Vriend wordt vijand

De stemmen van Vrij Nederland

Columns van Chard van den Berg, Hannah Prins en Nicolaas Veul

Analyse

<p>Bij vrijwel elk historisch keerpunt van de afgelopen anderhalve eeuw is de liberale democratie doodverklaard. In de jaren dertig, toen het ‘efficiënte’ fascisme zich verspreidde. Aan het einde van de twintigste eeuw, toen staatskapitalisme een paar landen in Zuidoost-Azië in moordend tempo liet ontwikkelen (Hongkong, Zuid-Korea, Singapore en Taiwan). En toen, misschien wel het meest opmerkelijk, in China.</p>
<p>Vandaag de dag zien we het weer. In de politiek en de media gaat het vaak over autoritaire leiders die in staat zijn om snelle beslissingen te nemen, krachtig op te treden en ook nog eens robuuste plannen te maken voor op de lange termijn.</p>
<p>Voor veel mensen is democratie daarentegen een luxe geworden, een traag apparaat in een snelle wereld. Een ideaal dat moeilijk waar te maken valt in een wereldorde die gekenmerkt wordt door angst, geweld, verdeeldheid.</p>
<p>De vraag is niet langer of de democratie rechtvaardig is. Inmiddels is de vraag of ze nog wel <em>nuttig</em> is.</p>
<div class="info-box">
<h5>Over de auteur</h5>
<p>Jacques Attali (1943) is een van de oprichters van de Europese Bank voor Wederopbouw en Ontwikkeling. Ook was hij adviseur van de Franse president François Mitterrand en de auteur van 86 boeken.</p>
</div>
<h5>Tegenspraak</h5>
<p>Sinds het einde van de Koude Oorlog hebben niet zoveel mensen over de hele wereld in autocratische of illiberale regimes geleefd. De uitholling van de democratie is grotendeels geleidelijk gegaan, via de verzwakking van <em>checks and balances</em>, de inpalming van de media en de rechterlijke macht, en de manipulatie van verkiezingen. Het verval van de instituties die de democratie dragen, wordt vaak afgeschilderd als een <em>correctie</em>, niet als een verwerping van de instituties. Toch weerspiegelt deze ontwikkeling een rap, kelderend vertrouwen in het vermogen van de democratie om veiligheid en welvaart te creëren.</p>
<p>In de globaal verbonden wereld van 2026, kan alles continu met elkaar vergeleken worden. Elke trage of onhandige reactie van een democratische regering wordt naast de snelheid en efficiëntie van autoritaire daadkracht gelegd. Elke compromis wordt afgezet tegenover een besluit van bovenaf. Het publieke debat en de onzekerheid die bij de democratie horen, worden steeds vaker afgeschilderd als zwaktes. Al helemaal in vergelijking met de orde en continuïteit die autoritaire regimes beloven.</p>
<blockquote><p>Ja, autocraten weten hoe ze dingen goed moeten uitvoeren. Daar staat tegenover dat hun onwil om tegenspraak te dulden, op de lange termijn grote problemen veroorzaakt</p></blockquote>
<p>China, het land waar president Xi Jinping gestaag zijn macht heeft geconsolideerd, heeft deze autoritaire illusie het meest bevorderd. De langetermijnplanning van de Communistische Partij, de investeringen in de infrastructuur en dominante positie in de essentiële ketens (denk aan zeldzame aardmetalen, batterijen en producten die duurzame energie opwekken) wekken de indruk van een alwetende staat die ver vooruit kijkt en het algemeen belang boven particuliere belangen stelt.</p>
<p>Het beeld dat China en andere autocratieën schetsten, berust op een paar verkeerde aannames. Zo veronderstelt dit beeld dat in deze landen nooit informatie wordt verdraaid, dat fouten publiekelijk worden toegegeven, en dat de waarheid uiteindelijk zegeviert op loyaliteit. Niets is minder waar. Eenpartijstelsels die elke vorm van debat en verantwoording onderdrukken, zorgen ervoor dat discipline en gehoorzaamheid verwisseld raken met intelligentie en inzicht.</p>
<p>Ja, autocraten weten hoe ze dingen goed moeten uitvoeren. Op korte termijn creëert dat efficiëntie. Daar staat tegenover dat hun onwil om tegenspraak te dulden, op de lange termijn grote problemen veroorzaakt.</p>
<h5>Minder ongelijkheid</h5>
<p>Dictaturen wekken de indruk dat ze minder vormen van ongelijkheid voortbrengen dan democratieën. Zo hameren ze vaak op de grote verschillen tussen arm en rijk in de westerse wereld en lijken ze zelf geen ongelijkheid te kennen. In werkelijkheid is de eigen ongelijkheid verborgen. Wat wordt neergezet als méér sociale rechtvaardigheid, is vaak niets meer dan <em>ondoorzichtigheid</em>. Democratieën leggen maatschappelijke breuken bloot, terwijl autoritaire regimes ze begraven. De eersten lijden onder het vertellen van de waarheid; de laatsten overleven door de waarheid te verzwijgen.</p>
