Femicide is voorspelbaar

Dwingende controle

Verhaal van de Week

Je been of je leven

Israëlische gevangenissen

Geld genoeg, aldus experts

Politiek

Wat maakt een tekst authentiek?

Robot Jetten

Waarom die woede?

Teun van de Keuken

Politieke partijen breken de wet

Illegale cookies

Wat maakt gelukkig?

Hans Against the Machine

De VVD-vrije aflevering

Radio Vrij Nederland

Vredesmissies lopen vast

Verenigde Naties

Dit mag je niet missen

Cultuur

'Totem' van Dew de Nijs Bik

Pop-up poëzie

Literaire kroniek

Wanneer iemand met een spiegelgevecht bezig is, zien we hem (of haar) met blote vuisten of met bokshandschoenen in de spiegel in de weer met zichzelf. Veel meer dan wat linkse en rechtse uithalen kunnen het niet zijn als het glas van de spiegel heel moet blijven. Zo’n nepgevecht voor de spiegel kan voor menigeen genoeg zijn om de gedachten en het lichaam soepel te maken. 
Iets anders is het wanneer met dat spiegelgevecht bedoeld wordt dat iemand met zijn spiegelbeeld in gevecht is, dat wil zeggen: met zijn eigen gedachten en emoties probeert van zichzelf gelijk te krijgen. Hij komt in de spiegel niet verder dan zijn eigen gedachten. Andermans ideeën wil hij in zijn overwegingen niet toelaten. Hij denkt het hardnekkig beter te weten. 
In Paul Scheffers drieluik over Europa na de Tweede Wereldoorlog, De dag na de bevrijding, komt dat spiegelbeeld waarmee iemand als zichzelf of als iemand namens een land in gevecht is opvallend vaak voor. Dat wil zeggen: een land of een persoon heeft zich helemaal opgesloten in zijn eigen gelijk (Hongarije onder Orbán). Kijkt hij in de spiegel, dan ziet hij zijn eigen ideologie, ideeën, staatsvorm, standpunt of overtuiging. Geen denken aan dat hij er anders over gaat denken. Een compromis, een minnelijke schikking, een toenadering, een handreiking: vergeet het. 
<h5>China</h5>
Wanneer Scheffer zo’n spiegelgevecht tegenkomt (en dat gebeurt nogal eens met het extremisme in de huidige politiek), ontbreekt er iets wat hij wezenlijk vindt voor democratie: wederkerigheid. Wanneer van wederkerigheid sprake is, staat men gelijkwaardig tegenover elkaar: anderen worden bejegend zoals ze zelf bejegend willen worden. En men probeert zich te verplaatsen in de gedachtenwereld van anderen. ‘Dat is minder en minder het geval’, volgens Scheffer, nu we te maken hebben met een autoritaire wending in de politiek. Met spiegelgevechten is een ‘betekenisvolle botsing van meningen’ niet mogelijk. Voor Scheffer moet het mogelijk zijn om bij een botsing ook ‘voorbij het eigen gelijk’ te denken. 
 
Als voorbeeld van een land dat slechts minimaal aan wederkerigheid doet, noemt Scheffer China. Dat land trekt zich niets of weinig aan van andere landen. Ondertussen is Deng Xiaoping, die China in 1979 op het spoor van economische groei zette, misschien wel de meest invloedrijke figuur van de twintigste eeuw. 
<h5>Boekenkast</h5>
Het lezen van De dag na bevrijding is een opwekkende bezigheid, omdat Scheffer het in een beschouwing of een reportage over gebeurtenissen, denkbeelden, boeken, theorieën en mentaliteiten heeft die veel lezers van zijn boek (die van zijn generatie) bekend zullen voorkomen. Heel wat schrijvers die Scheffer ter sprake brengt (Sartre, Camus, Céline, Havel, Arendt, Rushdie, De Kom, Jünger, Lasch, Presser, Habermas, Garton Ash, Kundera, Konrád, Ramadan, Sandel, Walser) staan in hun boekenkast. Dat wil dus zeggen: meedenken gaat bijna vanzelf. 
<blockquote>Alles waar Scheffer het over heeft, is intellectueel, historisch, politiek en emotioneel gevoelig en verstrekkend</blockquote>
Minder makkelijk gaat het meedenken wanneer Scheffer zijn beschouwingen indeelt in een ‘drieluik’, bestaande uit een Herinnerings-, een Vrijheids- en een Veiligheidsgemeenschap.  
De politieke gebeurtenissen en kwesties die Scheffer aansnijdt, vragen er stuk voor stuk om met enige diepte overdacht te worden. Niet altijd herinner je je nog tot welke ‘gemeenschap’ het onderwerp waar je ingedoken bent, thuishoort. Alles waar Scheffer het over heeft, is intellectueel, historisch, politiek en emotioneel gevoelig, verstrekkend en betreft meestal vele mensen. Dat gaat van de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog tot het herdenken van wat er in Srebrenica is gebeurd. Het fenomeen Hitler komt ook aan de orde, tegelijk met de verschillende manieren waarop door schrijvers als Martin Walser en Günter Grass gedacht werd over herdenken. 
<h5>Anton de Kom</h5>
Scheffer heeft het ook over het proces van dekolonisatie waar Nederland nog steeds mee te maken heeft. Hij houdt een pleidooi voor het lezen van het boek van Anton de Kom over Suriname: ‘Zijn zinnen kruipen nog steeds onder de huid’. En internationaal gezien gaat het over de genocide in Armenië, waar niemand over wil praten. En de langdurige doorwerking van historische trauma’s, zoals in Polen. Wel maakt Scheffer goed duidelijk hoe belangrijk die herdenkingscultuur is. Hij schrikt er niet voor terug om een dwaze vraag te stellen voor iemand die zoveel heeft geschreven over herdenken: ‘Vormt de herinnering een waarborg tegen de herhaling?’
Het gaat in De dag na de bevrijding niet alleen om de positieve of negatieve betekenis van gebeurtenissen als ‘oercatastrofe’ de Eerste Wereldoorlog, de oprichting van Solidarnosc, de val van de Berlijnse Muur, Srebrenica, 9/11, Israël en Gaza. Omdat het een ideeëngeschiedenis is, gaat het ook over duurzame thema’s als het veiligstellen van de norm van de mensenrechten, de veranderende plaats van religie (hoe meer bestaanszekerheid, hoe minder religie), over ‘grenzen’ in geopolitieke en morele zin, en over de metafysische vraag of het kwaad misschien de prijs is voor vrijheid. Er wordt getwijfeld over de vooruitgang, nu zelfs de technologische wonderen niet meer vrij zijn van de naarste bijwerkingen. 
<blockquote>Scheffers toon is beschouwend en analyserend, maar ook persoonlijk betrokken</blockquote>
Scheffers toon is beschouwend, uiteenzettend en analyserend, maar zijn persoonlijke affiniteiten en betrokkenheid bij bepaalde onderwerpen laten zich niet wegdrukken. Zo volgde hij door de jaren heen (en raakte hij bevriend met) Adam Michkin, de Pool die in zijn land een flink deel van zijn leven onder het vuur van Moskou heeft gelegen, maar altijd zijn principes wist te bewaken, onder meer in de gevangenis en als hoofdredacteur van Gazeta Wyborcza. 
Toen het na 1989 tijd was voor verzoening wist Michkin samen met Vaclav Havel (de toneelschrijver en latere president van Tsjecho-Slowakije) de perfecte formule te vinden voor ‘vergelding of verzoening?’ Dat werd: ‘Voor amnestie en tegen amnesie’, ofwel: voor vergeven, tegen vergeten. Michnik behoorde met Vaclav Havel en György Konrád tot de anti-politieke politici annex schrijvers die wel geïnteresseerd waren in de politiek, maar dan wel op grote afstand van de macht en invloed. En ze belastten zich met de zorg voor de waarden die in de politiek door verkeerde handen gemangeld dreigden te worden. Havel had het er in die geest over in zijn essay ‘De macht van de machtelozen’. 
<h5>De vitaliteit van Europa</h5>
Door de veelheid van Scheffers gevoelige thema’s zou je bijna vergeten dat hij hardnekkig, maar zachtzinnig ruimte maakt voor wat hij al in het begin van zijn boek noemt: de vitaliteit van Europa als uitkomst van al die jaren na de bevrijding. In het laatste deel komt hij erop terug en zet het waarom uiteen: ‘Europa moet zich staande houden in een krachtenveld waarin Rusland, China en Amerika ieder op hun eigen manier de wereld zien als een optelsom van invloedssferen. We moeten de autoritaire wending in de wereld op waarde schatten en er tegelijk voorbij kunnen kijken. De ‘zachte’ macht van Europese samenlevingen, met een relatieve gelijkheid, met open steden, met redelijk stabiele rechtsstaten en een cultuur van onderzoek en vrije meningsvorming is ongeëvenaard. Daarin herkennen we de verborgen vitaliteit van Europa.’ 
In vergelijking met China, zegt Scheffer, dat wordt omgeven door veertien buurlanden waarmee het langlopende conflicten heeft, is de ‘veiligheidsgemeenschap’ van Europa, bestaande uit bijna dertig nagenoeg vreedzaam naast elkaar levende landen, een oase. Maar eenduidig is Scheffer nu ook weer niet: ‘Willen we deze tijd begrijpen, dan moeten we het vooruitgangsgeloof loslaten, de gedachte dat de geschiedenis zich langzaam maar zeker beweegt in de richting van voltooide democratie en eeuwige vrede.’ En verval is ook mogelijk gezien de terugkeer van oorlog: eerst Joegoslavië, daarna Oekraïne. 
<h5>Parijs</h5>
In een autobiografisch intermezzo vertelt Scheffer dat hij in zijn jonge jaren veel zag in Sartre en daarna in Parijs zelfs in Louis Althusser, de ‘kritische en leerstellige’ communist tot wie de nodige onderdrukking in de Sovjet-Unie lange tijd niet wilde doordringen. Van stelligheden is in De dag na de bevrijding geen sprake. Daar minderde Scheffer al mee met het vroege lezen van Camus.
Scheffer is een klassieke, veel wetende, vrij zwevende intellectueel die landt waar hij denkt iets te kunnen verhelderen en iets wijzer te kunnen worden. Zijn doorgaans sterke bevindingen staan er daarom steeds helder en duidelijk bij. 
<div class="info-box">
De dag na de bevrijding. Een drieluik over Europa door Paul Scheffer. Uitgeverij Prometheus; € 23,99; 557 pagina’s.
</div>

