ‘het volk’ en ‘de elite’ (een tegenstelling die het klassendenken niet vreemd is), een manier van communiceren (snel, kort, goed) en een duidelijke positie binnen het politieke spanningsveld (aan de uitersten, het liefst).
Ook Die Linke positioneerde zich in aanloop naar de verkiezingen heel duidelijk. Sahra Wagenknecht, voormalig fractievoorzitter van Die Linke, appelleerde nog tevergeefs aan de anti-immigratiesentimenten in de Duitse samenleving, in de hoop om zieltjes terug te winnen van extreemrechts. Onder Eralp staat de partij juist pal voor de multiculturele samenleving.
<blockquote>De nadruk ligt op de praktijk, op het doen, op het wegnemen van alledaagse zorgen</blockquote>
De partij laat zich niet meeslepen in het frame van de rivaal, maar bepaalt zelf de agenda en stroopt daarbij de mouwen op: de nadruk ligt op de praktijk, op het doen, op het wegnemen van alledaagse zorgen. Een strategie die binnen de linkse beweging steeds dominanter wordt.
Voor theorie is dan ook steeds minder plaats. Aan de voorkant, tenminste. Complexe maatschappelijke begrippen worden verpakt in concrete beleidsvoorstellen. Denk aan huurplafonds. Gratis openbaar vervoer. Een hoger minimumloon.
Met de opkomst van deze vorm van toegepaste klassenstrijd verleggen de uiterst linkse politici de focus. In plaats van het identiteitsdenken, dat de klemtoon op gender, etniciteit en seksualiteit legt, gaat hun aandacht vooral uit naar de economische positie van de kiezer. De identiteitspolitiek – met weinig geliefde associaties als cancelcultuur, en een complex idioom van termen als othering en intersectionaliteit – heeft de linkse beweging volgens critici een hoop stemmen gekost.
<h5>klassendenken</h5>
Ook in Nederland zijn er in toenemende mate spanningen tussen het klassen- en het identiteitsdenken. Sinds het verdwijnen van BIJ1 uit de Kamer in 2023 lijkt de identiteitspolitiek op haar retour. Dat kwam deze zomer ook naar voren bij het programma BOOS waarin publieksmarxist Bob Scholte van Left Laser stelde dat de nadruk op intersectionaliteit de linkse beweging electoraal weinig tot niets heeft opgeleverd. Scholte oogstte kritiek, maar kreeg ook veel bijval.
In de Verenigde Staten gaf de linkse politica Alexandria Ocasio-Cortez afgelopen zomer een nog duidelijker teken af dat de afstand tot het identiteitsdenken toeneemt. In een gesprek met ABC News noemde ze woke 1.0 ‘crazy’. In aanloop naar de midterms (en wellicht een gooi naar het presidentschap) grijpt ook Ocasio-Cortez terug op oude linkse recepten. Koopkracht, bijvoorbeeld. En gezondheidszorg.
<blockquote>‘Het is goed dat de focus weer op klassenstrijd komt’</blockquote>
‘Het is goed dat de focus weer op klassenstrijd komt’, meent politiek strateeg Mertens. ‘Dat is de locomotief van links. Klasse is niet het enige, maar komt wel als eerste. Je moet uit die verbinding vertrekken. Natuurlijk zijn er mensen die meer uitgebuit en vernederd worden dan anderen – vrouwen, mensen met een migratieachtergrond – en daar moet je specifiek aandacht aan besteden. Maar het moet allereerst om de emancipatie van iedereen gaan.’
<h5>Toekomst</h5>
Wacht uiterst links meer verkiezingswinsten in de Verenigde Staten en West-Europa? Dat hangt nauw samen met de prestaties in de steden waar links verkozen is. ‘En dat is in Berlijn geen uitgemaakte zaak’, zegt Hanco Jürgens. ‘Zo is de uitvoering van het referendum nog een hele kluif. Merz zegt dat de onteigening niet verenigbaar is met de grondwet. Misschien krijgt hij wel gelijk.’
Het referendum is niet de meest urgente kwestie voor Die Linke, aldus Jürgens. ‘Er moet nog een coalitie gevormd worden. Tegenstanders als de CDU zaaien actief twijfel, zodat progressieve partijen als de SPD en de Groenen wel twee keer nadenken voordat ze met Die Linke in zee gaan. De partij krijgt veel kritiek te verduren.’
Zo wordt er veel nadruk gelegd op de communistische wortels van de partij. ‘Die Linke is een nazaat van de SED, de alleenheersende, communistische regeringspartij van de DDR’, vertelt Jürgens. ‘Er leven nog best wat oud-SED-leden die nog lid zijn, zoals Gregor Gysi. Ook al zijn de scherpe randjes er wel vanaf, heeft de partij voor veel Oost-Duitsers een negatief imago.’
Impactvoller nog is het verwijt van antisemitisme, vertelt Jürgens. ‘De CDU en enkele Joodse instellingen beschuldigen de partij van Jodenhaat. En dat heeft effect. Vanwege het verleden wordt antisemitisme in Duitsland extra hard veroordeeld.’
Pro-Palestina-sentimenten en kritiek op Israël zijn breedgedragen binnen Die Linke. En dat kan hevige vormen aannemen. Zo riep een rapper bij een partijbijeenkomst op tot ‘een nieuwe intifada’ en scandeerde hij ‘Dood aan het IDF!’, uitspraken die door tegenstrevers zijn aangegrepen als het bewijs dat de partij antisemitisch is.
<blockquote>&#8216;Juist omdat Die Linke nu zo duidelijk positie kiest, komen er kiezers op af’</blockquote>
‘Onzin’, zegt Berlijner Anette Schönewald. ‘Het verwijt van antisemitisme is een instrument tegen linkse politiek. Daar prikken we doorheen. Je kunt prima kritiek op Israël leveren en tegelijkertijd antisemitisme veroordelen. Eralp staat juist voor alle Berlijners, ook de Joodse.’
Mertens prijst de felle kritiek op Israël juist. ‘Je moet niet twijfelend zijn in je veroordeling van de genocide in Gaza en het kolonistengeweld op de Westbank. Anders tolereer je het. Juist omdat Die Linke nu zo duidelijk positie kiest, komen er kiezers op af.’
Het past binnen zijn grotere optimisme over de vooruitzichten van uiterst links. ‘Er is een boulevard open’, vertelt Mertens. ‘Armoede groeit overal. Ongelijkheid groeit overal. Je kunt die thema’s niet aan extreemrechts overlaten, maar moet ze naar je toe trekken. En dan kan het snel gaan. Ook in Nederland. Op een gegeven moment ben je uitgepolderd. Amsterdam kan zomaar het nieuwe Berlijn worden.’
Daarvoor moet wel eerst de Nederlandse variant van Mamdani dan wel Eralp opstaan, zegt Jürgens. ‘De lifestyle van het nieuwe links zie ik nog niet bij Jimmy Dijk terug. Er moet meer muziek in komen. Meer schwung.’