<p>Autoritaire regimes kunnen competente leiders voortbrengen. Het probleem is alleen dat deze leiders nooit verantwoording afleggen aan de samenleving. Het gevolg is dat hun competentie uiteindelijk in arrogantie verandert, wat op den duur weer tot blindheid leidt. Het gebrek aan controle vanuit de samenleving verhindert een (soms noodzakelijke) correctie van het systeem.</p>
<p>Sommige mensen verklaren de verschillen tussen democratieën en autocratieën als cultuurverschillen. In dezelfde adem beweren ze dat bepaalde samenlevingen nog niet klaar zijn voor democratie. Dit is onzin. Democratie is het gevolg van een sociale ontwikkeling, het is geen culturele traditie. Democratie ontstaat wanneer mensen mobieler, beter opgeleid en zelfstandiger worden. Democratie wordt geproduceerd. Niet geïmporteerd.</p>
<blockquote><p>Waar de vrije markt oprukt, trekken gesloten structuren zich terug</p></blockquote>
<p>Het verband tussen de vrije markt en de democratie is veelzeggend. De vrije markt produceert een individu dat zijn opties afweegt, eigen keuzes maakt en vaak van gedachten wisselt. Wat geldt voor hun aankopen, geldt óók voor hun politieke opvattingen. Er is geen macht die voor een lange periode en duurzaam controle kan uitoefenen op een persoon dat gewend is om vrijelijk te kiezen.</p>
<p>Waar de vrije markt oprukt, trekken gesloten structuren zich terug, van het patriarchale gezin tot de clan en de kaste. Zelfs in samenlevingen waarin het confucianisme een grote rol speelt (de in China belangrijke leer die het collectief centraal stelt, red.) begint individuele autonomie terrein te winnen op kinderlijke gehoorzaamheid. Deze verschuiving kan traag overkomen, maar is onomkeerbaar. Ze transformeert meningen over autoriteit. Haalt gevestigde sociale rollen onderuit. Verbreedt de horizonten van de mensen die ermee in aanraking komen.</p>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div>
<h5>Ze leefde nog lang en gelukkig</h5>
<p>De ware vijand van dictators is het verlangen naar vrijheid. Daarom benadrukken ze voortdurend de tekortkomingen van de democratie, proberen ze democratische samenlevingen te polariseren en presenteren ze haar (uiteindelijke) mislukking als een kwestie van tijd. Het is ook de reden waarom de Verenigde Staten onder president Donald Trump er alles aan zullen doen om Europese leiders te verzwakken. Op dit moment zijn de democratieën in Europa een groter gevaar voor de dictator-<em>wannabe</em> dan de Russische en Chinese autocraten die hij om de haverklap prijst.</p>
<p>Democratieën zullen waarschijnlijk de komende vijf jaar nog meer tegenslagen ondervinden. Tegen het midden van de eeuw zullen sommige samenlevingen zijn veranderd in hybride regimes, waarin marktmechanisme en welvaart verknoopt zijn geraakt met controle en surveillance.</p>
<p>Deze tegenslagen hoeven niet definitief te zijn. Een opgeleide, verbonden, mobiele, complexe samenleving kan niet voor een lange periode worden geregeerd door angst. Ja, voor een tijd kan de democratie onderworpen worden. Uit uitputting kan haar bevolking instemmen met de opwellingen van een dictator. Maar uiteindelijk eindigt deze onderdrukking altijd met een roep om een overheid die verantwoordelijkheid neemt en burgers de mogelijkheid geeft om zélf keuzes te maken.</p>
<p>Voor de democratie is er geen definitieve overwinning. Geen ‘ze leefde nog lang en gelukkig’. Een democratie kán afbranden, maar daarna herrijst ze wel uit de as. In een andere vorm, met andere instituties. Telkens wanneer individuele vrijheid een economische (en existentiële) noodzaak wordt.</p>
<p>Ook al is het pad niet lineair, en breekt er gaandeweg geweld uit, zal de democratie op den duur zegevieren. Geen ander systeem is in staat om vrije individuen lang en duurzaam te regeren.</p>
<p>Ja, de democratie is achterhaald. En tegelijkertijd is ze haar tijd ver, ver vooruit.</p>
<div class="info-box">
<p>Dit stuk verscheen oorspronkelijk bij Project Syndicate.</p>
</div>


Autocratieën gaan altijd op hun bek