Ook links wint

Links wint wel

Verhaal van de Week

De techlobby regeert

Nieuws

Repressie in Marokko

Reportage

Waar vechten we voor?

Teun van de Keuken

Van foodblog tot verzetskrant

Werken loont niet

Hans Against the Machine

Secretaris-generaal

Gezocht

Totaal boycot op Israël?

Debat

Geopolitiek

<p>In de 21e eeuw ligt macht niet langer alleen in grondgebied, kapitaal of technologie. Ze ligt ook in iets dat veel ongrijpbaarder en schaarser is: onze aandacht. Het oordeel van een rechtbank in een Amerikaanse civiele rechtszaak, waarin de platforms van Meta en YouTube aansprakelijk werden gesteld voor het opzettelijk verslavend maken van jonge gebruikers (met talrijke psychische problemen als gevolg), is waarschijnlijk slechts een eerste schermutseling in wat een lange strijd belooft te worden.</p>
<p>Aandacht is niet alleen een psychologisch hulpmiddel. Het is ook een biologische functie. In de neurowetenschap wordt aandacht omschreven als het proces waarbij de hersenen informatie selecteren, prioriteiten stellen en de focus vasthouden op een klein deel van alles wat beschikbaar is. Op elk moment worden we overspoeld door een enorme hoeveelheid prikkels en signalen. Maar slechts een klein aantal daarvan dringt daadwerkelijk door tot ons bewuste bewustzijn.</p>
<p>Dit filter wordt geregeld door twee systemen. Het eerste is een snelle, reflexmatige vorm van aandacht – de zogeheten <em>bottom-up</em>-aandacht – die wordt aangestuurd door nieuwigheid, angst en emotie. Het tweede is een langzamer, doelbewust systeem – <em>top-down</em>-aandacht – dat redeneren en strategisch denken mogelijk maakt. De onbalans tussen deze twee systemen vormt tegenwoordig een belangrijke breuklijn.</p>
<div class="info-box">
<h5>Over dit verhaal</h5>
<p>Dit verhaal verscheen eerder in het Engels bij Project Syndicate. Jacques Attali, oprichter en eerste president van de Europese Bank voor Wederopbouw en Ontwikkeling, was speciaal adviseur van de Franse president François Mitterrand. Hij heeft 86 boeken op zijn naam staan. Vertaling door Menno Grootveld.</p>
</div>
<p>Al duizenden jaren proberen samenlevingen de aandacht van mensen te trekken. Redenaars maakten gebruik van retoriek om menigten te overtuigen en in beweging te brengen. Religieuze instellingen ontwikkelden rituelen en indrukwekkende bouwwerken die bedoeld waren om ontzag in te boezemen. Politieke regimes zetten spektakel in – van de spelen in het oude Rome tot revolutionaire propaganda – om de collectieve aandacht van het publiek te sturen.</p>
<p>De drukpers, radio en televisie vergrootten wel de reikwijdte van de invloed, maar veranderden de aard van de menselijke aandacht niet fundamenteel. Wat vandaag anders is, is de precisie en intensiteit waarmee aandacht kan worden gestuurd en gemanipuleerd.</p>
<h5>Handelswaar</h5>
<p>Het digitale tijdperk heeft aandacht omgevormd tot een handelswaar. Al in 1971 waarschuwde de Amerikaanse psycholoog Herbert A. Simon dat ‘een overvloed aan informatie leidt tot een tekort aan aandacht’. Die paradox kenmerkt inmiddels onze wereld. Elk platform, elk merk en elke politieke speler strijdt om een beperkte cognitieve hulpbron, en gebruikt steeds geavanceerdere middelen om die aandacht te veroveren en vast te houden.</p>
<blockquote><p>Er is een asymmetrie: het is veel makkelijker om iemands aandacht te kapen dan om die vast te houden</p></blockquote>
<p>De moderne neurowetenschap heeft als het ware het draaiboek geleverd. De amygdala (het zenuwcentrum diep in onze hersenen dat met name angst en agressie verwerkt) reageert onmiddellijk op mogelijke bedreigingen, waardoor emotioneel geladen informatie zich vaak sneller verspreidt dan neutrale berichten. Tegelijk stimuleren dopamine-gestuurde beloningssystemen in de hersenen het steeds opnieuw controleren van informatie (dit is het mechanisme achter eindeloos meldingen willen ontvangen en <em>doomscrollen</em>). Daartegenover staat de prefrontale cortex, het hersengebied dat betrokken is bij oordeelsvermogen en kritisch denken. Dit systeem heeft langdurige, ononderbroken aandacht nodig, precies de toestand die digitale omgevingen voortdurend ontwrichten.</p>
<p>Het gevolg is een structurele asymmetrie: het is veel makkelijker om iemands aandacht te kapen dan om die vast te houden.</p>
<h5>Schokken, amuseren, verontwaardigen</h5>
<p>Sociale-mediaplatforms benutten deze asymmetrie op industriële schaal. Ze zijn ontworpen om betrokkenheid te maximaliseren en geven daarom voorrang aan <em>bottom-up</em>-aandacht – alles wat schokt, amuseert of verontwaardigt – boven rustig en reflectief denken. Zoals Tristan Harris, medeoprichter van het Center for Humane Technology, heeft betoogd, zetten tegenwoordig duizenden ingenieurs hun vaardigheden in om cognitieve kwetsbaarheden van mensen uit te buiten. Zo ontstaan systemen die in feite rechtstreeks concurreren met het menselijke vermogen tot zelfbeheersing.</p>
