Ik kijk tegen de zon in die warm en laag over de hoofden van duizenden dansers schijnt. De mist uit de rookmachine heeft ons versmolten tot één lichaam, dat gretig uitkijkt naar de ritmische verlossing die de dj ons voorlopig nog onthoudt. Wanneer hij hem enkele tergende ogenblikken later dropt, springen we als één man omhoog. Extatische blikken kruisen elkaar, terwijl ze zeggen: dit is mooi hè? Ja, dit is mooi.

Ik pak een vreemde vast en zeg: ‘Je kunt hier drijven op het geluk’. Ze slaat haar armen om mijn schouders en kust me in mijn nek. We hoeven niet te praten. Op dit moment besta ik alleen als onderdeel van deze mensen, de muziek, het slaglicht. Mijn kinderen – de allerliefsten – ik ben ze even vergeten. Net als mijn baan of het gebrek eraan, het feit dat ik nog moet bedenken wat we morgen eten en dat ik ooit doodga. Het bestaat even niet. Alleen de beat.

Sinds een jaar of honderd hebben we een naam voor wat ik deed, daar op dat festivalterrein in Amsterdam: escapisme. Escapisme is (het streven naar) een vlucht uit de dagelijkse werkelijkheid.

Wij mensen zijn experts op het gebied van ontsnappen

Het komt van het Latijnse ex-cappare: ‘Uit de kap glippen en die als het ware in de handen van de achtervolger laten’. Ons woord ont-snappen betekent letterlijk ont-grijpen: jezelf losmaken uit een greep. Het woord duikt voor het eerst op rond 1930 in de Encyclopedia for Social Sciences, waarin het een verzameling aan gedragingen classificeert als gericht op het afleiding zoeken van de werkelijkheid of de dagelijkse routine.

Een rave is een uitstekende manier om te ontsnappen aan de dagelijkse werkelijkheid, maar niet de enige. Je kunt de werkelijkheid ook ontlopen door The Pitt te bingewatchen, jezelf af te matten in de sportschool, proberen het einde van je Insta feed te halen, een concert van Kanye West te bezoeken, een abonnement op Pornhub te nemen, je museumjaarkaart eindelijk eens te gebruiken, The Godfather-trilogie nog een keer te bekijken of gewoon lekker op vakantie te gaan. De mogelijkheden zijn schier eindeloos; wij mensen zijn experts op het gebied van ontsnappen.

We hebben er dan ook genoeg aanleiding voor. De greep die de dagelijkse werkelijkheid momenteel op ons uitoefent, zal zelfs voor de meest toegewijde stoïcijn een wurgend karakter hebben. Verwoestende oorlogen woeden op alle halfronden, de democratie trilt onder het gewicht van zware jongens met autocratische ambities, de waarheid is een kwestie van persoonlijke voorkeur geworden, het beschermen van mensenrechten een naïeve droom, AI luidt misschien wel het einde van de mensheid in, in grote delen van de wereld worden nauwelijks nog kinderen geboren, bijna de helft van de Europeanen heeft psychische problemen, economische ongelijkheid groeit en, wacht, vergeet ik dan nog iets…?

O ja, de opwarming van de aarde is de heraut van de meest wetenschappelijk onderbouwde apocalyps die de mensheid ooit in de ogen heeft gekeken. De aandrang om te vluchten voor deze werkelijkheid kan zomaar eens onbedwingbaar worden.

1. Het verlangen

Toch zullen weinigen beweren dat escapisme een verschijnsel is dat alleen eigen is aan deze tijd. De nakende apocalyps is nooit ver weg geweest in de gedachten van de mensen. En ook als de wereld zoals we haar kennen niet op het punt staat te eindigen, is er altijd nog ons persoonlijke einde – en alle ellende die daaraan vooraf kan gaan – dat een ontsnappingswens rechtvaardigt. Er is weinig dat de mens zo vakkundig negeert als zijn eigen sterfelijkheid. En zelfs als je daar helemaal in het reine mee bent, dan is er nog de wekker om half 7, de stortbui die je op de fiets naar je werk begeleidt, de belastingaangifte, de strijk en de nooit eindigende vaatwascyclus om je te doen verlangen naar een boek, een glas wijn of een tropisch eiland. Of liever nog, all of the above.

Escapisme is een relatief nieuw woord voor gedragingen die al duizenden jaren bestaan

Dat waarvoor we vluchten ziet er aan de oppervlakte steeds anders uit, maar is in de kern altijd hetzelfde: uitzonderlijke ellende en banale sleur; de dubbele gesel van ons bestaan. Ook het vluchtgedrag zelf vertoont in al zijn verschijningsvormen één belangrijke overeenkomst: er is altijd sprake van een alternatieve werkelijkheid die de dagelijkse realiteit tijdelijk voor ons vervangt. De moderne vlucht in de vorm van feesten, vakanties, series, gamen, sporten, scrollen, etc. brengt ons even ergens anders, naar een wereld die prettig afwijkt van die die we normaal om ons heen hebben.