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
 <div class="teaser__content__container">
 <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
 
 <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
 </div>

 <div class="teaser__btn__container">
 <div class="teaser__btn">
 <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
 href="/service/nieuwsbrieven"
 data-ga-category="banner-newsletter-button" 
 data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
 data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
 </div>
 </div>
</div>

Samuel Peperkamp

Het succes van Die Linke is geen toeval

Commentaar

In zijn toespraak voor de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties toonde premier Jetten voor het eerst sinds de formatie weer eens een glimp van de man die de verkiezingen won. Weliswaar zonder Trump bij naam te noemen, nam onze premier het in buitengewoon scherpe bewoordingen op voor het Internationaal Strafhof in Den Haag.
‘Handen af van het hof en alle andere instituties die de internationale rechtsorde beschermen’, aldus Jetten in New York. De premier stelde dat we niet naïef moeten zijn over de doelstellingen van hen die de internationale orde ondermijnen. ‘De voortdurende bedreigingen en pogingen om de rechtsorde te ontmantelen, worden aangewakkerd door mensen en groepen met hun eigen agenda.’
Een van deze mensen is de Israëlische premier Benjamin Netanyahu, tegen wie het strafhof een arrestatiebevel heeft uitgevaardigd. Netanyahu wordt ervan verdacht de burgerbevolking van Gaza ‘opzettelijk en bewust de middelen te onthouden die noodzakelijk zijn voor hun voortbestaan, zoals voedsel, water en medicijnen, evenals brandstof en elektriciteit’. De aanklager van het Strafhof stelt dat Israël ‘zo de omstandigheden heeft gecreëerd die bedoeld waren om de burgerbevolking van Gaza deels te vernietigen’.
<blockquote>Jetten zou de arrestatie en uitlevering van Netanyahu kunnen eisen</blockquote>
Onze premier trok op het hoofdpodium van de internationale diplomatie de enige mogelijke conclusie die een beschaafde samenleving aan dergelijke gruwelijkheden kan verbinden. ‘Hoe kan je tegen de vervolging zijn van de meest ernstige misdaden die we kennen?’
De woorden van Jetten kunnen niet zonder gevolgen blijven. Het zijn tenslotte niet alleen Trump en Netanyahu die het strafhof ondermijnen. Een minstens zo reële dreiging is de perceptie van klassenjustitie aan het hof, nu steeds zichtbaarder wordt dat geen westers land serieuze pogingen onderneemt om verdachten uit Israël ook daadwerkelijk te arresteren.
Jetten kan op dit punt veel meer doen om de geloofwaardigheid van het strafhof te verstevigen. Zo zou de premier de arrestatie en uitlevering van Netanyahu kunnen eisen. Tot de verdachte in Scheveningen zit, zou Nederland álle handel met Israël kunnen opschorten. Je kunt tenslotte geen zoete broodjes bakken met een land dat wordt geleid door een politicus die formeel in staat van beschuldiging is gesteld van de meest ernstige misdaden die we kennen.
Als Jetten dan toch bezig is, zou hij ook de directie van de Nederlandse Publieke Omroep nog eens kunnen wijzen op het bestaan van de Mediawet. Hierin staat beschreven dat de NPO zelf geen programma’s mag verzorgen.
Deze week liet de NPO-directie weten dat het zelf de inzending voor het Songfestival gaat verzorgen.
Dit besluit, om eigenhandig de boycot te breken van de omroep die het liedjesfestijn al sinds 1956 uitzendt, is meer dan zomaar een schoffering van het bestuur van de AVROTROS. Het is ook een politiek cadeau aan premier Netanyahu. Deze kan nu, in aanloop naar de verkiezingen van 27 oktober in Israël, met recht doen voorkomen alsof het allemaal wel meevalt met de buitenlandse kritiek op zijn genocidale beleid.
De politicus Rob Jetten, zoals we hem tijdens de campagne hebben leren kennen, zou wel raad hebben geweten met deze NPO-directie. Laten we hopen dat het ook voor onze huidige premier geldt.