Carel Peeters

Verder kijken dan het eigen gelijk

Debat op dinsdag

In oktober vinden in Nederland vijf grote marathons plaats. Vrijwel allemaal zijn ze uitverkocht. De volledige marathon van Eindhoven was binnen één dag volgeboekt en de 32 duizend startbewijzen voor de marathon van Amsterdam waren binnen een week weg.
Op zichzelf is dat goed nieuws. Vooral in een land waar de helft van de bevolking te zwaar is (dixit het CBS). Toch heeft het alsmaar groeiende fanatisme in de hardloop- en duursport ook een keerzijde. Sporten lijkt steeds meer iets te worden waarmee mensen zich profileren en willen onderscheiden van anderen – niet in de laatste plaats op social media. Wordt onze vrijetijdsbesteding gekaapt door prestatiedrang?
<h5>Compensatiedrang</h5>
‘Een marathon lopen is absoluut een statussymbool’, zegt sportfilosoof Sandra Meeuwsen. ‘We willen etaleren dat we een gezond lichaam hebben en dat we deze prestatie kunnen leveren.
‘Het lijkt erop dat zo’n topprestatie steeds meer onderdeel wordt van burgerschap en volledig meedoen aan het maatschappelijk leven. Net zo goed als dat je verre reizen maakt, of bepaalde ervaringen opdoet in het uitgaansleven of op festivals.
<blockquote>‘Hardlopen is ook een soort compensatie voor de leegte die we voelen’</blockquote>
‘Veel mensen gaan die prestatie vervolgens recyclen via social media. Daardoor krijgt die prestatie nog veel meer impact en betekenis. Die running boom wordt ook commercieel uitgebuit. Met een geavanceerd sporthorloge, dure hardloopschoenen en matching sportpakjes kost het hardlopen je al gauw honderden euro’s.
‘Met de toenemende technologisering worden mensen steeds meer in data uitgedrukt en door algoritmes gestuurd. Ik denk dat daar een leegte en vorm van vervreemding ontstaat. Een marathon kan zo’n leegte tijdelijk opvullen. Het is daarmee niet alleen een statussymbool, maar ook een soort compensatie voor de existentiële leegte die we voelen.’
<h5>Perfect plaatje</h5>
‘Je wordt doodgegooid met hardloopcontent op social media’, vertelt de 19-jarige Roos van de Arend, marathonloopster en triatleet. ‘Ik heb de Ironman 70.3 in Knokke gedaan, de marathon van Rotterdam en een hoop halve marathons en kortere afstanden.’
Op haar Instagramaccount roos.eagle deelt ze zelf ook filmpjes over haar trainingen. In haar bio staat een kortingscode voor een sportkledingmerk. Regelmatig krijgt ze kleding van hen opgestuurd.
‘In een specifiek hoekje van social media lijkt het lopen van een marathon zo normaal, iets dat iedereen doet. Maar dat is natuurlijk niet zo. Vijf kilometer lopen is ook heel knap, maar dat vergeten mensen soms.
<blockquote>‘Het zou niet moeten draaien om hoe je lichaam eruitziet, maar om wat het kan’</blockquote>
‘Om me heen zie ik ook meiden die er graag uit willen zien als bepaalde sport creators, vaak van die perfecte influencers die hun trainingen, prestaties en tips op Instagram en TikTok delen. Terwijl het natuurlijk niet zou moeten draaien om hoe je lichaam eruitziet, maar om wat het kan.
‘Over stevigere vrouwen lees je weleens in comments dat mensen verbaasd zijn dat ze een marathon kunnen rennen. Het wordt vaak niet letterlijk zo gezegd, maar dan gaat het wel om het uiterlijk van die vrouwen. Ik denk dat mensen daar onzeker van worden en misschien niet meer durven te posten, waardoor je alleen nog maar dat ideale plaatje online ziet.’
<h5>Sense of belonging</h5>
‘Dat prestatieve past perfect bij de neoliberale samenleving’, stelt socioloog Ramon Spaaij. ‘We worden voortdurend aangespoord om onszelf te overtreffen en onze eigen grenzen te verleggen, maar tegelijkertijd zijn we op zoek naar verbinding, erkenning en een plek binnen een groep. Door een marathon te lopen hoor je erbij.
‘Aan de ene kant is een marathon rennen dus heel individualistisch en ben je echt op jezelf aangewezen. Aan de andere kant zijn we sociale wezens en altijd op zoek naar een sense of belonging. Voor mij komen die twee samen in een marathon, waar soms wel tienduizenden mensen samen die uitdaging aangaan.
<blockquote>‘Duursporters zijn geen einzelgängers’</blockquote>
‘Dat soort sportevenementen zijn vormen van moderne rituelen. Vaak wordt gedacht dat duursporters individualistisch of einzelgängers zijn, maar dat is niet zo. Veel mensen trainen in groepjes, soms met een trainer erbij. Ze leven gezamenlijk toe naar grote evenementen, zoals triatlons en marathons.’
<h5>Geen records</h5>
Toch wil niet iedereen de groei van de marathon verklaren uit onze prestatiecultuur. ‘De marathon van Eindhoven heeft een heel gemoedelijk karakter’, aldus Anke Hagemeijer, programmamanager bij het hightechbedrijf ASML. ASML is medeorganisator en hoofdsponsor van de Eindhovense marathon.
‘Als partner van de marathon hebben we veel overleg over het karakter van het evenement. ASML heeft een breed scala aan maatschappelijke programma’s in de brainportregio. Zo’n sportevenement is daar onderdeel van. Het draait niet om prestaties.
‘De marathon van Eindhoven is daarin heel anders dan de marathon van Rotterdam bijvoorbeeld, waar ook veel topatleten lopen. De echte fanatiekelingen rennen daar of in New York. Ik denk dus dat prestatie bij ons geen drijfveer is. In Eindhoven worden geen records gelopen. De halve en kwart marathon – die in dit wereldje recreatieve afstanden worden genoemd – zijn populairder dan de volledige marathonafstand. Zelf vind ik die afstanden niet recreatief.’
<h5>Tijdverspilling</h5>
Ben van der Burg, oud-topschaatser, snapt niet waarom iedereen een marathon, Hyrox of triatlon wil volbrengen. ‘Ik weet niet precies hoeveel uur het kost om voor een marathon te trainen, maar het slaat helemaal nergens op. Het ergste? Het is ook nog eens slecht voor je lichaam.
‘Als je ergens heel hard voor moet trainen, kun je het beter niet doen. Anders zou ik zeggen: ga lekker tien kilometer lopen. Dat kost veel minder tijd, en is beter voor je lijf.’

Janneke Ringens

Een marathon lopen is een statussymbool

Cartoon

Volgende week: zit er wel echt klaver in Jesse Klaver?

