VVD versus de rechtse kerk

De rechtse kerk

Verhaal van de Week

Onder de motorkap van het IDF

Documentaire

600 dagen de straat op

Verzet

Tijd voor scholierenprotest?

Jongerenpanel

Doe iets niet

Dolf Jansen

Dienstplicht

Chard van den Berg

Laat de boer rouwen

Hans Against the Machine

Veiligheidsraad

Verenigde Naties

Iedereen aan de marathon

Zeitgeist

Jacht op vreemdgangers

Digital Families

<p>De radicaal-rechtse AfD heeft in de Oost-Duitse deelstaat Saksen-Anhalt met 44 procent van de stemmen een historische overwinning behaald.</p>
<p>Een AfD-regering in de deelstaat is daarmee een mogelijkheid. Als zo’n regering werkelijkheid wordt, heeft de AfD nog altijd weinig zeggenschap over haar huidige speerpunten: het migratiebeleid en het vluchtelingenrecht. Maar de zestien Duitse deelstaten (<em>Länder</em>) beschikken wél over ruime bevoegdheden op het gebied van cultuur en onderwijs. En juist op die terreinen laat het programma van de AfD zich van zijn meest veelzeggende – en weerzinwekkende – kant zien.</p>
<p>Radicaal-rechtse populisten voeren altijd een cultuuroorlog. Soms proberen ze te profiteren van onvrede over de stijgende kosten van levensonderhoud of andere economische problemen, maar hun belangrijkste boodschap is dat alleen zij het zogenoemde ‘echte volk’ vertegenwoordigen. Daarbij bepalen zij zelf wie tot dat ‘echte volk’ behoort. Alleen burgers met de ‘juiste’ kenmerken tellen volgens hen werkelijk mee. Daarom grijpen ze iedere gelegenheid aan om te pleiten voor de ‘remigratie’ van niet alleen vluchtelingen, maar ook van mensen die zij als ‘onechte’ of ‘nepburgers’ beschouwen – bijvoorbeeld vanwege hun etnische achtergrond of zelfs vanwege hun politieke opvattingen.</p>
<p>Door hun sterke nadruk op identiteit kunnen radicaal-rechtse partijen hun economische koers telkens aanpassen – van neoliberalisme tot steun voor een uitgebreide verzorgingsstaat – zonder daarmee op te houden radicaal-rechts te zijn. Pas wanneer zij hun houding tegenover vluchtelingen en migranten fundamenteel zouden veranderen, zouden zij werkelijk een ander soort politieke beweging worden.</p>
<div class="info-box">
<h5>Experts in de wereldpolitiek</h5>
<p>Elke week publiceren we een opiniestuk van een expert in de wereldpolitiek. Met deze week: Jan-Werner Mueller, professor in de Politicologie aan de Universiteit van Princeton en auteur van <em>Street, Palace, Square: The Architecture of Democratic Spaces</em> (2026).</p>
</div>
<h5>Duitse bouwtraditie</h5>
<p>Dat brengt ons terug bij het verkiezingsprogramma van de AfD in Saksen-Anhalt. Op geraffineerde wijze beschuldigt de partij de zogenoemde gevestigde partijen (<em>Altparteien</em>) niet zozeer van corruptie of kwade bedoelingen, maar van een gebrek aan daadkracht dat zou voortkomen uit ‘nationaal masochisme’ en een tekort aan ‘zelfvertrouwen’. Volgens de AfD hebben deze tekortkomingen vooral ‘culturele’ oorzaken. Ze zouden het gevolg zijn van een ‘traditie van het vernietigen van tradities,’ waardoor het land weerloos zou zijn geworden tegen ‘regenboogideologieën’.</p>
<p>Als alles volgens plan verloopt, wil de AfD van Saksen-Anhalt een voorbeeld maken van ‘patriottisch cultuurbeleid’ dat andere deelstaten kunnen volgen. De partij pleit voor ‘Duits denken’ (<em>#deutschdenken</em>) en keert zich daarmee tegen de door het Bauhaus geïnspireerde koers van de huidige deelstaatregering, die juist artistieke vrijheid en moderne ideeën wil bevorderen.</p>
<blockquote><p>Volgens de AfD staat het Bauhaus voor ‘anti-Duitse kunst’</p></blockquote>
<p>De Bauhaus-school voor kunst, vormgeving en architectuur werd opgericht in Weimar, maar verhuisde later naar Dessau in Saksen-Anhalt. De Bauhaus-beweging wordt nog altijd geroemd om haar vernieuwende architectuur, waaronder de beroemde gebouwen die Walter Gropius halverwege de jaren twintig in Dessau ontwierp. Volgens de AfD staat het Bauhaus echter voor ‘anti-Duitse kunst’: ‘Duitse kunst die niet Duits wil zijn’. Als de partij aan de macht komt, wil zij daarom eisen dat ieder nieuw gebouw dat met financiële steun van de overheid wordt gerealiseerd, aansluit bij wat zij als een herkenbare Duitse bouwtraditie beschouwt.</p>