<p>Maar de strijd om aandacht beperkt zich niet langer tot de commerciële sector. Hij heeft inmiddels een geopolitieke dimensie gekregen. Voor het eerst in de geschiedenis maken politieke en economische actoren gebruik van dezelfde wereldwijde communicatie-infrastructuur. Overheden, bedrijven, activistische groepen en inlichtingendiensten opereren allemaal in dezelfde digitale arena’s. Ze gebruiken vergelijkbare middelen en richten zich vaak op hetzelfde publiek.</p>
<p>Verschillende regio’s hebben elk hun eigen model ontwikkeld om aandacht te sturen. De Verenigde Staten vetrouwen vooral op wereldwijd dominante private platforms, waarvan de algoritmen de informatiestromen over de hele wereld mede bepalen. China heeft daarentegen een soeverein digitaal ecosysteem opgebouwd. Daarmee houdt het de aandacht binnen het land strak onder controle, terwijl het tegelijkertijd invloed uitoefent in het buitenland via platforms zoals TikTok. Europa, dat zelf geen grote mondiale platforms heeft, probeert vooral via regelgeving invloed uit te oefenen, met als doel de excessen van de aandachtseconomie te beperken.</p>
<p>In dit nieuwe landschap draait invloed minder om overtuigen en meer om afleiden. Een van de krachtigste strategieën is <em>agenda shifting</em>: niet proberen een discussie te winnen, maar het onderwerp veranderen. Door de publieke aandacht te overspoelen met steeds nieuwe controverses kunnen actoren ongemakkelijke feiten naar de achtergrond drukken of het publieke debat versplinteren. Deze tactiek wordt gebruikt door zowel statelijke als niet-statelijke actoren, variërend van gecoördineerde desinformatiecampagnes tot virale complottheorieën.</p>
<p>Kunstmatige intelligentie (AI) versnelt deze ontwikkeling nu sterk, doordat zij de kosten verlaagt van het maken van overtuigende en emotioneel aansprekende content. Generatieve AI kan op grote schaal tekst, afbeeldingen en video’s produceren die zijn afgestemd op individuele psychologische profielen. Daardoor wordt een vorm van cognitieve targeting mogelijk die sneller, goedkoper en nauwkeuriger is dan ooit tevoren. Tegelijk vervaagt deze technologie de grens tussen authentieke en kunstmatig gegenereerde informatie, waardoor het vertrouwen in informatiebronnen verder kan afnemen.</p>
<blockquote><p>Aandacht is niet alleen een individueel vermogen. Het is ook een collectieve infrastructuur</p></blockquote>
<p>Paradoxaal genoeg vergroten technologieën die bedoeld zijn om de cognitieve belasting te verminderen die belasting juist. In plaats van tijd vrij te maken voor reflectie, verkorten ze de tijd voor besluitvorming en zorgen ze voor steeds meer onderbrekingen. Het gevolg is een geleidelijke verschuiving: van doordachte, <em>top-down</em> aandacht naar een meer reactieve, <em>bottom-up</em> verwerking van informatie. Deze verandering kan grote gevolgen hebben voor democratie, markten en strategische besluitvorming.</p>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div>
<h5>Drie scenario’s</h5>
<p>In het komende decennium zijn drie mogelijke toekomstscenario’s denkbaar. In het eerste scenario neemt de fragmentatie verder toe: gepersonaliseerde informatiebubbels worden alleen maar invloedrijker en een gedeelde werkelijkheid verdwijnt. In het tweede scenario zorgen regels en regelgeving voor gedeeltelijke beperkingen. Het systeem wordt daarmee enigszins gestabiliseerd, maar de onderliggende prikkels blijven grotendeels hetzelfde. In het derde en meest ambitieuze scenario wordt aandacht een bewust beheerde hulpbron. Instellingen ontwerpen hun informatieomgevingen opnieuw, en kunstmatige intelligentie wordt niet langer ingezet om aandacht te kapen, maar juist om haar te beschermen en te versterken.</p>
<p>Er staat enorm veel op het spel. Aandacht bepaalt wat samenlevingen opmerken, wat ze negeren en uiteindelijk ook welke beslissingen ze nemen. Ze beïnvloedt verkiezingen, economische activiteit en conflicten. Daarnaast bepaalt aandacht in belangrijke mate of samenlevingen in staat zijn zwakke signalen te herkennen, te anticiperen op crises en rationeel te handelen in onzekere situaties.</p>
<p>In die zin is aandacht niet alleen een individueel vermogen. Het is ook een collectieve infrastructuur, een vorm van cognitief kapitaal die kan worden versterkt of uitgehold. De vraag is daarom niet langer of er strijd om aandacht zal zijn – die is er al. De echte vraag is of we aandacht blijven behandelen als een hulpbron die kan worden uitgebuit, of dat we haar gaan beheren als een strategisch goed dat essentieel is voor het voortbestaan van open samenlevingen.</p>


Jacques Attali

De strijd om onze aandacht is losgebarsten