Rempedaal

Weinig inhoud

Opinie

‘Wij, de volkeren van de Verenigde Naties, vastbesloten om toekomstige generaties te behoeden voor de gesel van de oorlog.’ Met deze woorden begint het Handvest van de Verenigde Naties. Toch duurt de Russische agressieoorlog tegen Oekraïne inmiddels al meer dan vier jaar. Dat laat zien hoe ver de VN verwijderd is geraakt van de belofte waarmee de organisatie ooit werd opgericht.
Het probleem is niet alleen dat de VN er niet in zijn geslaagd een grote oorlog te beëindigen. De staat die deze oorlog voert, beschikt ook over een vetorecht in juist het orgaan dat volgens het VN-Handvest verantwoordelijk is voor het handhaven van de internationale vrede en veiligheid. Vorige maand kwam de Veiligheidsraad opnieuw bijeen om over Oekraïne te spreken. Opnieuw werd zichtbaar hoe Rusland de permanente zetel van de Sovjet-Unie, die het in 1991 overnam, heeft kunnen gebruiken om zich aan maatregelen van de Veiligheidsraad te onttrekken. Zodra de Raad probeert op de Russische agressie te reageren, kan het Kremlin zulke stappen met zijn veto blokkeren.
Deze merkwaardige constructie wordt meestal beschouwd als een ongelukkige, maar onvermijdelijke tekortkoming van het systeem. Maar is dat werkelijk zo? De VN hebben nooit formeel onderzocht hoe de Russische Socialistische Federatieve Sovjetrepubliek (RSFSR), of haar opvolger de Russische Federatie, lid is geworden van de organisatie en een permanente zetel in de Veiligheidsraad heeft verkregen. Toch verdient deze kwestie nader onderzoek. Op basis van welke documenten heeft Rusland precies de permanente zetel en het bijbehorende vetorecht van de Sovjet-Unie overgenomen?
<div class="info-box">
<h5>Experts over de wereldpolitiek</h5>
Elke week publiceren we een opiniestuk over de wereldpolitiek. Met deze week: Denys Shtilierman, eigenaar van het Oekraïense wapenbedrijf FirePoint, en oprichter van #unrussiaUN, een initiatiefgroep die Rusland uit de Verenigde Naties wil bannen.
</div>
<h5>Procedure</h5>
Het antwoord op mijn vraag is opvallend mager. In artikel 23 van het VN-Handvest wordt nog altijd de ‘Unie van Socialistische Sovjetrepublieken’ genoemd als permanent lid van de Veiligheidsraad. De Sovjet-Unie behoorde in 1945 tot de oprichters van de Verenigde Naties, net als Oekraïne (de Oekraïense SSR) en Wit-Rusland (de Wit-Russische SSR). Voor de Russische Socialistische Federatieve Sovjetrepubliek (RSFSR), en later de Russische Federatie, gold dat niet.
Op 8 december 1991 verklaarden Wit-Rusland, Rusland en Oekraïne dat de Sovjet-Unie ophield te bestaan ‘als subject van het internationaal recht en als geopolitieke realiteit’. Op 21 december spraken de leden van het nieuw gevormde Gemenebest van Onafhankelijke Staten, waaronder Oekraïne, in Alma-Ata – het huidige Almaty – vervolgens hun steun uit voor de voortzetting door Sovjet-Rusland van het VN-lidmaatschap van de Sovjet-Unie, inclusief haar permanente zetel in de Veiligheidsraad.
<blockquote>Voor de overname van Sovjetzetel bestaat geen vergelijkbaar precedent</blockquote>
Daarna werden echter geen formele juridische stappen gezet om deze status vast te leggen. In plaats daarvan stuurde Boris Jeltsin, destijds president van de RSFSR, op 24 december een brief aan de secretaris-generaal van de VN. Daarin verklaarde hij dat de Russische Federatie het VN-lidmaatschap van de Sovjet-Unie zou ‘voortzetten’. Het is echter de vraag hoeveel juridisch gewicht aan die brief kan worden toegekend, aangezien er op het moment dat Jeltsin hem verstuurde formeel nog geen staat bestond met de naam Russische Federatie.
Bovendien schrijft het VN-Handvest duidelijk voor welke procedure een staat moet doorlopen om lid te worden. Daarvoor zijn onder meer een formele aanvraag, behandeling door de Veiligheidsraad, toetsing aan de verplichtingen van het Handvest, een aanbeveling aan de Algemene Vergadering en vervolgens beraadslaging en stemming in die Vergadering nodig. Daarna moet het Handvest worden geratificeerd en moet de akte van ratificatie bij de aangewezen autoriteit worden gedeponeerd. Er is geen bewijs dat Rusland deze procedure heeft doorlopen, of zelfs maar heeft geprobeerd haar in gang te zetten.
<h5>Niet onbestraft</h5>
Voor de manier waarop Rusland de Sovjetzetel in de VN overnam, bestaat geen vergelijkbaar precedent in de geschiedenis van de organisatie. Toen het voormalige Joegoslavië in 1992 een soortgelijke poging deed om zichzelf als voortzetting van de eerdere staat te beschouwen, wees de Veiligheidsraad die aanspraak in Resolutie 777 ondubbelzinnig af. Toen het Oekraïense parlement en het ministerie van Buitenlandse Zaken in december 2022 formeel stelden dat het VN-lidmaatschap van Rusland nooit volgens de vereiste procedure tot stand was gekomen, bleef een reactie uit. Dat stilzwijgen kwam erop neer dat niemand een overtuigend juridisch tegenargument naar voren kon brengen.
De juiste reactie ligt voor de hand: Rusland moet het recht worden ontnomen om de Sovjet-Unie in de VN te vertegenwoordigen, omdat het zijn permanente zetel in de Veiligheidsraad op onrechtmatige wijze heeft verkregen. Juist omdat Rusland zich de rechten van de Sovjet-Unie heeft toegeëigend en die positie heeft kunnen gebruiken om zijn agressieoorlog te voeren, is het van groot belang dat de politieke en juridische legitimiteit van het Russische VN-lidmaatschap op de agenda wordt gezet. Dat is noodzakelijk om de oorspronkelijke missie van de VN te verdedigen en ervoor te zorgen dat misdaden tegen de menselijkheid die tijdens een aanval op een VN-lidstaat zijn gepleegd, niet onbestraft blijven.
<blockquote>De Russische aanspraak is eenvoudigweg nooit ter discussie gesteld</blockquote>
De VN kunnen zich hierbij op minstens twee precedenten beroepen. Het eerste betreft China. In 1971 nam de Algemene Vergadering Resolutie 2758 aan, waarin de vertegenwoordigers van de Volksrepubliek China werden erkend als ‘de enige legitieme vertegenwoordigers van China’ bij de Verenigde Naties. De vertegenwoordigers van Chiang Kai-shek verloren daarmee hun zetel. De resolutie werd aangenomen met 76 stemmen voor, 35 tegen en 17 onthoudingen. De Volksrepubliek China nam vervolgens ook de permanente zetel van China in de Veiligheidsraad over, zonder dat artikel 23 van het VN-Handvest werd gewijzigd. Daarin wordt nog altijd verwezen naar de ‘Republiek China’.
De twee situaties zijn niet identiek. In het geval van China maakten twee regeringen aanspraak op het recht om een staat te vertegenwoordigen die bleef bestaan. Maar dat verschil versterkt juist het argument om de positie van Rusland opnieuw te beoordelen. Als er een stemming nodig was om te bepalen wie een nog bestaande staat bij de VN mocht vertegenwoordigen, waarom werd de vraag wie de zetel van een verdwenen staat mocht overnemen dan eenvoudigweg met een brief afgedaan?
Het tweede precedent is Joegoslavië. Ook daar viel een staat uiteen en beschouwde het grootste overgebleven deel zichzelf als de voortzetting van de oorspronkelijke staat. De VN-Veiligheidsraad wees die aanspraak echter ondubbelzinnig af. Belgrado kreeg dit antwoord wel en Moskou niet, en daarvoor waren er vooral politieke en geen juridische redenen. Een juridische onderbouwing voor het verschil bleef uit, omdat de Russische aanspraak eenvoudigweg nooit formeel ter discussie werd gesteld. Joegoslavië beschikte immers niet over kernwapens en maakte evenmin aanspraak op een permanente zetel in de Veiligheidsraad.
<h5>Verlamming</h5>
Tegen deze achtergrond heeft sinds 2022 een derde instrument opnieuw aan betekenis gewonnen: Resolutie 377 (V), beter bekend als ‘Uniting for Peace’. Deze resolutie uit 1950 is bedoeld voor situaties waarin onenigheid tussen de permanente leden van de Veiligheidsraad verhindert dat de Raad zijn verantwoordelijkheid kan uitoefenen. Op 27 februari 2022 beriep de Veiligheidsraad zich op deze bepaling en nam hij Resolutie 2623 aan, met elf stemmen voor, één tegen en drie onthoudingen. Daarmee werd een buitengewone spoedzitting van de Algemene Vergadering bijeengeroepen. Omdat het om een procedurele beslissing ging, kon Rusland zijn veto niet gebruiken om deze tegen te houden.
Maar dit instrument kent zijn grenzen. Het biedt een mogelijkheid om het Russische veto te omzeilen, zonder de vraag aan de orde te stellen of Rusland wel rechtmatig beschikt over de permanente zetel waaraan dat vetorecht is verbonden. De Algemene Vergadering van de VN kan Rusland als agressor aanmerken, de territoriale integriteit van Oekraïne bevestigen, de annexatie van Oekraïens grondgebied veroordelen en maatregelen aanbevelen om verantwoordelijken ter verantwoording te roepen. Maar zulke besluiten blijven aanbevelingen. Rusland behoudt daardoor de mogelijkheid om juist het VN-orgaan dat bindende besluiten kan nemen, te verlammen, terwijl nooit formeel is vastgesteld dat Rusland rechtmatig in dat orgaan zitting heeft.
<blockquote>Wat gebeurt er met de Veiligheidsraad als de Russische zetel leeg blijft?</blockquote>
Het debat over de positie van Rusland moet daarom worden losgekoppeld van de schijnbaar uitzichtloze discussie over de hervorming van de Veiligheidsraad. Het vetorecht hoeft niet te worden afgeschaft om het gebruik ervan door Rusland ter discussie te stellen. Evenmin hoeft het VN-Handvest te worden herschreven om de vraag te kunnen stellen of Rusland recht heeft op de bevoegdheden die daarin aan de Sovjet-Unie zijn toegekend. Daarvoor is zelfs geen afzonderlijke resolutie nodig. De Algemene Vergadering beschikt al over een Commissie voor geloofsbrieven, die de bevoegdheid heeft de geloofsbrieven van delegaties te beoordelen. Via dit mechanisme werden in 1974 ook de geloofsbrieven van de Zuid-Afrikaanse delegatie afgewezen.
Wat gebeurt er met de Veiligheidsraad als de Russische zetel leeg blijft? In beginsel niets. Toen de Sovjet-Unie de Veiligheidsraad van januari tot augustus 1950 boycotte, kon de Raad gewoon resoluties over Korea aannemen. Een lege zetel staat immers niet gelijk aan een veto.
<h5>Plaats aan tafel</h5>
Sommigen zullen wellicht aanvoeren dat het alleen al gevaarlijk is om deze kwestie ter discussie te stellen. Wat Rusland ook heeft gedaan, zo luidt de redenering, een kernmacht moet binnen de VN vertegenwoordigd blijven en er moet altijd een communicatiekanaal openblijven. Maar een herziening van de status van Rusland zou geen einde maken aan de diplomatie. Evenmin zouden daardoor alle besluiten van de Veiligheidsraad die met Russische deelname zijn genomen, automatisch ongeldig worden. De werkelijke vraag is of de diplomatie moet blijven steunen op wat een juridische fictie is.
De Algemene Vergadering zou alsnog moeten doen wat zij in 1991 heeft nagelaten: formeel onderzoeken of de Russische Federatie het recht heeft de voormalige Sovjet-Unie binnen de VN te vertegenwoordigen. De uitkomst van dat onderzoek hoeft niet bij voorbaat vast te staan. Maar het is hoog tijd dat deze vraag eindelijk formeel aan de orde wordt gesteld.
De lidstaten kunnen daarbij de brief van Jeltsin, de documenten van Alma-Ata, de regels en praktijk rond staatsopvolging, het VN-Handvest, de precedenten van China en Joegoslavië, en de ontwikkelingen van de afgelopen drie decennia onderzoeken. Rusland kan zijn standpunt uiteenzetten, andere landen kunnen hun argumenten naar voren brengen en vervolgens kan de Algemene Vergadering stemmen. Zo hoort een op regels gebaseerde internationale orde te functioneren. Een naamplaatje geeft een land niet automatisch recht op een plaats aan tafel. Dat recht moet voortvloeien uit de regels.

Denys Shtilierman

Heeft Rusland wel recht op zijn plek in de VN-Veiligheidsraad?