<p>Opmerkelijk genoeg lijkt binnen die definitie geen plaats te zijn voor het Bauhaus, de invloedrijkste architectuurstroming die juist uit de deelstaat zelf is voortgekomen.</p>
<h5>Tempels</h5>
<p>Aanvallen op moderne architectuur zijn niet alleen kenmerkend voor radicaal-rechts in Duitsland. Van de voormalige Hongaarse premier Viktor Orbán tot de Amerikaanse president Donald Trump, die meerdere decreten heeft uitgevaardigd om het classicisme tot voorkeursstijl voor nieuwe federale gebouwen te maken, proberen radicaal-rechtse leiders al langer de gebouwde omgeving naar hun hand te zetten. Die moet volgens hen een weerspiegeling vormen van wat zij als de ‘juiste nationale tradities’ beschouwen.</p>
<p>Daarvoor hebben zij verschillende redenen. Om te beginnen kan architectuur – van de enorme moskeeën die onder de Turkse president Recep Tayyip Erdoğan zijn gebouwd tot de prominente hindoetempels die in opdracht van de Indiase premier Narendra Modi zijn verrezen – op een tastbare en voor iedereen zichtbare manier duidelijk maken wie geacht wordt tot ‘het echte volk’ te behoren.</p>
<p>Ook ‘schoonheid’ speelt daarbij een belangrijke rol. Het is een van Trumps favoriete begrippen, maar wordt eveneens omarmd door meer intellectueel georiënteerde figuren zoals de dandy, intellectueel en radicaal-rechtse politicus Thierry Baudet. In deze opvatting staat ‘schoonheid’ in wezen voor het behoud van traditionele hiërarchieën, van het gezin tot de economie en de politiek. De AfD wil daarom dat nieuwe openbare gebouwen door een meerderheid van de bevolking als ‘mooi’ worden beschouwd – wat bijna de indruk wekt dat ieder ontwerp eerst aan een volksstemming zou moeten worden onderworpen.</p>
<h5>Ontaarde kunst</h5>
<p>Tal van uitgesproken traditionalistische organisaties en sociale-media-accounts dragen deze visie uit. Anders dan beroepspolitici zijn zij vaak minder terughoudend over wat hen werkelijk drijft. Velen plaatsen klassieke architectuur expliciet tegenover het ‘mondialisme’ – een begrip dat gemakkelijk kan uitmonden in antisemitische retoriek – of grijpen terug op de terminologie uit het interbellum, en in het bijzonder die van de nazi’s, door het modernisme als ‘ontaarde kunst’ te bestempelen. Ironisch genoeg is juist dit antimodernisme, ondanks alle nadruk op nationale eigenheid en traditie, uitgegroeid tot een deprimerend uniform wereldwijd verschijnsel.</p>
<blockquote><p>De culturele agenda van extreemrechts is nauw verweven met een onderliggende politiek van uitsluiting</p></blockquote>
<p>De AfD omschrijft het Bauhaus als een symbool van ‘ontworteling’. Als reactie daarop is, op initiatief van de Duitse bondsminister van Cultuur, een nieuw ‘Bauhaus Manifest’ opgesteld. Hoe prijzenswaardig dit document als politiek statement ook is, het geeft uiteindelijk een sterk vereenvoudigd beeld van de geschiedenis van de twintigste-eeuwse architectuur. Anders dan het manifest suggereert, is het namelijk allerminst vanzelfsprekend dat alle prominente vertegenwoordigers van het Bauhaus voor een ‘open samenleving’ stonden. Sommigen waren zelfs bereid met en voor de nazi’s te werken, hoewel het naziregime de Bauhaus-school officieel had verboden. Een aan het Bauhaus opgeleide architect was zelfs betrokken bij het ontwerp van Auschwitz.</p>
<p>Het punt is niet dat iedereen die van traditionele architectuur houdt daarmee automatisch een verborgen rechtsextremist is. Het gaat erom dat de culturele agenda van extreemrechts nauw verweven is met een onderliggende politiek van uitsluiting. De gebouwde omgeving maakt immers altijd bepaalde waarden zichtbaar, zoals filosofe Susan Neiman het ooit formuleerde.</p>
<p>Daarom zou het een vergissing zijn om de strijd rond moderne architectuur af te doen als een onbelangrijke bijzaak.</p>


