Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips

Essay

<div class="info-box"><iframe src="https://w.soundcloud.com/player/?url=https%3A//api.soundcloud.com/tracks/746681752&amp;color=%23ff5500&amp;auto_play=false&amp;hide_related=true&amp;show_comments=false&amp;show_user=true&amp;show_reposts=false&amp;show_teaser=true" width="100%" height="166" frameborder="no" scrolling="no"></iframe><em>Liever luisteren dan lezen? Bij Blendle hebben ze dit verhaal ingesproken.</em></p>
</div>
<p>Het begon met een tweet van weerman en klimaatexpert Gerrit Hiemstra: zou het niet een goed idee zijn om bomen en takken te begraven, vroeg hij zich af, om het CO<sub>2</sub> dat de boom heeft opgenomen op te slaan en zo klimaatverandering tegen te gaan? Het lokte een reactie uit van Patrick Jansen, bioloog en onderzoeker aan Wageningen University &amp; Research (WUR). Hij vond het maar niks. Stervend hout is cruciaal voor het bos. Aan de dode takken doen zich allerlei bacteriën en schimmels tegoed die weer de basis vormen van andere leven in het bos. Het is letterlijk van levensbelang voor de biodiversiteit van het ecosysteem.</p>
<p>Het is een opvallend meningsverschil, want Jansen en Hiemstra zijn twee zeer uitgesproken stemmen op de sociale media, die zich beiden ernstige zorgen maken over de invloed van de mens op de staat van de planeet. Ze hebben het regelmatig aan de stok met dezelfde opponenten, vooral aan de rechterkant van het politieke spectrum, die beweren dat ze te alarmistisch zijn.</p>
<h5>Afzonderlijke milieuproblemen</h5>
<p>Dat ze nu toch clashen, komt doordat beide wetenschappers zich richten op twee afzonderlijke milieuproblemen: Jansen maakt zich als ecoloog vooral druk om de dalende biodiversiteit. Niet onterecht: de beroemde bioloog Paul Ehrlich van de Amerikaanse Stanford University berekende in 2017 in het tijdschrift <em>PNAS </em>dat er op dit moment 50 procent minder dieren rondlopen dan een paar eeuwen geleden. Wetenschappers stellen dat we leven in de zesde grote uitstervingsgolf: de laatste was het uitsterven van de dinosauriërs door een meteoriet 66 miljoen jaar geleden. Nu zijn de belangrijkste oorzaken het verdwijnen en fragmenteren van het leefgebied van wild, vooral door uitbreiding van de landbouw.</p>
<p>Hiemstra maakt zich meer zorgen om het klimaat. Dat is minstens zo terecht: nu al is de wereld ruim 1 graad warmer dan in de pre-industriële tijd, toen we kolen, olie en gas begonnen te verbranden. Zonder ingrijpen gaan we naar drie of meer graden opwarming, met funeste gevolgen voor de leefbaarheid van de planeet: landbouw wordt lastiger op veel plekken, er zal meer extreem weer zijn, en steden rond de evenaar zullen te warm zijn om comfortabel te leven en werken</p>
<h5>Zonneweides</h5>
<p>Om deze beide crises te lijf te gaan, zijn er twee grote transities nodig: de energietransitie, die ons van fossiele brandstof naar CO<sub>2</sub>-vrije bronnen moet brengen, en de landbouwtransitie, die de productie van ons voedsel moet verduurzamen om zo dieren en planten weer ruimte te geven.</p>
<blockquote><p>Oplossingen voor het klimaatprobleem blijken slecht voor de biodiversiteit, en vice versa.</p></blockquote>
<p>Maar in plaats van samen op te trekken, lijken wetenschappers, activisten en beleidsmakers verantwoordelijk voor de ene transitie, nauwelijks te overleggen met die aan de andere kant. Oplossingen voor het klimaatprobleem blijken slecht voor de biodiversiteit, en vice versa.</p>
<p>De belangrijkste botsing gaat over landgebruik. Ecologen weten dat biodiversiteit vooral ruimte nodig heeft, grote aaneengesloten stukken natuur. En dat die schaars worden. In het jaar 1400 gebruikte de mensheid nog maar drie procent van het aardoppervlak voor al haar activiteiten, nu is dat meer dan 50 procent. Met nog eens 3 miljard extra mensen in 2050 die moeten leven en eten, wordt het heel lastig om de ruimte voor biodiversiteit niet nog verder te beperken.</p>