Het zijn bovendien varianten op gedrag dat al zo oud is als de mensheid zelf. De roes van het feest waarin je even op kan gaan in een geheel, het ritueel dat het dagelijkse onderbreekt om er betekenis aan te verlenen, het verhaal dat je naar een andere wereld transporteert, het spel dat in tegenstelling tot de echte wereld duidelijke regels heeft, de kunst die alleen zichzelf tot nut heeft; al deze verschijnselen, die bij de mens horen als ritme bij muziek, zijn vormen van ontsnapping. Ze roepen iets op wat in contrast staat met hoe het normaal gesproken is.

2. Het werkelijke

Escapisme is dus een relatief nieuw woord voor gedragingen die al duizenden jaren bestaan, maar tot ongeveer honderd jaar geleden nooit het label ‘ontsnapping’ hebben gekregen. Het woord draagt iets negatiefs in zich, een zelfreprimande voor het wegkijken van de werkelijkheid die we eigenlijk onverschrokken onder ogen zouden moeten komen.

Wat we kwalificeren als de werkelijkheid, en wat als ontsnapping, verschuift met de tijdgeest. Zo is het een tijdlang de consensus geweest dat een monnik dichter bij het ware leefde dan een arbeider in het veld. Tegenwoordig kun je juist makkelijker aannemelijk maken dat religie een grove vorm van escapisme is, die de leegheid en betekenisloosheid van het universum niet onder ogen wil komen. Toen de term ‘escapisme’ opdook, verwees het naar de apolitieke houding van de burgerij die vluchtte in de banale pleziertjes van een gewoon leven. In contrast met de hedendaagse festivalscene waarin ik mij met vele anderen wellicht iets te gretig begeef, verschijnt die burgerlijkheid – het gezin, de sportclub, The Voice op vrijdagavond – juist weer als het werkelijke.

Ontsnapping is niet noodzakelijkerwijs afkeurenswaardig

Toen het boek aan een opmars begon en de gewone man begon te lezen, bestonden er grote zorgen dat al dat lezen zou afleiden van zaken die er wél toe deden, zoals bidden en borduren. Nu jammeren we over de ondergang van het geschreven woord alsof het de ondergang van de mensheid betekent. Zo bezien is escapisme geen categorie van gedrag, maar een categorie van afkeuring. Het dominante ideaal bepaalt wat werkelijk is en alles wat daar tegenin gaat, is ontsnapping.

Ontsnapping is niet noodzakelijkerwijs afkeurenswaardig. Als je ontsnapping beschouwt als het menselijke vermogen om een alternatieve werkelijkheid op te roepen, heeft ze vele mooie kanten. Ze is gelijk aan ons vermogen tot verbeelding en daarmee tot verzet. Dat de mens zich andere werkelijkheden kan inbeelden en tot leven kan roepen – in kunst, literatuur, muziek en zelfs in TikTok-reels en communes in Paraguay – is het begin van verandering.

Antropoloog Johan Huizinga interpreteert in zijn standaardwerk Homo Ludens (1938) het menselijk vermogen tot het oproepen van alternatieve werkelijkheden zelfs als de motor voor alles wat wij cultuur noemen. Hij noemde het niet ontsnappen, maar spelen, wat hij definieerde als een vrije, vrijwillig aanvaarde, maar bindende handeling, binnen begrensde tijd en ruimte, met een doel in zichzelf, gedragen door spanning, vreugde en het besef dat men even buiten het gewone leven verkeert. Dat klinkt verdacht veel als die rave waar ik was.

Hij herleidt allerlei culturele verschijnselen die wij doorgaans hoog aanslaan – rechtspraak, filosofie, poëzie, kunst – tot vormen die oorspronkelijk in spel gestalte kregen en pas later overgingen tot het domein van de ernst. Overigens zonder ooit helemaal hun ludieke oorsprong te verliezen. Een rechtszaak bijvoorbeeld, heeft nog steeds het karakter van een spel, met een eigen ruimte, eigen regels, speciale kledingvoorschriften, een winnaar en een verliezer.

Ontsnapping is verbeelding en in onze verbeelding woont onze scheppende kracht.

Over de auteur

Joséphine de Vries is filosoof, econoom en schrijver. Ze hing na 15 jaar haar carrière als strategieconsultant aan de wilgen en publiceert nu verhalen op het snijvlak van de actualiteit en filosofie: met en bijzondere interesse voor waarheid, macht, betekenis en identiteit.

3. Het normale

Dan is er nog een tweede productieve eigenschap die de aard van de ontsnapping kenmerkt. Ze roept niet alleen alternatieve werkelijkheden tot leven, ze bevestigt ook de al bestaande werkelijkheid. Cultuurfilosoof Charles Taylor illustreert deze gedachte in zijn boek A Secular Age (2007) met het carnaval. Carnaval was in de katholieke Middeleeuwen het feest waarin het systeem tijdelijk op zijn kop gezet werd: de nar is koning. De mensen ontsnapten collectief aan de strenge hiërarchie van hun samenleving; heer, boer en horige feestten zij aan zij in een wereld waarin de regels even heel anders waren dan normaal.