Sander Heijne

NPO geeft Netanyahu een cadeau

Meme

Marten Mantel

gespot op RSG Lulleveen

Ik ben nostalgisch, naar Wilders’ ‘minder, minder, minder’-uitspraak, uit 2014. Toen werd enkel van Marokkanen verlangd op te rotten. Inmiddels breidt het gezelschap van ongewensten sterk uit. Sinds kort ben ik zelf ook aangemerkt als deportatiemateriaal.
Ik stuitte recent op de Save Europe Act, een internationale petitie van Forum voor Democratie en Europese geestverwanten. Bijna honderdduizend Nederlanders ondertekenden het plan om niet alleen migranten, maar ook hun in Nederland geboren kinderen en kleinkinderen Europa uit te werken. Eerder sprak Forum van vrijwillige remigratie, de initiatiefnemers van deze petitie bepleiten dwang.
Kan iemand mij vertellen hoe zo’n deportatie precies werkt? Ik ben in Apeldoorn geboren, maar terugkeren daarheen is kennelijk geen optie. Mag ik dan zelf een land uitkiezen? Canada lijkt me een uitstekend land om naartoe gedeporteerd te worden. Ook voel ik wel wat voor Nieuw-Zeeland.
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/product/vrij-nederland-september-2026/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new">Bestel 'm hierDit verhaal komt uit ons nieuwe nummer, met als thema ‘De oorlog om de waarheid’! Heb jij hem al in huis?2 september 2026</a>
En hoe zit het administratief? Krijg ik een vluchtelingenstatus? Wordt mijn enkele reis vergoed? Hallo, Lidewij en schedelmeterij-lovers: als jullie me dan toch willen deporteren, vertel er op z’n minst even bij waarheen!!!!
Het pijnlijkste is niet eens dat bijna honderdduizend Nederlanders zo’n plan steunen, maar dat ze zich er niet voor schamen. Dat is de verdienste van extreemrechts, dat racistische ideeën openlijker verkondigt, maar óók van links en centrumrechts, die er te weinig tegenover stellen.
Wie niet normeert, normaliseert. Het kabinet-Jetten zwijgt over de Save Europe Act, terwijl elders in Europa wel alarm wordt geslagen. Die terughoudendheid is kenmerkend voor de 193 dagen Jetten-I dat structureel weigert te normeren bij extreemrechtse capriolen. Insert: het geweld van Defendgroepen tegen etnische minderheden, insert: de terreur in het Brabantse Engelen. Insert, insert, insert.
Hoe kun je polderfascisten dan kwalijk nemen dat ze deportatie een redelijk antwoord vinden als niemand met gezag dat weerspreekt?
Vandaar dat hun aantal groeit. Eerst zijn het er honderdduizend, straks tweehonderdduizend, daarna misschien een miljoen. Net zolang tot er meer polderfascisten overblijven dan migranten.
Van twee bewindslieden begrijp ik hun voorzichtigheid het minst: Dilan Yeşilgöz en Rob Jetten, beiden bungelend in de onderste regionen van de Arische rassenladder. Zijn ze niet persoonlijk geraakt nu er openlijk wordt gefantaseerd over het verwijderen van anderskleurige Nederlanders?
En als dat wél zo is, waarom laten ze daar dan zo weinig van merken? Hebben ze het dagboek van Anne Frank ofzo nooit gelezen, waarin – SPOILER ALERT – vrij overtuigend wordt beschreven dat het voor minderheden doorgaans niet goed toeven is onder een extreemrechtse overheid met deportatieplannen. Allemaal vragen die ik Dilan kan stellen. Als we samen in het deportatievliegtuig naar Ankara zitten.

Chard van den Berg

Wat ik Dilan zal vragen, als we samen in het deportatievliegtuig naar Ankara zitten

Laila Frank

LA TACO: hoe foodbloggers in Los Angeles uitgroeiden tot waakhonden tijdens de bezetting van ICE