Jan-Werner Mueller

In de strijd tegen moderne architectuur laat extreemrechts zijn ware aard zien

Opinie

<p>Veel aspecten van de recente ontmoeting tussen de Oekraïense president Volodymyr Zelensky en Donald Trump in Mar-a-Lago waren verontrustend, zo niet deprimerend. Om te beginnen stond er geen enkele Amerikaanse functionaris klaar om het Oekraïense staatshoofd bij zijn aankomst in Miami te ontvangen, wat een schril contrast vormde met de pracht en praal die de Russische president Vladimir Poetin vorig jaar augustus in Anchorage, Alaska, ten deel viel.</p>
<p>Nog verontrustender was de volledige afwezigheid van getrainde en ervaren diplomaten aan de Amerikaanse kant van de onderhandelingstafel. In plaats daarvan waren daar Witte Huis-stafchef Susie Wiles en haar plaatsvervanger, Steve Witkoff, een projectontwikkelaar met langdurige banden met Rusland, en Donald Trumps schoonzoon, Jared Kushner.</p>
<p>Te midden van alle schade die Trump in het eerste jaar van zijn tweede ambtstermijn heeft aangericht, heeft de vernietiging van het Amerikaanse diplomatieke vermogen relatief weinig aandacht gekregen. Maar naast de uitholling van de publieke gezondheidszorg en het om zeep helpen van de transitie naar schone energie, zou dit wel eens de meest ingrijpende kunnen blijken.</p>
<div class="info-box">
<h5>Over de auteur</h5>
<p>Jan-Werner Mueller is hoogleraar Politieke Wetenschappen aan Princeton University. Ook is hij auteur van onder meer <em>Democracy Rules</em> (Farrar, Straus and Giroux, 2021; Allen Lane, 2021).</p>
</div>
<div class="content-small-text">
<p>&nbsp;</p>
</div>
<h5>Andere koek</h5>
<p>Natuurlijk hebben Amerikaanse presidenten het recht om ambassadeurs naar eigen inzicht te benoemen, en velen hebben daarvoor donateurs gekozen die van cruciaal belang waren voor hun campagnes. Maar deze benoemingen waren in de regel in minder belangrijke (hoofd)steden, waar de ambassadeur in kwestie wellicht weg kon komen met een absurd gebrek aan kennis over hun takenpakket. Iets wat senator John McCain op memorabele wijze aan de kaak stelde tijdens het presidentschap van Barack Obama, toen de Amerikaanse ambassadeur in Hongarije – een relatie van Obama en producent van een soapserie – bij een hoorzitting niet kon uitleggen wat nu precies de belangen van de Verenigde Staten in Hongarije waren.</p>
<blockquote><p>In het geval van missies raken de missers niet alleen een gevoelige snaar, maar zijn ze regelmatig ronduit beledigend</p></blockquote>
<p>Zoals vaker het geval, is het gedrag van Trump een geval apart. Het nepotisme dat hij tijdens zijn tweede presidentschap aan de dag legt, is schaamteloos. Zo benoemde hij Kushners vader, een veroordeelde crimineel, tot ambassadeur in Frankrijk; en benoemde hij de voormalige vriendin van zijn zoon tot ambassadeur in Griekenland (waarvan ze de inwoners ooit had bespot als ‘profiteurs’).</p>
<p>En dan is er nog de benoeming van volstrekt ongeschikte personen voor missies. In dit geval raken de missers niet alleen een gevoelige snaar, maar zijn ze met regelmaat ronduit beledigend. Zo wordt Trumps poging om Groenland, een zelfbesturend gebied binnen het Koninkrijk Denemarken, te ‘verwerven’, geleid door de gouverneur van Louisiana. Het feit dat andere belangrijke posten onbemenst zijn gebleven, dat de omvang van de Nationale Veiligheidsraad is gehalveerd en dat er geen duidelijk plan was voor wat er moest gebeuren ná de arrestatie van de Venezolaanse president Nicolás Maduro, wijst op het ontbreken van een goed overlegproces, een gebrekkige coördinatie en een tekort aan gekwalificeerd personeel.</p>
<h5>Profiteren</h5>
<p>De uitholling van de Amerikaanse diplomatieke capaciteit is deels het gevolg van een misplaatste drang naar efficiëntie (een herhaling van de mislukte poging van Trumps eerste minister van Buitenlandse Zaken, de voormalige Exxon-topman Rex Tillerson). Ook is het het gevolg van pure onoplettendheid, wat heeft geleid tot een gebrek aan coördinatie en chaos die ook doet denken aan de eerste regering-Trump.</p>