Taylor zegt: hiermee bevestigden zij juist die normale, dagelijkse orde. Door af te wijken van het normale, breng je het normale als normaal naar voren. In een moderne context: vakantie is een tijdelijke onderbreking van het normale. Je gaat ergens anders heen, je hoeft niet op tijd je bed uit, je mag om 11 uur al aan het bier (toch?), kortom, er gelden andere regels. En in dit contrast verschijnt het normale leven als precies dat: normaal. Als het altijd vakantie was, zou dát de dagelijkse sleur vertegenwoordigen waaraan ontsnapt dient te worden. Werk en vakantie houden elkaars bestaan in evenwicht. De rave waar ik tijdelijk opga in een geheel, maakt mij de volgende dag, wanneer ik me er weer uit losgeweekt heb, het individu dat essays schrijft, voor haar kinderen zorgt, haar leven richting probeert te geven. Het contrast, de afwisseling, wekt beide kanten tot leven.

We mogen milder voor onszelf zijn. In de ontsnapping beelden we ons in hoe het zou zijn als de dingen anders waren.

Deze ambiguïteit, het bewaren van twee tegengestelden als beide goed en waardevol, is iets waar wij moderne mensen het een beetje moeilijk mee hebben. Het idee dat de werkelijkheid soms haar tegengestelde nodig heeft om haar als werkelijkheid te kwalificeren, verdwijnt naar de achtergrond in het gereformeerde Noordwest-Europa. Carnaval is niet langer het moment waarin de orde zich in haar tegengestelde gedaante toont, maar wordt in de ogen van de protestanten gewoon onzedelijk, een aansporing tot kwaad. Ze schaffen het af. Het ontsnappen aan de werkelijkheid wordt gelijk aan het ontkennen van de werkelijkheid.

Uit deze calvinistische erfenis komt het schuldgevoel voort dat we ervaren als we onze ogen sluiten voor het leed in de wereld en in plaats van het Journaal een Netflixserie kijken. Als we dansen in plaats van protesteren, voelt dat alsof we de werkelijkheid ontkennen. We mogen, vind ik, milder voor onszelf zijn. In de ontsnapping beelden we ons in hoe het zou zijn als de dingen anders waren. Het is me op die feestjes meer dan eens door het hoofd geschoten: wat als iedereen af en toe een ervaring zoals dit had? Zou er dan nog steeds zoveel haat in de wereld zijn? Ik klink als een Kinderen voor Kinderen-refrein, ik weet het, maar op dat moment ervaar ik hoe de wereld nooit kan, maar wel zou moeten zijn.

Bestel 'm hierDit verhaal komt uit ons nieuwe nummer, met als thema ‘Escapisme’! Heb jij hem al in huis?1 juli 2026

4. Het goede

Ik hoor u denken: oké, ontsnappen is misschien niet noodzakelijk verkeerd, maar we kunnen toch wel zeggen dat sommige vormen van ontsnapping beter zijn dan andere? Is een boek niet een betere manier om te ontsnappen dan een Netflix-serie? En beter die serie dan naar een rave?

Dat is die calvinist in u, in ons allemaal, die zo graag het goede wil vastpinnen en voorschrijven. Laten we hem de mond snoeren. Ontsnapping behoort tot het domein van het mogelijke, van het nog niet vaststaande, van wat niet is, maar zou kunnen zijn. Als we de vorm van de ontsnapping gaan dicteren, wordt ze onderdeel van het systeem waar ze van weg probeert te komen. Ze dient vrij te zijn. Jouw ontsnapping, jouw keus.

Het enige wat ontsnapping moet zijn, is een heen en weer tussen de werkelijkheid en haar alternatief. Het is een beweging die weer terugkeert. Wanneer men definitief kamp opslaat in een alternatieve werkelijkheid, zoals bij verslaving gebeurt, of wanneer Instagram werkelijker lijkt dan het schoolplein, of wanneer men gewoonweg het kwaad in de wereld ontkent, is het einde zoek. Dan neemt een werkelijkheid die geen grond vindt in het reële het over en raken we de weg kwijt.

Om 23 uur gaat de muziek uit, de betovering is verbroken. Twee platte petten vegen de makke menigte naar huis. De taxi laat op zich wachten, mijn voeten doen pijn. Een onnadenkend geopende nieuwsapp waaiert wat ellende mijn kant op. We nemen afscheid. Thuisgekomen kus ik mijn slapende kinderen, de vaat staat nog op het aanrecht, mijn man mompelt wat als ik naast hem kruip. Het ware is warm en snurkt een beetje.

Klem tussen oorlog en vrede