Samuel Peperkamp

Klein woordenboek van Ulrich Siegmund

Essay

Sommige plekken maken je stil. Kamp Westerbork is zo’n plek. 
Aldus ChatGPT, dat alleen stil wordt als je je gebruikslimiet bereikt of wanneer de stroom uitvalt. Het taalmodel sprak namens Rob Jetten, via zijn Instagramaccount.
Oei. Je voelt aan je water dat dit niet klopt, niet mag. Maar waarom niet? Zoals Jetten en zijn team zich haastten te verdedigen: Rob Jetten schrijft die posts toch al niet vaak zelf. En iedereen gebruikt AI tegenwoordig, dus waarom de premier dan niet?
Als we even het bezwaar van de taalliefhebber – lieve god, wat fabriceert die machine een pathetische rommel – laten voor wat het is, omdat we ervan uitgaan dat AI op termijn wel dragelijke teksten gaat produceren, dan komen we uit bij de vraag: doet het ertoe, dat de mens zélf zegt en schrijft, wat hij zegt en schrijft?
<h5>Authenticiteit</h5>
Het meest voor de hand liggende antwoord is ja, en heeft te maken met het moderne ideaal van authenticiteit, dat onder woorden gebracht wordt door romantische denkers als Rousseau en Herder (18de eeuw) en dat in het kort luidt: ‘Wees (trouw aan) jezelf.’ Dit ideaal is nog altijd van grote invloed op onze samenleving.
Iemand of iets anders voor jou laten spreken, gaat lijnrecht in tegen die ethiek van authenticiteit. Zo klinkt dan ook de meest gehoorde kritiek op AI-posts van Jetten: we krijgen geen toegang tot Jetten als hij niet zelf spreekt. In het artikel in de Volkskrant waarin de onthulling gedaan werd, reageerde UvA-hoogleraar AI en Samenleving Claes de Vreese: ‘Mensen zullen zich gaan afvragen: wie is nou de échte Jetten?’
Dat klinkt heel logisch, maar het klopt toch niet helemaal. Want ook al had Jetten de teksten wel zelf geschreven, dan nog is de vraag of we hem daarmee helemaal kunnen kennen.
Het romantische ideaal dat een auteur simpelweg zijn gevoelens en gedachten onder woorden brengt en dat die dan als zodanig worden geïnterpreteerd en begrepen door de lezer of toehoorder, is te eenvoudig. De postmodernisten beginnen halverwege de 20ste eeuw te twijfelen aan dit denkbeeld. Bestaat er wel zoiets als een authentiek subject, dat autonoom en onafhankelijk van de wereld om zich heen, zichzelf wordt?, vragen zij zich af. Bestaan wij niet altijd binnen een systeem dat bepaalt hoe we denken, spreken, schrijven?
Voor denkers uit die tijd als Roland Barthes, Gilles Deleuze en Jacques Derrida is het aanleiding om de auteur dood te verklaren. De belangrijkste drie bezwaren die zij formuleerden, klinken – zeer gesimplificeerd, want het Franse postmodernisme staat niet bekend om zijn heldere formuleringen – ongeveer zo.
In de eerste plaats zijn iemands woorden geen rechtstreeks venster op zijn persoonlijkheid. Ook als Jetten zelf had geschreven dat Westerbork hem stil maakt, geven die woorden geen zicht op zijn innerlijke ervaring, maar slechts op wat die woorden voor onszelf betekenen. Dit is een bekend fenomeen voor elke schrijver. Lezers vormen via woorden een beeld van de auteur, maar dat beeld is een interpretatie. Zelfs al schrijft hij in volkomen oprechtheid zijn diepste zielenroerselen op papier, dan nog geeft hij zijn authentieke zelf niet onbemiddeld door.
<h5>Betekenis</h5>
Ten tweede heeft een schrijver niet het laatste woord over wat zijn tekst betekent. Excuses zijn nooit het eindpunt, schreef AI/Jetten in het Westerborkbericht. Is dit een toezegging van herstelbetalingen of een vrijblijvende politieke formulering? Niet alleen Jettens bedoelingen, maar ook de verwachtingen en belangen van de toehoorder bepalen wat hierin gelezen wordt. Ook de context waarin woorden verschijnen, bepaalt hoe we ze begrijpen. Neem de woorden waarmee dit artikel begint: als de ironische introductie van dit artikel, krijgen ze een andere betekenis dan toen Jetten/AI ze op Instagram plaatste. De woorden zijn dezelfde, maar wat ze hier zeggen, heeft hun oorspronkelijke schrijver niet bepaald.
<blockquote>Het is maar beperkt mogelijk om de ware persoon Rob Jetten af te leiden uit de woorden die hij spreekt en schrijft</blockquote>
Een derde, meer metafysisch argument, is dat een werkelijk autonoom, authentiek zelf, eigenlijk niet bestaat. Het is altijd al gevormd door de taal en de wereld waar het in geworpen is. ‘Jettens bedoelingen’ komen niet puur en onbevlekt binnen Rob Jetten tot stand, waarna ze aan ons geopenbaard worden via de woorden die hij spreekt. Neem opnieuw: Sommige plekken maken je stil. Ook als Jetten die woorden zelf had geschreven, had hij de verbinding tussen stilte, herdenken en respect niet zelf uitgevonden. Bestaande taal bepaalt mede zijn ervaring en geeft hem manieren om zijn ervaring te verwoorden.
Bij nadere analyse blijkt het dus maar beperkt mogelijk om de ware persoon Rob Jetten, zijn overtuigingen en zijn karakter, af te leiden uit de woorden die hij spreekt en schrijft.
<h5>organiserend beginsel</h5>
Waarom is het dan tóch belangrijk dat we weten wie er spreekt, wanneer er gesproken wordt?
De Franse filosoof Michel Foucault is, zoals zo vaak als we onszelf proberen te begrijpen, onze redder in nood. In een tekst uit 1969 What is an author? bestempelt hij de doodverklaring van de auteur tot prematuur. Hij stelt: wij kunnen dan misschien niet de echte, authentieke persoon en zijn bedoelingen afleiden uit wat deze zegt of schrijft, de auteur heeft wel degelijk een functie. De auteur is een organiserend beginsel. Een auteursnaam brengt verschillende teksten onder die naam bij elkaar en bepaalt welk gewicht we eraan geven, hoe we de woorden moeten interpreteren, en wie we op die woorden kunnen aanspreken.
Een onbekend gedicht krijgt gewicht als het van Shakespeare blijkt te zijn. Een losse notitie van Nietzsche is iets anders dan een notitie van een onbekende denker. We interpreteren en wegen bepaalde woorden anders als ze van Jetten komen dan wanneer Baudet ze uitspreekt of wanneer ze afkomstig zijn van buurvrouw Raquel, die ook haar duit in het zakje doet op Hyves.
Een auteur is méér dan iemand die schrijft. Het is een ordenend beginsel dat gezag, interpretatiekader en aansprakelijkheid organiseert.
Het is dus belangrijk om te weten van wie woorden komen. Niet omdat we zo het authentieke zelf van degene die aan het woord is kunnen achterhalen, maar omdat wie spreekt, bepaalt wat die woorden betekenen, hoe serieus we ze moeten nemen, wie we verantwoordelijk moeten houden voor wat er gezegd is.
<h5>ChatGPT</h5>
Als AI de feitelijke auteur blijkt te zijn van eenderde van Jettens uitingen op social media, welk gewicht moeten we dan aan zijn woorden toekennen? Een ander gewicht, want ChatGPT&#8217;s woorden wegen anders dan die van Jetten.
In deze gedachtelijn is er geen conceptueel verschil tussen AI en een speechschrijver. Ook de woorden van de laatste wegen anders dan de woorden die van Rob zelf komen, maar ook weer anders dan de woorden van ChatGPT. Vergelijk een werk van Rembrandt, eentje waar één van zijn leerlingen aan heeft meegeholpen, en een exacte replica door AI. De een is miljoenen waard, de ander is waardeloos.
We gebruiken de auteur(sfunctie) om onze wereld te ordenen, om te voorkomen dat er, in Foucaults woorden, een ‘proliferatie aan betekenis’ ontstaat. Eenvoudiger gezegd: we moeten weten wie wat zegt, zodat we er nog chocola van kunnen maken. We kunnen vragen waaróm onze wereld zo geordend is, waaróm we de woorden van Jetten hoger aanslaan dan de woorden van een taalmodel, maar dat is onderwerp van een heel ander essay. Het is nu eenmaal zo.
Hoe moeilijker het wordt om dat af te leiden uit de woorden zelf, omdat AI ons steeds beter gaat kopiëren, hoe strikter we zullen willen gaan controleren wie er spreekt.
<h5>Controleren</h5>
Zolang AI namens andere auteurs spreekt en niet op eigen titel, en naarmate het hier beter in wordt, zal onze behoefte aan transparantie over wie er nu spreekt, alleen maar toenemen. We willen weten wie sprak. Hoe moeilijker het wordt om dat af te leiden uit de woorden zelf, omdat AI ons steeds beter gaat kopiëren, hoe strikter we zullen willen gaan controleren wie er spreekt.
Dit weet Jetten inmiddels ook, getuige de vragen uit de Kamer over het totstandkomingsproces van de posts en het aandringen op vermelding van het gebruik van AI bij teksten. Hij probeert zijn zogenaamde privé-account te onttrekken aan de regelgeving, omdat hij zich ook realiseert dat zodra hij erbij moet vermelden dat zijn posts door AI geschreven zijn, ze niet meer op waarde geschat zullen worden. Dan moet hij toch weer zelf gaan schrijven.
Zo kan, paradoxaal genoeg, de machine die ons het schrijven uit handen neemt, juist leiden tot een wederopstanding van de auteur.
<div class="info-box">
<h5>Over deze tekst</h5>
Elke zin in dit stuk is door de auteur zelf geschreven. In het vooronderzoek van dit artikel gebruikte de auteur AI. Ze liet de teksten van Foucault en Barthes (die ze eerst helemaal zelf las) en collegeverslagen over beide teksten samenvatten. Ze gebruikte AI als gesprekspartner om de argumentatie van het postmodernisme te doorgronden. Ook liet ze AI feedback geven op haar tekst, zowel op structureel niveau, als op interpunctie en zinsbouw. Sommige suggesties nam ze over, andere niet. Laatste redactie en eindredactie was daarna nog nodig, en werd gedaan door echte mensen.
</div>

Josephine de Vries

Spreekt hier Rob of Robot Jetten? That’s the question

Quiz

[quiz id=&#8217;1087823&#8242;]Speel de quiz van de laatste week[/quiz]

Redactie Vrij Nederland

Ben je bij? Speel de quiz!

Column

Het is wonderlijk hoeveel woede je kunt wekken als je geen vlieg kwaad doet. In het onderhavige geval vrijwel letterlijk. De ware veganist wordt gehaat en de halfhartige, of tachtigprocenthartige, mijder van dierlijke producten al helemaal. Daarover straks meer.
De woede die veganisten wekken omdat ze geen dode dieren eten, is gek. Ik kan er gewoon niet bij. Zoals ik ook niet begrijp dat mensen trans personen pesten. Waarom deze mensen, die in de regel al worden gemarginaliseerd, het leven zuur maken? Pak bankiers, projectontwikkelaars en foute investeerders aan, durfkapitalisten en politici die ons opzetten tegen de ander. Trans personen sarren is ultiem smerig en laf pestgedrag.
Maar nu de vegans. Veel vleeseters haten ze. Donald Trump maakt belegen grappen over hen in rammelende speeches: ‘I like steaks’. In dit opzicht lijkt hij op zijn collega-carnivoren die ook domme grapjes en opmerkingen maken. ‘O, dan neem ik twee biefstukken.’ Snedig, maar vooral sneu.
Zelf probeer ik volledig plantaardig te eten. Als ik uit eten ga, zeker in groter gezelschap, zal er altijd weer iemand snaaks uit de hoek proberen te komen. ‘Ik vind vooral foie gras heel lekker’ en uiteindelijk verzuchten ‘Als ik maar gewoon vlees mag blijven eten!’ Wat denken mensen toch? Dat mensen die anders leven dan de overgrote meerderheid hun leefwijze proberen op te dringen aan anderen? Dat is dus vrij moeilijk voor minderheden. Ben je echt zo onzeker dat je denkt dat trans mensen je trans, homoseksuelen je homo en vegans je veganist kunnen maken?
Ik probeer 100 procent diervrij te eten, maar slaag daar niet altijd in. Als er geen volledig vegan gerecht op een kaart staat, dan kies ik soms iets vegetarisch. Ik heb hierover ook weleens iets in een interview gezegd, met daarbij de opmerking dat het niet makkelijk is om vegan te zijn en dat de maatschappij zich daarom iets vriendelijker tegenover vegans zou moeten opstellen.
Mooie boodschap, vegans happy?
Nee, helemaal niet.
Ik ben kennelijk een lul als ik soms toch kaas eet. Want weet ik wel waar die vandaan komt? Ik zou beter moeten weten en als het aanbod er niet naar is (wat ik dus anders zou willen zien), dan eet ik maar gewoon brood met een blaadje sla. Dat doen vegans zelf ook altijd en dat vinden ze helemaal niet moeilijk. Nou, gefeliciteerd en een medaille voor je inzet. Maar er zijn maar heel weinig vegans, vooral omdat de meeste mensen het niet makkelijk vinden om zo te leven. Zullen we de mensen die hun best doen en soms falen, steunen in plaats van affakkelen? Ga de slachters en veevoerproducenten pesten en laat mij met rust.