Op Prinsjesdag legde het kabinet maar liefst <a href="https://open.overheid.nl/overheid/openbaarmakingen/api/v0/attachment/725d631a-cdd0-4f19-bb0c-8b24a33828a4" target="_blank" rel="noopener">vier scenario&#8217;s</a> voor box 3 op tafel, een zoveelste teken van de besluiteloosheid rondom vermogensbelasting. Een dag later pleitte Ursula von der Leyen in Straatsburg, bij haar jaarlijkse ‘<a href="https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/ov/SPEECH_26_1868" target="_blank" rel="noopener">troonrede</a>’, opnieuw voor een Europese spaar- en investeringsunie.
Het lijken twee verschillende zaken. Maar ze hebben alles met elkaar te maken.
Op de Europese bankrekeningen staat <a href="https://aeur.eu/f/n64">10 biljoen euro</a>, een smak spaargeld waarvan te veel op de spaarrekening blijft staan, vindt Von der Leyen. Waarom blijft het daar staan? Omdat passiviteit loont. Een huis dat duurder wordt, levert rendement op zonder dat de eigenaar iets doet, terwijl spaargeld fiscaal gunstiger wordt behandeld dan veel andere vermogensvormen. Wie werkt of onderneemt, wordt zwaarder belast.
Dat is stilzitrendement: de opbrengst van niets doen.
Om dit op te lossen, werkt Brussel aan een nieuw maatregelenpakket om de structuur van het financiële systeem te verbeteren, en aan <a href="https://globaltaxnews.ey.com/news/2025-2001-eu-commission-releases-recommendation-aimed-at-boosting-investments-through-savings-and-investment-accounts">belastingvoordeel voor wie belegt</a>.
Ik denk niet dat dit gaat werken. Uiteindelijk gaat het erom dat geld vooral terechtkomt bij nieuwe bedrijven, energienetten en andere productieve investeringen, niet bij bestaand vastgoed of Amerikaanse Big Tech. Dat lukt pas als productief investeren aantrekkelijker wordt. Nu is het tegendeel het geval: geld gaat naar de plaats waar het rendement het hoogst is, en dat rendement is scheefgetrokken.
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/auteur/hans-stegeman/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new article-embed--author">hans against the machineHans Stegeman neemt het wekelijks op tegen de vastgeroeste ideeën die systeemverandering in de weg staan.30 april 2024</a>
<h5>Rentenierskapitalisme</h5>
Er bestaat een woord voor een economie waarin bezit vanzelf loont: rentenierskapitalisme. De Britse econoom <a href="https://www.marxists.org/reference/subject/economics/keynes/general-theory/ch24.htm">Keynes</a> noemde zo iemand ooit de ‘functieloze investeerder’, en hoopte dat die figuur stilletjes zou uitsterven. Zijn inkomen komt in Europa in belangrijke mate uit vastgoed dat duurder wordt zonder dat er ook maar één steen wordt gelegd. Dat houdt geen stand. Iemand moet die stijgende prijzen betalen, en meestal is dat iemand die werkt.
<blockquote>Verkopen is niet verboden, maar het belastingstelsel beloont blijven zitten</blockquote>
En die houdt minder over dan iemand die een huis bezit. Wie in de <a href="https://www.hypotheekshop.nl/eigenwoningforfait/">tweede schijf</a> zit, houdt van elke 100 euro loon ongeveer 62 euro over. Wie door stijgende huizenprijzen 10 duizend euro vermogenswinst boekt, betaalt over die winst niets. Voor de OESO (Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling, red.) komt gemiddeld <a href="https://taxfoundation.org/data/all/global/oecd-tax-revenue-by-country/">49 procent</a> van de belastingopbrengst uit inkomen en sociale premies, en 5 procent uit eigendom. In Nederland is dat <a href="https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2025/12/revenue-statistics-2025-country-notes_3708be73/netherlands_a8c76e8e/abde048b-en.pdf" target="_blank" rel="noopener">55 tegenover 3 procent</a>. Voor de eigen woning wordt slechts <a href="https://bieb.knab.nl/hypotheken/eigenwoningforfait-wat-is-het-en-hoe-bereken-je-het">0,35 procent van de WOZ-waarde</a> bij het belastbaar inkomen opgeteld, terwijl de <a href="https://financialfocus.abnamro.nl/fiscaliteiten/de-belastingheffing-over-uw-eigen-woning-in-2026/">hypotheekrente van het inkomen af mag</a>. Wie met schuld koopt, krijgt per saldo een subsidie op zijn financiering, terwijl de waardestijging onbelast blijft.
Zo remt het stelsel de bouw van een toekomstige economie twee keer. Werken loont minder. Net als investeren, want stilzitten levert een prima boterham op tegen minder risico.
<h5>Toekomst erven</h5>
Het probleem groeit, want Europa vergrijst. Oudere huishoudens houden hun bezit vast <a href="http://www.ecineq.org/milano/WP/ECINEQ2025-585.pdf">en maken hun vermogen nauwelijks op</a>. In Nederland bezitten 1,34 miljoen huishoudens van 75-plussers samen <a href="https://esb.nu/vermogensbezit-zal-steeds-meer-bepaald-worden-door-erfenis/">491 miljard euro</a>, een vermogen dat de komende jaren zal worden geërfd.
Een oud continent heeft sterkere prikkels nodig om vermogen te laten bewegen. En wanneer dat vermogen wordt overgedragen, moet de samenleving een groter deel terugnemen. Anders wordt bezit steeds meer bepaald door afkomst in plaats van verdienste.
<blockquote>Maak niet alleen stilzitten duurder, maar bewegen ook aantrekkelijker</blockquote>
Zo ontstaat een economie waarin vermogen wel groeit, maar steeds minder beweegt. Dat is vaker gebeurd. In middeleeuws Engeland schonken gelovigen grond aan de kerk. Omdat de kerk (in theorie) eeuwig bestaat, kwam grond nooit via overlijden of vererving opnieuw in omloop. Daardoor liep de kroon de inkomsten mis die normaliter bij zulke overdrachten werden geïnd. Juristen spraken van mortmain, van het Latijnse mortua manus: de dode hand. In 1279 trad koning Edward I ertegen op. Zonder koninklijke toestemming mocht onroerend goed niet langer worden overgedragen.
Het moderne rentenierskapitalisme is een zachtere versie van die dode hand. Verkopen is niet verboden, maar het belastingstelsel beloont blijven zitten. Risico nemen wordt pas aantrekkelijker als bezit vasthouden relatief minder oplevert. Een hervorming van het financiële systeem verandert die verhouding niet. De belasting kan dat wel: een zwaardere heffing op erfenissen, grond en waardestijging van bestaande bezittingen, en een lichtere op arbeid en investeringen die werkelijk iets toevoegen.
Zo moeilijk is dat niet. Frankrijk belast groot vastgoedvermogen. Nederland kan de eigen woning geleidelijk volwaardiger belasten. Gebruik de opbrengst om de belasting op arbeid en productieve investeringen te verlagen. Dan wordt niet alleen stilzitten duurder, maar bewegen ook aantrekkelijker.
Belastingvoordeel voor wie gaat beleggen, de wortel uit Brussel, is daarom niet genoeg. Er moet ook een stok bij. Hogere belastingen op grond, vermogenswinsten en erfenissen. De weerzin daartegen is groot. En dat is logisch in een vergrijzend rentenierscontinent. In het eurogebied bezit de <a href="https://data.ecb.europa.eu/sites/default/files/2024-01/DWA%20Press%20briefing_0.pdf">rijkste 5 procent bijna 43 procent van het vermogen</a>. Hoe geconcentreerder het bezit, hoe krachtiger de lobby.
Die lobby zegt op te komen voor wat mensen aan hun kinderen willen nalaten. Maar zonder zulke belastingen erven die kinderen misschien een groter privévermogen en een kleinere economische toekomst. Te weinig woningen, verouderde energienetten, minder nieuwe bedrijven en een samenleving waarin afkomst steeds meer bepaalt welke kansen je krijgt. Ze beschermen de erfenis en verkwanselen alles wat er te erven valt.
Europa zoekt kapitaal dat iets opbouwt. Belast daarom stilzitten zwaarder, en werken, ondernemen en bouwen lichter. Anders erven onze kinderen wel het vermogen, maar niet de toekomst.