<p>Dit is de tegenstanders van de VS niet ontgaan. Zij profiteren van de situatie, waarbij sommigen zelfs de facto de samenstelling van Amerikaanse diplomatieke teams bepalen. Zoals een onderzoek van de <em>Wall Street Journal</em> aantoonde, heeft de regering-Trump haar eigen speciale gezant voor Oekraïne en Rusland volledig buitenspel gezet ten gunste van Witkoff.</p>
<p>In theorie zou het vertrouwen op nieuwe gezichten en een onorthodoxe aanpak verdedigbaar kunnen zijn. Degenen die niet gebonden zijn aan gewoonten en gebruiken, zouden compromissen kunnen vinden door ‘buiten de gebaande paden te treden’. Trump zelf is er duidelijk van overtuigd dat niets weten over een conflict de gemakkelijkste manier is om het op te lossen. Maar deze strategie, die uitgaat van onwetendheid als kracht, heeft nog geen stabiele resultaten opgeleverd.</p>
<p>Het idee dat de VS zelf baat zouden hebben bij een onvoorspelbare opstelling is inmiddels achterhaald. Niet in de laatste plaats omdat Trump en de loyalisten die hij de wereld instuurt, volkomen voorspelbaar zijn. Ze hebben openlijk verklaard dat ze financieel voordelige ‘deals’ willen sluiten, wat impliceert dat geopolitieke of strategische overwegingen op de achtergrond zijn geraakt. Kabinet-Trump laat op alle mogelijke manieren zien dat het niet alleen openstaat voor zaken, maar zelfs voor omkoping. Een belangrijke stap in die richting was het ‘opschorten’ van handhaving via de Foreign Corrupt Practices Act.</p>
<blockquote><p>Trumps aversie jegens diplomaten maakt deel uit van een langdurige campagne tegen professionaliteit</p></blockquote>
<p>In dit perspectief is de weg naar duurzame vrede geplaveid met voordelige zakelijke kansen. Hoewel het kabinet-Trump zich ogenschijnlijk inzet voor ‘illiberalisme’, een politiek die indruist tegen de liberale principes van individuele rechten, rechtsstaat en scheiding der machten, leggen de Trump-aanhangers in werkelijkheid een naïef, liberaal geloof aan de dag. Achttiende-eeuwse denkers noemden dit geloof <em>doux commerce</em> (‘zachte handel’), uit het idee dat handel mensen dichter tot elkaar brengt én beschaafder maakt. Maar zoals Duitsland op de harde manier heeft geleerd, toen het Rusland nauwer aan zich wilde binden en ten positieve wilde veranderen door handelsrelaties aan te knopen, blijven de voordelen van handel achterwege als één van de twee partijen andere prioriteiten blijkt te hebben.</p>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div>
<h5>Anti-intellectualisme</h5>
<p>Trumps aversie jegens diplomaten maakt deel uit van een langdurige campagne tegen professionaliteit. Hoewel Trumps MAGA-beweging wrok aanwakkert tegen ‘de elite’, valt niet iedereen met macht onder die noemer. MAGA-aanhangers hebben geen probleem met de miljardairs in Trumps kabinet. Hun wantrouwen is voorbehouden aan degenen die hun gezag ontlenen aan een opleiding. In andere woorden: niet-gekozen bureaucraten zijn slecht, niet-gekozen projectontwikkelaars zijn goed.</p>
<p>Door de indruk te wekken dat professionals neerkijken op gewone mensen en geen oplossingen zien die iedereen met gezond verstand zou kunnen bedenken, kanaliseert MAGA de aloude Amerikaanse traditie van anti-intellectualisme. Daarmee maakt Trump de Verenigde Staten armer, zwakker en manipuleerbaarder op het wereldtoneel. Hoewel er zeker redenen zijn om de ‘liberale wereldorde’ te bekritiseren, erkende deze tenminste dat er een wereldwijde behoefte is aan gemeenschappelijke regels en stabiliteit.</p>
<p>Trump, die nu verwikkeld is in een schaamteloos neo-imperialistisch project in Venezuela, heeft China een gouden kans geboden om zichzelf af te schilderen als het land dat die stabiliteit kan garanderen. China kan zichzelf ook presenteren als een land dat de expertise biedt die Trump moedwillig heeft vernietigd (zelfs als de Chinese<em> soft power</em> lang niet zo groot is als die van de VS).</p>
<p>Net als bij veel andere kenmerken van kabinet-Trump 2.0 zal ook de uitholling van de Amerikaanse diplomatie de wenkbrauwen van toekomstige historici doen fronsen. Hoe kan het dat de VS besloten om zoveel overboord te gooien, in zo’n korte tijd?</p>


Het belangrijkste wapen van Trump? Amateurisme