‘Ben je echt zo onzeker dat je denkt dat homo’s je gay maken?’

Hij checkte haar telefoon, las haar dagboeken en trackte haar locatie. ‘Als we afspraken voor het weekend, werd dat standaard van donderdag tot dinsdag. Hij vertrok gewoon niet meer.’ Toen ze een keer naar haar zus wilde, ging hij volledig door het lint.
Zes jaar geleden ontsnapte Amber (43) – gefingeerde naam – uit Amsterdam aan wat ze noemt haar ‘verkeerde ontmoeting’. Wat begon als extreme verliefdheid en love bombing – haar volledig op een voetstuk plaatsen – mondde uit in een poging tot totale overheersing. Met name seks was een domein waarop hij controle probeerde uit te oefenen. Toen Amber een keer weigerde om zijn sperma door te slikken, appte hij haar constant statistieken en tabellen met percentages van vrouwen die dat wél zouden doen. Later volgden filmpjes. ‘Zie je wel’, was zijn commentaar, ‘je bent een preuts tutje.’
<h5>femicide</h5>
Wat Amber doormaakte is een vorm van wat in de sociale wetenschappen dwingende controle wordt genoemd, of intieme terreur. Het is een officieel erkend patroon van psychisch geweld waarbij de pleger het slachtoffer stelselmatig domineert, surveilleert, bang maakt, isoleert, chanteert of aan diens waarneming doet twijfelen. Vaak gedreven door extreme jaloezie of bezitsdrang.
Uit cijfers van het CBS blijkt dat jaarlijks tweehonderdduizend mensen slachtoffer zijn van dwingende controle. De meerderheid van de slachtoffers is vrouw. ‘En nee, dat zijn niet alleen maar vrouwen met een migratieachtergrond’, zegt Ingrid Vledder, familierechtadvocaat en schrijfster van het boek Met liefde heeft het niets te maken. Zij wordt inmiddels overspoeld met hulpvragen van vrouwen. ‘Het zit in de hele samenleving: in steden en in de provincie, bij praktisch opgeleide en juist ook theoretisch opgeleide vrouwen, vooral als die meer gaan verdienen dan hun partner.’
<blockquote>Vrouwenmoord is meestal het sluitstuk van een langdurig proces van intieme terreur</blockquote>
Niet ieder geval van dwingende controle eindigt in de dood van het slachtoffer, maar vrijwel elke femicide begint ermee. Elke twee weken wordt in Nederland een vrouw door haar (ex-)partner vermoord. En dat gebeurt zelden in een opwelling. Uit meerjarige CBS-statistieken blijkt dat vrouwenmoord meestal het sluitstuk is van een langdurig proces van intieme terreur.
<h5>ingeperkte autonomie</h5>
De ernst van dit probleem dringt in Nederland maar langzaam door. Sterker nog, de verheerlijking van dominante mannen heeft cultureel de wind in de zeilen. Onlangs zei influencer Donny Roelvink (550 duizend volgers) in de Youtube-podcast Grensloos gebabbel (83k views) dat zijn vriendin geen mannelijke personal trainer mag hebben, en dat mannen die dat wel ‘toestaan’, geen ‘echte man’, zouden zijn. Bij Renze verdedigde Roelvink zijn uitspraken dat het slechts zijn ‘mening en persoonlijke voorkeur’ betrof.
Zelfs onder progressieve mannen worden dit soort uitspraken steevast afgedaan als ‘onnozel’, ‘achterlijk’ en een conservatieve keuze tussen twee partners. In de De Zelfspodcast noemde Sander Schimmelpenninck Roelvinks verweer ‘niet onredelijk’, om het vervolgens af te doen als ‘een privézaak tussen twee partners’.
<blockquote>Donny Roelvinks opvattingen afdoen als  ‘een privézaak tussen twee partners’ slaat de plank volledig mis</blockquote>
Dat idee slaat de plank echter volledig mis. Dwingende controle begint namelijk precies hier: bij het claimen van een partner als bezit, en het stapsgewijs inperken van diens autonomie. Evan Stark, de Amerikaanse socioloog die de term coercive control – dwangmatige controle – op de kaart zette, noemt het een misdaad en een schending van mensenrechten.
Sinds juni 2026 ligt er dan ook een wetsvoorstel om dwingende controle in Nederland  strafbaar te stellen. Hoewel het voorstel afstevent op een Kamermeerderheid, is de invoering pas rond 2028. Ondertussen zakt Nederland ook weer op de wereldranglijst voor gendergelijkheid van plek 43 vorig jaar, naar plek 46 nu.
Hoe is het mogelijk dat we als ‘progressief gidsland’ dwingende controle zo bagatelliseren terwijl het gevaar en de omvang ervan wetenschappelijk bewezen zijn?
<h5>machtsongelijkheid</h5>
Als het om het voorkomen van femicide gaat, hoort Nederland bij de topvijf slechtst presterende landen in Europa. ‘Het is echt verschrikkelijk’, zegt familieadvocaat Ingrid Vledder over hoe Nederland omgaat met dwingende controle en intieme terreur.
In landen om ons heen is de knop jaren geleden al omgezet: daar geldt intieme terreur als misdrijf. Zo stelde Frankrijk in 2010 dwingende controle binnen relaties strafbaar. In 2015 volgden Engeland en Wales met de introductie van de Serious Crime Act, waarin controlling of coercive behaviour gecriminaliseerd werd op basis van de impact op het dagelijks leven.
In het verleden is de Nederlandse overheid zelfs al meerdere malen op de vingers getikt door GREVIO, het Expertcomité Geweld en Huiselijk Geweld tegen Vrouwen van de Raad van Europa dat sinds 2016 toeziet op de naleving van het Verdrag van Istanbul tegen huiselijk geweld. Dit comité, concludeerde in 2025 dat Nederland ernstig tekortschiet in het erkennen van de machtsongelijkheid bij de behandeling van huiselijk geweldzaken. Dat geldt ook voor het bewijzen van dwingende controle.
<blockquote>Grootste bottleneck bij intieme terreur is het dominante Hollandse polderidee dat je er ‘samen uit moet komen’</blockquote>
Concreet bewijs van intieme terreur valt in Nederland juridisch vaak buiten de boot, weet Vledder, of wordt niet meegenomen in het familierecht. Grootste bottleneck in dit soort zaken is volgens haar en vele andere deskundigen het dominante Hollandse poldermodel, dat sinds de invoering van het overheidsprogramma Scheiden zonder Schade in 2017 door de toenmalige oud-minister André Rouvoet (ChristenUnie) de boventoon voert.
<h5>Vechtscheidingsframe</h5>
‘We hebben al jaren last van een hardnekkig vechtscheidingsframe’, legt Vledder uit. ‘Dat frame gaat uit van het idee dat twee partners elkaar op een gelijkwaardige manier het leven zuur zouden maken.’ Het gevolg is volgens Vledder dat gevallen van psychisch geweld vaak worden afgedaan als ‘moddergooien’ terwijl er bij dwingende controle altijd sprake is van een ongelijkwaardige relatie.
Ook de hulpverlening is doordrenkt van het idee dat je er ‘samen uit moet komen’. In de bijscholing van zorgverleners en in de richtlijnen draait alles nog altijd om de-escaleren en bemiddeling, om ‘blijvend ouderschap’ af te dwingen door ex-partners verplicht samen aan tafel te zetten en beter te laten ‘samenwerken’.
Lotte Kok, journalist en ervaringsdeskundige op het gebied van dwingende controle, deed voor het boek Waarom ging je niet weg? dat deze maand verschijnt, onderzoek naar omgangsregelingen bij scheidingen. ‘Zelfs na ernstig psychisch geweld worden slachtoffers gestimuleerd om in contact te blijven met hun partner ‘‘in het belang van het kind’’.’ Dat verplichte contact is volgens Kok zeer risicovol. ‘Er is bij intieme terreur eenzijdig geweld van dader richting slachtoffer, maar er wordt nog altijd naar gekeken als twee gelijke betrokkenen die samen aan tafel moeten. Dat is ongelooflijk scheef.’
Waar het volgens Vledder vaak aan ontbreekt bij intieme terreur en dwingende controle, is hard feitelijk onderzoek. ‘Getuigenissen van school en buren, maar ook observaties van de kraamzorg of de huisarts worden niet gebundeld tot een forensisch dossier van mishandeling.’ Als er meer feitelijk onderzoek zou plaatsvinden, dan is dwingende controle wel degelijk te bewijzen, zegt ze. ‘Wie doet wat? Zijn er stalking-apps gebruikt? Zijn paspoorten verstopt? Wordt gedreigd met zelfmoord als het slachtoffer vertrekt? En welke impact heeft dat op het slachtoffer en haar kinderen?’
Vledder hoopt dat de nieuwe wetgeving in Nederland een vergelijkbare normverschuiving teweegbrengt als de Wet seksuele misdrijven uit 2024. Die verlegde ook de maatstaf: verkrachting wordt sindsdien niet langer gedefineerd als seks door fysieke overmacht, maar omvat elke vorm van seks tegen de wil. ‘Zo’n wet geeft een haarscherp signaal af naar de samenleving: seks zonder consent is een keiharde misdaad. Dat zou voor dwingende controle ook moeten gelden.’
<h5>Kennisachterstand</h5>
De Nederlandse achterstand geldt overigens niet alleen op juridisch vlak. Ook in de jeugdzorg en de ggz is sprake van ‘een gigantische kennis- en vaardighedenachterstand’, zegt Iris Peperkamp, docent klinische psychologie aan de Radboud Universiteit. Zij promoveerde op het thema en is bestuurder van het Expertisecentrum Dwingende Controle. ‘Zorgprofessionals worden in hun opleiding nauwelijks getraind om dwingende controle te herkennen.’
Psychologen richten zich volgens haar te snel op de symptomen van de vrouwen, zoals depressieve klachten en angst, terwijl de context waarin die klachten zijn ontstaan vaak buiten beeld blijft. ‘Doordat zorgverzekeraars een diagnose eisen binnen het klassieke DSM-systeem, ligt de focus op de symptomen van het individu. Te veel symptomen worden daardoor geïsoleerd behandeld als een stoornis van de vrouw zelf, terwijl de gevaarlijke situatie eromheen volledig buiten beschouwing blijft.’
Daar komt ook bij dat therapeuten neutraal willen blijven en slachtoffers aanmoedigen naar hun eigen aandeel te kijken. Precies daar maakt de pleger misbruik van. Peperkamp: ‘Plegers draaien het frame van twee partijen, twee schuld sluw om: elke grens die een slachtoffer trekt, wordt door de pleger afgedaan als ‘‘sabotage’’ of ‘‘tegenwerking’’. In plaats van het geweld te stoppen, faciliteert dit systeem het gedrag juist’, is haar verontrustende conclusie. Met een masterclass over dwingende controle voor psychologiestudenten probeert Peperkamp daar nu verandering in te brengen.
<h5>Manosphere</h5>
Maar daarmee zijn we er nog niet. Want terwijl de bewustwording bij vrouwen groeit, groeit de weerstand in de manosphere mee.
Mannen als Donny Roelvink die vrouwen willen beheersen zijn steeds prominenter aanwezig op social media. Ook The Real Talk podcast, (30k views) waarin TikTokkers Art en Cino elke video beginnen met een ‘Mag Jouw Vrouw’-stelling’ kan rekenen op grote belangstelling. Gelukkig circuleren er ook veel memes, parodieën en zelfs een gekscherende reclame van een HEMA-paraplu met de tekst: ‘Mag jouw vrouw nat worden’? Maar toch, het beeld dat mannen ontwikkelen van wat andere mannen normaal gedrag vinden, heeft invloed op hun eigen wereldbeeld en handelen.
Gijsje Maas, die aan de Radboud Universiteit promoveert op de dubbele moraal tussen mannen en vrouwen in de media, legt het uit: ‘Ook als een norm wordt verpakt als entertainment, draagt deze bij aan wat we als normaal of acceptabel zien.’
<h5>Nordic paradox</h5>
Voor Vledder is de opmars van dit soort mannen geen toeval. ‘Deze backlash heeft alles met vrouwenemancipatie te maken. Met het vasthouden aan macht. En dat is heel cru.’ Onderzoek wijst in dezelfde richting. De Spaanse onderzoekers Enrique Gracia en Juan Merlo stuitten in 2016 op wat zij de Nordic Paradox noemden: juist in de Scandinavische landen, wereldkampioen gendergelijkheid, rapporteren vrouwen bovengemiddeld veel partnergeweld. Gelijkheid op papier maakt het geweld dus niet vanzelf kleiner.
<blockquote>‘Achter de voordeur heerst een hardnekkig conservatisme: wat er thuis gebeurt is privé’</blockquote>
Volgens Vledder verdwijnt het geweld in geëmancipeerde landen niet, maar verandert het van vorm: van fysiek naar psychisch. Wie een vrouw lang genoeg isoleert, manipuleert en laat twijfelen aan haar eigen waarneming, hoeft haar niet meer te slaan om haar klem te zetten. ‘Het gezin als mini-patriarchaat,’ vat ze het samen.
Lotte Kok ziet daarin iets typisch Nederlands. ‘We wanen ons ontzettend progressief, maar achter de voordeur heerst juist een hardnekkig conservatisme: wat er thuis gebeurt is privé, daar bemoeien buren, vrienden en instanties zich liever niet mee.
<h5>Ontsnapping</h5>
Vrouwen zoals Amber betalen hiervoor de prijs. Zes jaar na haar ontsnapping voelt ze nog altijd de angst. ‘Ik wist dat ik acute hulp nodig had toen hij, nadat ik het uit had gemaakt, ’s nachts weer door mijn raam staarde.’
Bij de reguliere hulpverlening stuitte ze op een wachtlijst van vier maanden met het risico dat haar veiligheid onderbelicht zou blijven. Ze schakelde daarom op eigen kosten een privé-psycholoog in. Samen maakten ze een vluchtplan. Ze verving haar sloten, blokkeerde hem overal en vertrok voor langere tijd naar New York.
‘Volgens mijn psycholoog was ik net op tijd weg voordat het fysiek gevaarlijk zou worden. Als ik geen geld had gehad voor die particuliere hulp, weet ik niet of ik nog had geleefd.’
<div class="info-box">
Omwille van de veiligheid hebben we de naam van Amber gefingeerd. Haar identiteit is bij de redactie bekend.
</div>
&nbsp;