Hans Stegeman

⁠Nederland loopt vast door stilstaand vermogen

Podcast

In de week waarin Nederland zich toch nog lijkt in te schrijven voor het Eurovisie Songfestival, laat ook Ingrid Coenradie (JA21) van zich horen. Aanleiding was de aankondiging van de politie om te stoppen met de viering van religieuze feesten. De politie leek hiermee tegemoet te komen aan een motie van Coenradie, waarin ze zich uitsprak tegen de viering van iftars op het politiebureau.
<iframe title="Ingrid Coenradie: &#039;Het was wèl discriminerend bedoeld&#039;" width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/5LVCQ4gRDO8?list=PLhMDc8L4JPfDiGj_UZBrDgq-z7PiwaW6q" frameborder="0" allow="accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share" referrerpolicy="strict-origin-when-cross-origin" allowfullscreen></iframe>
Maar zo had de voormalige PVV-staatssecretaris het niet bedoeld, benadrukte ze. Het ging haar echt om islamitische feesten. Joodse en christelijke agenten mogen kerst en Chanoeka wat haar betreft gewoon blijven vieren op het bureau.
Verder spreken mediamaker Merel Wielaert en hoofdredacteur Sander Heijne deze aflevering over de dalende homo-acceptatie onder tieners, de keuze van de NS om advertenties voor Eet Geen Dierendag te weigeren op stations en over de vraag waarom het in Nederland toch zo moeilijk is om een volwassen debat te voeren over de toekomst van onze veiligheid.

Merel Wielaert

Ingrid Coenradie: ‘Het was wél discriminerend bedoeld’

Na kritiek van Elon Musk en onder de invloed van de techlobby, aangevoerd door prins Constantijn, heeft het kabinet een wetsvoorstel gedaan dat belastingvoordelen regelt voor medewerkers van tech-startups en scale-ups. De Raad van State is zeer kritisch over deze nieuwe belastingregeling van het kabinet. Ook uitvoeringsinstanties noemen de regeling ‘zeer fraudegevoelig’, ‘complex’ en ‘moeilijk uitvoerbaar’.
Dit blijkt uit stukken van de Raad van State, de Belastingdienst, de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) en een gesprek dat Vrij Nederland voerde met staatssecretaris Eelco Eerenberg (D66) van Financiën.
De belastingregeling is onderdeel van de vele wetsvoorstellen die het kabinet tijdens Prinsjesdag heeft ingediend en regelt dat medewerkers van techbedrijven pas bij verkoop belasting hoeven te betalen over de aandelen die ze van hun werkgever ontvangen. Bovendien hoeven ze, als het voorstel wordt aangenomen, bij verkoop fors minder te betalen dan nu.
Volgens de Raad van State is er ‘geen empirische onderbouwing’ dat het wetsvoorstel ‘doeltreffend en doelmatig’ is. Daaruit leidt de Raad af dat er mogelijk sprake is van betrokkenheid van lobbyisten bij het ontwerp van de wet. Staatssecretaris Eerenberg bevestigt dat het voorstel tot stand kwam ‘in nauwe samenwerking met de techsector’.
Het kabinet is, ondanks de kritiek, niet voornemens om meer tijd te nemen om het wetsvoorstel te perfectioneren. Dat het voorstel niet ‘handhaafbaar’ en ‘fraudebestendig’ is, erkent het in een reactie op de Raad van State. ‘Vanwege het grote belang en de hoge urgentie van de voorgestelde maatregelen, is de afweging gemaakt om deze risico’s te accepteren.’
Zo lijkt het kabinet het belang van de techsector zwaarder te wegen dan het versturen van degelijke wetgeving naar de Tweede Kamer.
<h5>Lobby</h5>
De techsector vraagt al een tijdje om gunstigere belastingregels. Beginnende bedrijfjes, zeggen zij, hebben nog maar weinig eigen vermogen en betalen hun personeel daarom liever met aandelen. Stijgen die (met het bedrijf) in waarde, dan moet het personeel daar vermogensbelasting over betalen, terwijl zij dat geld niet zomaar voorhanden hebben. De aandelen zijn immers wel geld waard op papier, maar in de praktijk niet zomaar te verkopen. Het personeel moet dan belasting betalen over vermogen waar ze niet zomaar bij kunnen. Dat maakt het belonen van personeel met aandelen minder aantrekkelijk, aldus de techlobby.
<blockquote>Techbro Elon Musk had al getweet over de nieuwe ‘vermogensaanwasbelasting’ waar de Tweede Kamer in januari mee instemde</blockquote>
In februari zette prins Constantijn dat pleidooi nog eens extra kracht bij in tv-programma WNL op Zondag. Hij zat daar als ‘speciaal gezant’ van Techleap, de Nederlandse organisatie die start-ups en scale-ups promoot. Techleap ontvangt jaarlijks zo’n vijf miljoen euro van het ministerie van Economische Zaken. Het belastingklimaat is nadelig voor beginnende techbedrijven, betoogde de prins op tv. ‘Het signaal naar de markt en buitenlandse investeerders en het signaal naar het talent dat hier misschien wil komen is: (&#8230;.) Kom maar niet naar Nederland.’
Hij was niet de enige. Kort ervoor had techbro Elon Musk al getweet over de nieuwe ‘vermogensaanwasbelasting’ waar de Tweede Kamer in januari mee instemde. Daarin wordt de waardevermeerdering van aandelen onderaan de streep nog eens extra belast. Inmiddels is dat voorstel ‘geparkeerd’ en is het de vraag of het ook door de Eerste Kamer komt. Maar ook zonder die aanwasbelasting wil de techsector een versoepeling van de huidige regels.
Het nieuwe wetsvoorstel, de Wet fiscale stimulering start-ups en scale-ups, komt aan de bezwaren van de techsector tegemoet. Stemt het parlement voor, dan hoeven medewerkers van start-ups en scale-ups pas belasting te betalen over hun inkomen uit aandelen bij verkoop of beursgang, en geldt voor hen een voordeliger tarief. Daarmee wil het kabinet naar eigen zeggen aansluiten bij het belastingklimaat van andere ‘start-uplanden’.
<h5>Drie rode vlaggen</h5>
Het commentaar van uitvoeringsinstanties en de Raad van State is, zoals gezegd, niet mals. De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, RVO, waarschuwt dat de definitie van ‘startups’ niet helder is. Het wetsvoorstel beschrijft ze als bedrijven die ‘schaalbaar’ en ‘innovatief’ zijn. ‘Subjectieve begrippen’, concludeert de RVO en daardoor vatbaar voor interpretatie. Zij vrezen daarom voor ‘ongelijke beoordeling van dossiers’ en extra bezwaar- en beroepszaken vanwege het gebrek aan ‘objectieve criteria’.
<blockquote>De Raad van State geeft het voorstel in zijn advies een onvoldoende: een zogenaamd C-dictum</blockquote>
De Belastingdienst plaatst zelfs drie rode vlaggen in zijn uitvoeringsrapportage. Een waarschuwing voor ellende als de wet er zonder wijzigingen komt. Zo is de regeling volgens de dienst ‘erg complex’, ‘moeilijk handhaafbaar’ en ‘niet fraudebestendig’. Onder meer omdat de dienst niet over ‘contra-informatie’ beschikt om opgaven te controleren. Bovendien wijzen ze erop dat er al regelingen voor start-ups zijn. Een nieuwe regeling maakt de uitvoering ingewikkelder.