Laura Kemp

Waarom het Nederland niet lukt om femicide te bestrijden

Commentaar

De 87-jarige Maria del Carmen Abascal is niet meer. Na tumultueuze weken, waarin haar uithuiszetting massademonstraties in Spanje teweegbracht, is de hoogbejaarde Madrileense gestorven.
Onder haar roepnaam Maricarmen groeide Abascal uit tot het gezicht van alles wat er mis is met het vastgoedkapitalisme in de 21ste eeuw. Ze betrok het bescheiden appartementje in een populaire wijk in Madrid in 1956 met haar ouders. Na een loopbaan als administratief medewerker sleet ze haar pensioen in haar vertrouwde buurt.
Tot haar woonblok in 2018 werd opgekocht door investeerders. Haar huur vervijfvoudigde ruimschoots, van 500 naar 2.600 per maand. Met een pensioen van slechts 1.500 euro per maand was het meer dan Maricarmen kon opbrengen. Een gang naar de rechter haalde weinig uit. Juridisch stond haar nieuwe huisbaas in zijn recht.
Maar was het daarmee ook rechtvaardig om een hoogbejaarde vrouw haar laatste wens te ontnemen om in vrede thuis te sterven?
Deze vraag is ook voor ons relevant, nu de huur van een gemiddelde vrije-sectorwoning in Nederland is opgelopen tot 1.900 euro per maand. En we voor een gemiddelde koopwoning 503 duizend euro moeten neertellen.
Het antwoord op de vraag ligt besloten in een politieke afweging.
Wat is de primaire functie van een woning? Is een woning allereerst bedoeld als beleggingsvehikel? Waar je als toch al vermogende investeerder maximaal van mag profiteren?
Of is een huis vooral bedoeld om in te wonen? Tegen voorwaarden waaraan ook mensen met een bescheiden inkomen redelijkerwijs kunnen voldoen?
In Nederland deed woonminister Hugo de Jonge een paar jaar geleden een manmoedige poging om deze laatste vraag met ‘ja’ te beantwoorden. Met zijn Wet betaalbare huur zette hij een streep door de rekening van veel vastgoedbeleggers. Door ook voor woningen die buiten de sociale norm vallen maximale huurprijzen in te stellen, hoopte de toenmalige minister het huisjesmelken te ontmoedigen.
<blockquote>Voor veel jonge mensen is het vinden van een eigen thuis haast net zo utopisch als wereldvrede</blockquote>
Het heeft er alle schijn van dat het werkt. Nadat we huisjesmelkers de afgelopen jaren steen en been hebben horen klagen dat verhuren niet meer loont (dit was precies de bedoeling), blijkt nu ook uit cijfers van makelaarsvereniging NVM dat huisjesmelkers afdruipen. Voormalige beleggingsappartementen worden vaker te koop aangeboden, de kansen voor starters op de woningmarkt nemen eindelijk weer een klein beetje toe.
Natuurlijk, het zijn druppels op een gloeiende plaat. Decennia aan neoliberaal woonbeleid poets je niet weg met een enkele wet. Huizenprijzen zijn, zowel hier als in Spanje, nog altijd astronomisch. Met name voor veel jonge mensen is het vinden van een eigen thuis haast net zo utopisch als wereldvrede.
Maar dat hoeft het niet te zijn.
De Wet Betaalbare Huur van Hugo de Jonge was er niet gekomen zonder het Woonprotest van 2021. Zaterdag staat er op de Dam in Amsterdam een nieuw woonprotest gepland. Laten we hopen dat deze demonstratie net zo massaal wordt omarmd als die in Spanje. En dat het kabinet luistert.
Huizen zijn tenslotte geen beleggingsvehikel. En het is niet radicaal om te strijden voor een betaalbaar thuis.
Maria del Carmen Abascal had de moed om de strijd aan te gaan. En hoe. Ze dwong een machtige Madrileense huisjesmelker op de knieën en bracht een regering ten val. Nu geeft ze het stokje door aan een jonge generatie woningzoekenden. ‘Ik heb gestreden, zodat jullie konden leren te vechten voor jullie recht.’
Laten we de handschoen oppakken.

Sander Heijne

Het is niet radicaal om te strijden voor een betaalbaar thuis

Meme

Marten Mantel

welkom bij onze fooifuik

Lief Nederland

Misschien staat er deze keer wel iemand met een kom warme soep achter de deur, denk ik, zelfs na elf jaar in Nederland. Even voelt het alsof een klein vogeltje tegen mijn borstkas fladdert. Maar als ik de deur open, zie ik de postbezorger met een pakketje voor de buren. Mijn buren zie ik alleen als er iets moet worden geregeld of opgelost.
Het vogeltje botst hard tegen mijn ribben en wordt weer stil. Ik leg het pakketje op de schoenenkast naast de deur en ga weer naar binnen. Ik ben opgegroeid met onverwacht geklop en gebel aan de deur. Nog altijd reageert iets in mij daar zonder nadenken op. Dat is wat cultuur met je doet.
Soms stond daar dan een vriend, een familielid, een kennis of een buur, met een kom of een bord in de hand, dampend, geurend, kleurrijk: ‘Ik zag dat je ziek was, het eten zal je goed doen.’ ‘Je hebt vast niet veel zin om te koken als je nog aan het rouwen bent.’ ‘Ik moest aan je denken, het zijn ingewikkelde tijden.’ ‘Je zag er een beetje ongelukkig uit.’ ‘Ik hoorde dat je je arm had gebroken.’
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/product/vrij-nederland-september-2026/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new">Bestel 'm hierDit verhaal komt uit ons nieuwe nummer, met als thema ‘De oorlog om de waarheid’! Heb jij hem al in huis?2 september 2026</a>
Mij werden warme porseleinen of koperen kommen aangereikt. Gesterkt door warme blikken en woorden ging ik weer naar binnen, verder met het leven, terug naar de wereld. Of de 
soep lekker was, deed er niet toe. Ik lepelde het licht naar binnen dat mijn hart en hoofd bereikte. De muren tussen mensen leken af te brokkelen. De afstand werd kleiner. Ik mocht eten van wat die ander voor mij had gekookt, dezelfde geuren ruiken, dezelfde smaken proeven. Ik voelde me gezien. Mijn verborgen eenzaamheid, verdriet en vermoeidheid werden door iemand opgemerkt.
<blockquote>Na elf jaar in Nederland wil ik vooral meer weten over redenen en oplossingen</blockquote>
Het liefst zou ik mijn bitterheid en zwakke kanten niet laten zien. Ik wil niemand belasten, omdat ik ervan uitga dat ieder mens op zijn eigen manier aan het lijden is. Zelf zou ik niet zomaar met een kom soep iemands emoties durven binnenstappen, zelfs niet als ik wist dat diegene de soep lekker vindt. Ik zou eerst een bericht sturen. Vragen of ik iets kon doen. Of ik langs mocht komen. En als mijn agenda het toeliet, zou ik bij iemand zijn voordat het verdriet koud was geworden.
Na elf jaar in Nederland wil ik vooral meer weten over redenen en oplossingen, en zo min mogelijk over iemands emoties. Ik heb hogere muren om me heen gebouwd; hoge muren die andere mensen respecteren, omdat niet iedereen gezien wil worden als het niet goed gaat. Het vogeltje begint weer te fladderen en zegt dat verdriet niet te plannen is. Dat wij elkaar nodig hebben, ook op de momenten waarop niemand iets lijkt te kunnen oplossen. Soms zit er zon in een blik. Soms kunnen iemands handen grenzen laten vervagen. Soms past warmte in een kom soep.
<div class="info-box">
Sholah Rezazadeh is dichter en schrijver. Ze verhuisde in 2015 van de Iraanse stad Tabriz naar Amsterdam. Haar laatste roman heet Ik ken een berg die op me wacht (2023). In 2025 schreef ze het boekenweekgedicht over het thema &#8216;Je moerstaal&#8217;.
</div>