De Raad van State geeft het voorstel in zijn advies een onvoldoende: een zogenaamd C-dictum, waarmee zij verzoekt om de wet niet ongewijzigd in te dienen bij het parlement. De Raad erkent de noodzaak van innovatie en een bloeiende techsector, maar ziet niet hoe het voorstel een oplossing biedt ‘voor het eigenlijke probleem’, namelijk het ontbreken van voldoende investeringskapitaal voor startups. Zij missen bij het voorstel een ‘gedegen onderbouwing’.
De Raad waarschuwt in een ander document zelfs dat ‘de indruk kan ontstaan’ dat ‘lobby’s’ een behoorlijke invloed hebben op de belastingplannen van het kabinet. Met een duidelijke verwijzing naar de startup-wet. Die indruk, waarbij ‘lobby’s’ invloed hebben op het afschaffen of introduceren van belastingregels, kan volgens de Raad ‘het draagvlak’ voor de belastingen aantasten. Een behoorlijke terechtwijzing, zeker van een deftig instituut als de Raad van State.
<h5>Tevreden</h5>
Dat Techleap behoorlijke invloed heeft gehad bij het opstellen van het wetsvoorstel, komt ook naar voren in ambtelijke nota’s, die ook openbaar zijn gemaakt. Terwijl de wet wordt voorbereid vraagt staatssecretaris Eelco Eerenberg (D66) in maart in de kantlijn aan zijn ambtenaren: ‘Is sector tevreden?’ Deze zomer meldden zij dat de staatssecretaris voorafgaand aan een gesprek met de Dutch Startup Association – ook een lobbyclub voor start-ups – hun zorgen ‘naar verwachting’ kan wegnemen. Die worden ‘geadresseerd’ in het wetsvoorstel, waarbij ‘nauw wordt samengewerkt’ met Techleap en het ministerie van Economische Zaken.
In een andere nota ter voorbereiding van een kennismakingsgesprek met Techleap schrijft Eerenberg in de kantlijn, ‘Strategie: Techleap weer in ons kamp!’
<blockquote>Ik werk liever met partijen samen dan in de media tegenover elkaar te komen staan</blockquote>
Dat Techleap betrokken was bij het opstellen van het wetsvoorstel, steekt staatssecretaris Eerenberg dan ook niet onder stoelen of banken. ‘In zijn algemeenheid werk ik liever met partijen samen, in plaats van dat je in de media tegenover elkaar komt te staan’, zegt hij desgevraagd. ‘Waarbij het ook mijn vak en integriteit is om het juiste te doen’. Over het algemeen ziet hij ‘dat er veel mensen zijn die belang hebben om het belastingstelsel de ene of de andere kant op te sturen.’ Het is, aldus de staatssecretaris, aan hem en de Kamer ‘om je daar ook altijd van bewust te zijn en je eigen afwegingen te maken’.
Over het ontbreken van een ‘gedegen onderbouwing’ zegt hij dat het wetsvoorstel ‘natuurlijk niet de enige of zaligmakende oplossing is’ voor het probleem van ontbrekend durfkapitaal in Europa. Maar hij gelooft er wel in dat de maatregel de techsector een belangrijk zetje geeft. ‘Het draagt eraan bij.’
En de rode vlaggen van de Belastingdienst? ‘Die grote uitvoeringsrisico’s onderstreep ik gewoon. Daar gaan we komende tijd echt wel serieus mee aan de slag.’ Hij wil daarom met de Belastingdienst verder kijken. ‘Wat kunnen we nog verzinnen aan extra maatregelen en slimmigheden?’
Dat de staatssecretaris het voorstel zonder extra te sleutelen naar de Tweede Kamer stuurde, heeft volgens hem twee redenen. ‘Er is een vrij brede politieke opdracht vanuit de Kamer om dit te doen. Dat is natuurlijk een reden.’ De andere is inhoudelijk: ‘We lopen in Nederland achter als het gaat om het aantrekken van talent.’
Dat laatste vindt Techleap ook. ‘Wij zijn erg blij dat dit gaat gebeuren’, zegt directeur speciale projecten Myrthe Hooijman, doelend op het wetsvoorstel. Dat Techleap buiten- en binnenskamers hard voor de wet heeft gepleit is ook geen geheim. ‘We hebben hier lang voor gestreden. Jazeker. Maar wel heel transparant.’
Techleap is ervan overtuigd dat het voorstel positief zal uitpakken voor de techeconomie. Al erkent Hooijman dat het effect ‘niet één op één is te meten’. Nederlandse start-ups, zegt de organisatie in een statement, ‘kunnen simpelweg niet het salaris bieden van de corporaties waarmee ze concurreren’. Het aanbieden van aandelen is ‘een aantrekkelijk alternatief’. Bovendien spreken ze van een &#8216;vliegwieleffect’. Medewerkers kunnen later hun geld en ervaring weer inzetten voor nieuwe start-ups ‘als founder, mentor of investeerder’. Geld en kennis blijven zo ‘binnen het ecosysteem’.
Ter ondersteuning verwijst Techleap naar het werk van promovendus Anne-Sophie Halbertsma, die aan de Universiteit Utrecht onderzoek doet naar beloning met aandelen. ‘Het is vooral een manier om talent aan te trekken en te behouden’, zegt zij. Ook ziet Halbertsma ‘dat als medewerkers met aandelen een financiële klapper maken, ze geneigd kunnen zijn om zelf weer een onderneming te beginnen.’
Toch valt het precieze effect van het wetsvoorstel niet zomaar te berekenen. Het onderzoeksterrein is nog betrekkelijk nieuw, ‘een nicheveld’, waardoor harde cijfers ontbreken. Ze heeft de indruk dat het voorstel positief uit kan werken. ‘Maar’, zegt ze, ‘niet alles is hard te maken met data’.
De VVD laat in een reactie weten de gedachte achter het wetsvoorstel onverminderd te steunen. Het wetsvoorstel is de uitkomst van een motie die de partij dit voorjaar indiende. ‘In Nederland is het aanbieden van aandelen aan werknemers te onaantrekkelijk’, vindt de VVD. Kamerlid Claire Martens zegt de kritiekpunten bij de inhoudelijke behandeling van het wetsvoorstel te willen betrekken.