Sholeh Rezazadeh

Een brief uit Iran: Warme blikken, woorden en soep

Nieuws

Het begrotingsprobleem waar het kabinet nu al weken mee worstelt, is makkelijk op te lossen. Volgens de Raad van State en de Algemene Rekenkamer kan het kabinet ruim 35 miljard euro per jaar ophalen door tientallen niet-werkende belastingregelingen te schrappen.
De Algemene Rekenkamer en de Raad van State beroepen zich in hun advies aan het kabinet op stapels rapporten waaruit blijkt dat het belastingstelsel ruim vijftig regelingen telt die slecht uitvoerbaar zijn of niet het gewenste effect hebben. Ambtenaren hebben daarvan lijstjes toegevoegd aan de Miljoenennota, met rode en gele kleurtjes, in de hoop dat politici eens in die regelingen gaan snoeien. Het belastingstelsel, zo waarschuwt de ambtelijke studiegroep Begrotingsruimte, zorgt ‘voor onnodig grote economische verstoringen en dat brengt welvaartsverliezen met zich mee’.
Toch is de kans klein dat het kabinet het belastingstelsel gaat herzien en een deel van die 35 miljard zal vrijspelen, omdat het dan een aantal heilige huisjes omver moet werpen, zoals kortingen op erfenissen voor superrijken en de hypotheekrenteaftrek. Deze regeling, de minst functionerende van allemaal, kost ieder jaar meer geld door oplopende rentes en stijgende huizenprijzen. Nog maar vier jaar geleden stond er 7,6 miljard euro op het prijskaartje van de hypotheekrenteaftrek. Dit jaar meer dan 10 miljard euro en voor volgend jaar wordt voorzien dat het de fiscus meer dan 12 miljard euro kost. Aanpassing ligt  met name bij de VVD gevoelig. ‘Laat helder zijn: dit kabinet gaat de hypotheekrenteaftrek niet versoberen’, herhaalde Eelco Heinen meermaals in het Wekelijks gesprek met de minister van Financiën bij RTL.
<h5>begrotingsgat</h5>
Ondertussen worstelt het kabinet met een groeiend begrotingsgat. De invoering van een vermogenswinstbelasting, waarmee de regering rechtse oppositiepartijen probeerde te verleiden om haar belastingplannen te steunen, kost de schatkist 15 miljard euro tot 2040, door wegvallende belastinginkomsten.
Ter compensatie wilde minister van Financiën Eelco Heinen (VVD) de rekening onder meer neerleggen bij kleinere spaarders. Maar dat viel slecht bij alle partijen van links tot rechts. ‘Een inschattingsfout’, erkende VVD-leider Dilan Yeşilgöz woensdagavond bij Vandaag Inside. Het plan is daarom van tafel, maar dat betekent ook dat er nog miljarden euro’s op een andere plek moeten worden gevonden. En alsof dat nog niet genoeg was, sprak de Tweede Kamer zich deze week met een motie uit tegen verhoging van de inkomstenbelasting, die 8 miljard euro zou moeten opbrengen.
Onderaan de streep heeft de coalitie eind deze week dus geen meerderheid voor zijn belastingplannen en gaapt er een flink gat in de begroting. Wat weerhoudt de coalitie ervan – zou je zeggen – om te snoeien in de ruim vijftig slecht functionerende belastingregelingen?
<h5>Lobby</h5>
Volgens de Raad van State en de Algemene Rekenkamer is dat mede het gevolg van goed georganiseerde belangengroepen. De Raad van State wees er onlangs op dat vooral kleinere regelingen worden herzien met ‘minder sterke lobby’s’. Ook ambtenaren hintten op die lobbymacht. In het inwerkdossier uit 2024 voor nieuwe bewindspersonen waarschuwen ze dat het aanpakken van fiscale regelingen ingewikkeld is: ‘Onder andere doordat er vaak een kleine groep belanghebbenden is voor wie de regelingen een grote impact hebben, wat afschaffing of aanpassing lastiger maakt.’
Minister Heinen erkende dat vorige week ook in de Tweede Kamer. ‘Met het afschaffen van de fiscale regelingen is iedereen het in woord snel eens’, zei hij. ‘Maar als de staatssecretaris dan voorstellen presenteert, uiteraard met steun van mij, dan zegt iedereen: maar dat potje niet, want dat raakt aan mijn belang!’
<h5>grote Klapper</h5>
Naast het (geleidelijk) beperken van de hypotheekrenteaftrek zou het kabinet een grote klapper kunnen maken door aanpassing of afschaffing van de bedrijfsopvolgingsregeling (BOR). Die regeling zorgt voor een flinke korting op erfenissen en schenkingen bij de overdracht van ‘familiebedrijven’ aan volgende generaties. Vooral om te voorkomen dat zij het bedrijf (deels) moeten verkopen om de erfbelasting te kunnen betalen. Van ‘de bakkerij op de hoek’ tot gigantische bedrijven.
Daarvoor is die regeling alleen niet nodig, concluderen ambtenaren. In driekwart van de gevallen komen bedrijven helemaal niet in gevaar. Voor de andere gevallen kan een efficiëntere regeling worden bedacht.
Bovendien misbruiken heel rijke mensen de regeling om via speciale bv’s het hele vermogen als ‘familiebedrijf’ over te dragen aan hun kroost. Ambtenaren spreken in openbare stukken uit 2021 van een ‘groot cadeau-effect’. ‘Bij een erfenis van twee miljoen euro is de erfbelasting voor een kind ongeveer vier ton’, rekenen zij voor, ‘maar bij toepassing van de BOR ongeveer 20 duizend euro’. Een korting dus van 380 duizend euro. Rond 2021 kreeg op die manier een handjevol families samen zo’n 400 miljoen euro korting van de staat op erfenissen boven de vijf miljoen euro. Terwijl Jan Modaal de volle mep betaalt.
Sindsdien is de regeling wel aangepast, maar het grote ‘cadeau-effect’ bestaat nog steeds. Het instellen van een maximumbedrag levert al snel honderden miljoenen op per jaar op.
<h5>Totaaldeal</h5>
Het kabinet kan de begrotingsimpasse dus gewoon doorbreken. Van de grote oppositiepartijen lijkt vooral PRO voor een dergelijke belastingherziening te zijn. Kamerlid Luc Stultiens (PRO) zegt nog steeds te hopen op een totaaldeal over de hele begroting met het kabinet in ruil voor forse aanpassingen. Hij wijst op een eerder plan van D66 en CDA waarin wél fors werd gesneden in de belastingen: ‘De hypotheekrenteaftrek afbouwen, fiscale regelingen afbouwen. Het stond er allemaal in.’ Maar, zegt hij, nadat de VVD aan tafel kwam, verdwenen die plannen als sneeuw voor de zon.

Joost Bekendam

Begrotingstekort? 35 miljard ligt voor het oprapen, zeggen Raad van State en Rekenkamer