Joost Bekendam

Kabinet buigt voor techlobby en negeert fikse kritiek Raad van State

Literaire kroniek

Het interessante aan Theo Sontrop was dat hij zichzelf zo goed kon bespotten. Het was een strategisch soort zelfverkleining. Hoe kleiner hij zichzelf maakte, hoe sterker hij eruit tevoorschijn kwam. Hij wist hoeveel geest en weerstand hij in zich had. Hij kon het zich permitteren om in 1962 zijn poëziedebuut te maken met de titel Langzaam kromgroeien en bijna veertig jaar later in 1999 in een ‘Winters kwatrijn’ in die geest gewoon verder te gaan:
De rug gekromd, het hoofd nog kaler, 
’t gebit gevuld, de huid nog valer; 
de voeten platter &#8211; gesteund door zolen &#8211; 
vermaalt hem traagzaam ’s levens molen.
Naast zichzelf richtte hij zich ook op zijn omgeving. Hij kon dan sardonisch zijn, maar niet arrogant. Bij Sontrop was het in de conversatie altijd een beetje bijltjesdag. Hij had voor iedereen wel een krachtige typering. Dat had ook wel iets goedmoedigs. Niemand ontkwam eraan. Was je nog niet door Sontrop neergezet, dan telde je nog niet echt mee. Toen hij vijfenzeventig werd gaf hij zijn formaat aan door de titel te leveren voor het Vriendenboek: Ik wantrouw iedereen boven de 1.67.
Langzaam kromgroeien werd in 1971 gevolgd door Marmerkijker, met tekeningen van Paul de Lussanet. In 1975 volgde het glorieuze Het alfabet, mede door de onvolprezen tekeningen van Joost Roelofsz. De letter S:
Schouwt in zichzelf, dus stellig een dichter. 
Kent ook zonder publiek wel zijn plicht, er 
valt voor wie groot ziet veel te genieten. 
Om fijner te voelen heb je je sprieten.
In een oplage van vijfenveertig exemplaren kwam twintig jaar later in 1994 Galante momenten uit met etsen van Janneke Viegers. Het was Janneke Viegers, met wie hij jarenlang een relatie had (‘Hij was mijn muze’), die hem op een warme dag half naakt met zijn benen wijd schilderde. Toen het schilderij in het Literatuurmuseum kwam te hangen zei Anton Korteweg, de toenmalige directeur, dat dit het eerste schilderij was van L’Origine du monde van een man (niet denkend aan Lucian Freuds Naked man with rat uit 1977). Toen Gedichten 1962-1996 uitkwam dacht iedereen dat de titel stond voor een vuistdikke inhaalbundel, maar het was weer een van zijn ‘pierdunne bundeltjes’ (Rob Schouten) met maar achtendertig gedichten, overgebleven bij een nietsontziende selectie.
<blockquote>Met uitgever Martin Ros had Sontrop Privé Domein groot gemaakt</blockquote>
Sontrop werd in 1992 door Geerten Meijsing in zijn roman De grachtengordel twijfelachtig geportretteerd als commerciële uitgever. De directie van de Weekbladpers, het moederbedrijf van De Arbeiderspers, dacht daar heel anders over en forceerde in 1993 een vervroegd pensioen voor Sontrop. Dat was jammer want het ontdeed de uitgeverswereld van de uitgever die met Martin Ros Privé Domein groot had gemaakt en de uitgever was van Jeroen Brouwers, Eva Gerlach, Maarten ’t Hart, F.B. Hotz, Mensje van Keulen en een sterke lijst van buitenlandse auteurs als V.S. Naipaul, Nadine Gordimer, Annie Ernaux, Patrick Modiano, Orhan Pamuk en Fernando Pessoa.
<h5>Betere voelsprieten</h5>
Het dichterschap dat Sontrop daarna nog ontwikkelde ging vooral bestaan uit vormvaste kwatrijnen, geschreven op ansichtkaarten aan vrienden en kennissen, waarbij de foto of het schilderij aan ommezijde al dan niet aanleiding was voor het kwatrijn. Het was te voorspellen dat iemand in Sontrops kring op het genre van het kwatrijn satirisch los zou gaan: H.U. Jessurun d’Oliveira nam het op zich met: ‘Een keiharde keutel van vier dichtregels’. Dat was aardig bedacht omdat het kwatrijnen zo vaak krampachtig in elkaar steken, behalve die van Sontrop.
Het is alsof de kwatrijnen en gedichten van Rijnlandse folteringen de communicatie onderhielden tussen Sontrops domicilie op Vlieland en de verre buitenwereld, alsof e-mail nog niet bestond. De kwatrijnen gingen naar kunstcritica Mathilde Visser, dichter en columnist Rob Schouten, literator tout court Maarten Asscher, Gerrit Komrij in het verre Portugal, cuisinier John Fagel, het echtpaar Henk en Molly Romijn Meijer en Mensje van Keulen, die een kaart kreeg waarop een schaap naar de slachtbank wordt gesleept, duidelijk om haar diervriendelijke instelling eer aan te doen.
<blockquote>Een overbloezend deel van de kwatrijnen gaat over de jubel van de ‘tweezaamheid’</blockquote>
Rijnlandse folteringen is wel een mooie titel, maar in de hele bundel is nergens sprake van het Rijnland. En van folteringen mag alleen gesproken worden in de overdrijvende trap wanneer Sontrop het als een foltering ervaart dat hij door zijn geliefde aan de sponde wordt afgewezen. Er zijn wel een aantal gedichten als variaties op de foltering van het ouder worden en krom groeien, maar een overbloezend deel van de kwatrijnen gaat over de jubel van de ‘tweezaamheid’ en het al of niet hebben van seks met zijn muze. Empathische lezing wijst uit dat de geliefde dame im Bunde niet altíjd genegen was op te gaan in de verlangens van haar minnaar. Soms wel, soms niet, tot gelaten ontstemdheid van de gefolterde. Het grillige van zijn geliefde maakte hem afhankelijk, wachtend, lijdzaam:
Lente alweer; ik verbeid uw warme komst. 
Want al wat leeft staat stijf bijkans van bronst. 
Ook ik dus (en dat niet tot verwondering) 
verlang naar ’t strelen van uw wonderding.
Ze was ‘mateloos met mate’, bedreven in het aan-en afstoten. Maar als de geliefden op één golflengte zaten, werd er gejubeld en bedacht hij ontroerd tenenkrommende synoniemen voor zijn staf als ‘kromme Eiffeltoren’. De fantasie wordt compact opgestuwd door de erotische kwatrijnen. Ze werden geschreven op ansichtkaarten die niet altijd met de post mee gingen. Ze hebben een prospectieve, op het genot vooruitlopende functie voor Sontrop. Dat combineert goed met de nodige wijsheden die in de gedichten zijn te vinden, zoals die waarmee hij Viegers aanspoort bij het schilderen: ‘Pas wat waar is blijft geen verf’. Rijnlandse folteringen houdt de herinnering in stand aan een erudiete satyr, voorzien van de betere voelsprieten.
Rijnlandse folteringen. Verzamelde kwatrijnen en nagelaten gedichten door Th.A. Sontrop is bezorgd en van een nawoord voorzien door Maarten Asscher en Gerben Wynia en uitgegeven door Van Oorschot.

Sontrops genotvolle kwatrijnen