Cultuurtips

<div class="info-box">
<h5>Boeken</h5>
</div>
Valeria luiselli, Begin midden einde, € 24,99, Uitgeverij Das mag: 
De Mexicaanse schrijver Valeria Luiselli schreef haar meest ambitieuze boek tot nu toe. Ze is een van de beste schrijvers van dit moment. Haar nieuwe boek Begin midden einde is zo origineel, zo fantasierijk en poëtisch, dat het onder je huid kruipt, maar op de fijne manier: je hoopt dat het daar zo lang mogelijk blijft zitten.
Er zijn een moeder en een dochter, en iets verderop: een oma. De moeder en dochter maken een reis, een nieuw begin – of een nieuw midden? De moeder schrijft een boek over de dementerende oma met daarin essayistische overdenkingen over ouderschap, over schrijven, over de grens tussen feit en fictie (de dochter verwijt de moeder dat ze dingen verzint, de moeder is bang dat haar dochter zich dingen herinnert die nooit zijn gebeurd). Er zijn verwijzingen naar allerlei mythologieën, naar Griekse goden als Odysseus en Proteus (die een centrale rol in het verhaal speelt), naar Plinius de Oude en zijn Naturalis Historia, naar het net zo mooie boek De zee van Rachel Carson.
En natuurlijk is er bij Luiselli tegen het einde van het verhaal weer een perspectiefwisseling die, nou ja, toch een einde maakt aan deze literaire krachttoer.
<img decoding="async" class="alignnone wp-image-1087394" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/c11.jpg" srcset="" alt="" width="188" height="300" />
<h5></h5>
Alara Adilow, De verdwijning van Tili, € 22,99, Uitgeverij De Bezige Bij 
In de tweede roman van dichter en schrijver Alara Adilow vormt de plotse verdwijning van Tili (transvrouw en sekswerker) het middelpunt van een mozaïek aan even mooie als heftige verhalen. Daniel, drugsdealer en drillrapper, schuwt geen bloed in zijn zoektocht naar haar. Margot, literatuurprofessor in rolstoel, moet de zorg voor de dochter van Tili op zich nemen.
Een groep marxisten beraamt een aanslag en de Minister-President verliest een hand. De verdwijning van Tili vuurt met dezelfde snelheid als de uzi van Daniel; de absurde situaties, rijke portretten en gewelddadige wendingen vliegen je om de oren. En dat in een taal die zo eerlijk is, zo confronterend, dat je af en toe weg wil duiken.
<img decoding="async" class="alignnone size-image_640 wp-image-1087395" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/c12-640x1024.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/c12-640x1024.jpg 640w" alt="" width="640" height="1024" />
Hartmut Rosa, De wereld als constellatie, € 24,90, Boom Uitgevers 
De Duitse socioloog Hartmut Rosa bouwt al jaren gestaag aan een oeuvre waarin hij uiteenzet hoe de moderne wereld steeds meer vervreemding bij ons oproept. In De wereld als constellatie beschrijft hij dat we veranderen van handelende in uitvoerende mensen. Dat komt omdat we ons steeds minder in situaties en meer in constellaties bevinden. De constellatie draait om het uitvoeren van regels en het volgen van voorschriften, protocollen en algoritmes – als een robot! De situatie daarentegen biedt ruimte om te handelen, om invloed uit te oefenen op onze omgeving, voor ons oordeelsvermogen. Rosa waarschuwt: we moeten op alle niveaus van het sociale leven handelingsruimte terugwinnen, anders raken we opgebrand.
<img decoding="async" class="alignnone size-image_640 wp-image-1087396" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/c7-640x996.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/c7-640x996.jpg 640w" alt="" width="640" height="996" />
<div class="info-box">
<h5>Films, series en Podcasts</h5>
</div>
Imago 
Wát een verrassing is de documentaire Imago, de allereerste Tsjetsjeense bioscoopfilm. Vorig jaar oogstte de film al lovende recensies op IDFA, en deze herfst draait hij in Nederlandse filmhuizen. Als regisseur Déni Oumar Pitsaev land erft in de Georgische Pankisi-vallei, zoekt hij zijn gevluchte familie op. Het bezoek legt een ontroerende spanning bloot tussen zijn vrije queerleven in Parijs en de verwachtingen van zijn Oost-Europese familie. Schrijnende scènes volgen; van het lange shot waarin hij onhandig aan een optrekstang hangt terwijl zijn neven moeiteloos hun kracht showen, tot aan de drukkende vragen over zijn trouwplannen aan de familietafel. Vanaf 15 oktober in de bioscoop.
Yaga 
Behoefte aan een broeierige serie voor herfstige oktoberavonden? Zet je dan schrap voor de sexy en witchy serie Yaga. Wanneer de jonge erfgenaam van een vissersimperium verdwijnt uit een mysterieus kuststadje, stuit privédetective Rapp (Noah Reid) op een labyrint van aloude magie, geheimen en verleiding. Carrie-Anne Moss schittert als hoogleraar met een onstilbare lust voor jongere mannen. Regisseur Kat Sandler vlecht het geheel samen tot een erotische, feministische noir-thriller over macht en verlangen. Bingen maar! Vanaf oktober op HBO Max.
<img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-1087398" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/c2-1280x728.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/c2-640x364.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/c2-1280x728.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="728" />
Dolly Partons America 
De sprankelende geest van de onlangs overleden Dolly Parton is vastgelegd in een tijdcapsule in audiovorm dankzij de schitterende podcastserie Dolly Partons America – een classic uit 2019. Omdat maker Jad Abumrad de zoon is van haar bevriende huisarts, kreeg hij een unieke kans om de countrysuperster van dichtbij te volgen. Door middel van intieme gesprekken met Dolly, soundscapes en uitstapjes naar muziektradities, is deze serie ook nog eens educatief. Zo leren we dat de ‘snik’ in Dolly’s stem direct afstamt van het jodelen in de Appalachen. Maar bovenal is de serie een hartverwarmend luisterfeest, heerlijk doorspekt met Dolly’s zelfspot: ‘It costs a lot of money to look this cheap.’ Te beluisteren op alle streamingdiensten.
<img decoding="async" class="alignnone size-medium wp-image-1087399" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/c9.jpg" srcset="" alt="" width="300" height="300" />
<div class="info-box">
<h5>Theater en muziek</h5>
</div>
Liefhebben II 
Stand-up filosoof Laura van Dolron maakte veertien jaar geleden Liefhebben, een intieme voorstelling in de vorm van een filosofische conference met korte verhaaltjes en anekdotes met name om zichzelf te troosten na levenstegenslag. Nu, twee dochters, een scheiding, een burn-out, een ADHD-label, menopauze, een nieuwe wereldorde plus een collectieve digitale verslaving verder, is het tijd voor een vervolg met Liefhebben II. Ongetwijfeld opnieuw een voorstelling die ook voor het publiek als een therapeutische sessie werkt. 
Tournee vanaf 15/10 t/m 6/3. www.lauravandolron.com
<img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-1087401" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/c6-1280x1518.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/c6-640x759.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/c6-1280x1518.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="1518" />
Left of the Dial Festival  
Vier dagen de beste nieuwe gitaarbandjes ontdekken kriskras door Rotterdam, dat is Left Of The Dial festival. Het Rotterdamse festival is in acht jaar uitgegroeid tot hét festival voor nieuwe en opkomende alternatieve bands uit de hoek van de rock, metal, punk en indie. Liefhebbers van gitaarmuziek krijgen hondervijftig bands voorgeschoteld en moeten daar kriskras voor door de binnenstad langs 25 locaties. Extraatje daar bovenop is Bands on a Bus dat een toeristische busrit door Rotterdam combineert met een optreden van een band. Op zaterdag is er Bands on a Boat met – je raad het al – optredens van twee bands tijdens een boottocht over de Maas. Een driedagenpas kost een vriendelijke 80 euro. 
Van 21 t/m 24 oktober op diverse locaties in Rotterdam. www.leftofthedial.nl
<img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-1087403" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/c5-1280x853.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/c5-640x427.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/c5-1280x853.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="853" />
Nieuw album Leon Bridges: Happiness Anytime 
Perfect om de aankomende najaarsblues te verjagen, dit vrolijkmakende vijfde album van soulzanger Leon Bridges. Sinds zijn debuut overtuigt de Amerikaanse soulzanger met liedjes vol retrogevoel. In het afgelopen decennium schoof hij van jarenzestig-soul naar gospel, blues en country. Om op het aanstekelijke Happiness Anytime uit te komen bij disco, afrobeat en Latijnse ritmes. Bij die transformatie is hij geholpen door Josh Lloyd-Watson en Lydia Kitto van de Britse danceband Jungle waardoor het album wat meer uptempo en ongecompliceerder is dan we van Bridges gewend zijn, en dat past ’m prima.
<img decoding="async" class="alignnone size-image_640 wp-image-1087406" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/c4-640x640.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/c4-640x640.jpg 640w" alt="" width="640" height="640" />
<div class="info-box">
<h5>Tentoonstellingen</h5>
</div>
Dutch Design Week, Eindhoven 
Tijdens de Dutch Design Week in Eindhoven draait het negen dagen om het ontwerp van de toekomst en de toekomst van het ontwerp. Het is een uitdaging: in één dag de Dutch Design Week doen. Want het jaarlijke Dutch Design-feest met als thema R.A.W. – oftewel: Rebel Authentic Worth – omvat ook dit jaar weer zo’n zeshonderd programmaonderdelen op honderd locaties. Dat wordt dus flink doorfietsen door Eindhoven langs alle tentoonstellingen, lezingen en debatten die inzicht geven in wat jonge ontwerpers bezighoudt en hun ‘ongepolijste, onderzoekende en experimentele’ werk. Zet sowieso op je to-do-list de Graduation Show van de Design Academy met alle afstudeerprojecten. 
Van 17 t/m 25/10, diverse locaties in Eindhoven. www.ddw.nl
<img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-1087407" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/c10-1280x851.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/c10-640x425.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/c10-1280x851.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="851" />
De wereld van Marisol 
Pop art-icoon Marisol keert met een groot overzicht van tachtig werken terug naar Museum Boijmans, waar de Venezolaans-Amerikaanse kunstenaar in 1968 een eerste solotentoonstelling had. Met haar kleurrijke houten mensfiguren verwierf Marisol destijds grote bekendheid. The Car, een houten blauwe cabriolet inclusief passagiers en werkende autoradio, is een opvallend werk uit dat oeuvre. De auto en ook Marisol’s meer recente onderwaterwezens zijn vanaf 9 oktober tot 29 maart 2027 te zien in het Depot van het Museum Boijmans van Beuningen, dat nog tot 2030 gesloten is wegens renovatie. 
www.boijmans.nl
<img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-1087408" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/c3-1280x960.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/c3-640x480.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/c3-1280x960.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="960" />
De bevrijde camera 
De Joods-Hongaarse fotografe Eva Besnyö (1910-2003) kreeg als tiener een camera, vertrok in 1930 eerst naar Berlijn om zich als fotografe te ontwikkelen, en vluchtte daarna voor het facisme naar Nederland alwaar ze moest onderduiken. Na de Tweede Wereldoorlog gebruikte ze haar camera om de veranderende samenleving vast te leggen, met verrassende camerastandpunten. De bevrijde camera volgt Besnyö’s 
indrukwekkende levensloop aan de hand van vintageafdrukken, 
archiefmateriaal, tijdschriften, brieven en persoonlijke documenten. 
Tot en met 31 januari, Fotomuseum Den Haag. www.fotomuseumdenhaag.nl
<img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-1087410" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/c1-1280x1613.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/c1-640x807.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/c1-1280x1613.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="1613" />

Boeken, films, muziek en kunst die je niet mag missen deze herfst

Fréderike Geerdink

‘Het onthouden van medische zorg is een martelmethode geworden’

Podcast

Een woordvoerder van JA21 deelde een collega deze week mee geen journalisten van Vrij Nederland te woord te willen staan, omdat hoofdredacteur Sander Heijne de partij &#8216;homofoob&#8217; zou hebben genoemd. Feitelijk klopt de aantijging niet, maar het leek ons een uitstekende aanleiding om eens wat dieper in de ideologie van JA21 te duiken. Waar staat de partij voor? Zou een rectificatie (als de uitspraak was gedaan) op zijn plaats zijn geweest? Of is het tijd voor een escalatie?
Verder liet Merel zich deze week inspireren door een Franse burgemeester die daadwerkelijk voor zijn jeugdige bevolking ging staan, staat het debat over onverdoofd ritueel slachten plots weer hoog op de politieke agenda en heeft Google Maps de satellietbeelden van Gaza een update gegeven.
<iframe title="De VVD-vrije aflevering" width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/FKDM_EJr9Zs?feature=oembed" frameborder="0" allow="accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share" referrerpolicy="strict-origin-when-cross-origin" allowfullscreen></iframe>
<h5>Praat mee over sociale zekerheid</h5>
Na maanden van vakbondsacties gaan de bonden in gesprek met het kabinet over de toekomst van onze sociale zekerheid. Vrijdag 9 oktober blikt Yasmin Ait Abderrahman in Pakhuis de Zwijger met kopstukken uit de politiek, vakbond en de journalistiek vooruit. Toegang is gratis, aanmelden <a href="https://dezwijger.nl/programma/de-strijd-om-de-sociale-zekerheid">via deze link</a> verplicht.
<h5>Referentie</h5>
In de aflevering refereerde Sander aan het artikel Na drie jaar genocide wil iedereen weg uit Gaza, van Kaja Bouman. Lees het hele artikel <a href="https://www.vn.nl/na-drie-jaar-verzet-is-het-verzet-van-gazanen-gebroken">via deze link</a>.
&nbsp;

Merel Wielaert