<p>In dat licht is de opmars van zonneweides, een speerpunt in de energietransitie, problematisch. In Nederland zetten boeren met behulp van subsidies almaar meer vruchtbare landbouwgrond om in velden vol zonnepanelen, omdat die een stabieler inkomen garanderen. De gemeente Renkum was afgelopen jaar zelfs van plan om een Natura-2000 gebied open te stellen voor de bouw van panelen.</p>
<p><img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-456805" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2020/01/HH-400139893-1280x853.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2020/01/HH-400139893-320x213.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2020/01/HH-400139893-640x427.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2020/01/HH-400139893-1280x853.jpg 1280w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2020/01/HH-400139893-1920x1280.jpg 1920w" alt="biodiversiteit" width="1280" height="853" /></p>
<p>Dat laatste was een brug te ver voor milieuorganisaties, die wel achter de uitbreiding van zonneweides op landbouwgrond staan. Dat is opvallend en naïef, want het wegnemen van landbouwgrond op een plek leidt onherroepelijk tot compensatie elders, waardoor de natuur alsnog onder druk komt te staan. Die compensatie kan flink oplopen, want de ruimte die zonnepanelen innemen is immens: Spaanse wetenschappers van verschillende universiteiten rekenden drie jaar geleden voor dat Nederland niet genoeg land beschikbaar heeft, mocht het (hypothetisch) volledig willen overgaan op zonnepanelen voor haar energieverbruik. Hetzelfde geldt voor landen als België en het Verenigd Koninkrijk. In Duitsland, Zuid-Korea en Taiwan past het net, maar is er geen ruimte voor stijgend energiegebruik.</p>
<p>In verschillende media waarschuwt Rijksadviseur van de fysieke leefomgeving Berno Strootman de afgelopen jaren al dat ‘industriële elementen als zonnepanelen het landschap nooit mooier maken: ‘Als ze eenmaal staan, dan krijg je ze niet zomaar weer weg.’</p>
<h5>Bloemen tussen de apparaten</h5>
<p>Natuurverstorende zonneweiden zijn een wereldwijd fenomeen. Zuid-Koreaanse kranten berichtten vorig jaar dat het land in drie jaar tijd twee miljoen bomen heeft gekapt om plaats te maken voor zonnepanelen. Ook het Amerikaanse Massachusetts maakt zich op voor grootschalige boomkap voor de energietransitie, met flinke lokale weerstand tot gevolg. Voor de bouw van een zonneboerderij, zoals de Amerikanen dat noemen, in Californië, moesten honderden zeldzame schildpadden worden opgespoord en verplaatst.</p>
<blockquote><p>Studie na studie laat zien dat dieren en planten ‘echte’ ongestoorde natuur nodig hebben om te floreren.</p></blockquote>
<p>Regelmatig laten beleidsmakers en politici zich misleiden door mooie praatjes dat zonnepanelen zich prima laten combineren met biodiversiteit. Zo liet D66-voorman Rob Jetten zich in mei vorig jaar in een promofilmpje van de partij rondleiden door zonnepark Hoogland-zuid in Uden, waar de bouwer beweerde dat de panelen ook de biodiversiteit stimuleerden: er kwamen immers paddenpoelen en bloemen tussen de apparaten. Maar dat is een misvatting. Studie na studie laat zien dat dieren en planten ‘echte’ ongestoorde natuur nodig hebben om te floreren, en dat een beetje biodiversiteit tussen de menselijke activiteit niet afdoende compenseert voor de extra ruimte die die activiteit inneemt.</p>
<h5>Ruimteslurpende oplossing</h5>
<p>Een andere ruimteslurpende oplossing voor het klimaatprobleem is biomassa als energiebron: mais, graan, palmolie, bomen, allemaal verdwijnen ze in verbrandingsovens om klimaatneutrale brandstof mee op te wekken. De effecten van het gebruik palmolie springen wellicht in meest in oog. De honger voor die vrucht veroorzaakt directe ontbossing – en dus biodiversiteitsverlies – in Indonesië en Maleisië, waar plantages zich snel uitbreiden. Tot afgelopen jaar verdween bijna de helft van alle door de Europese Unie geïmporteerde palmolie in de tank van auto’s en vrachtwagens.</p>
<blockquote><p>Nu palmolie af wordt geschaft, komt in Europa geteelde raapzaadolie of zonnebloemolie in het vizier, en dat betekent uitbreiding van het landbouwareaal, helemaal omdat deze gewassen minder opbrengen.</p></blockquote>
<p>De EU besloot vorig jaar om palmolie uit te faseren als biobrandstof, maar op andere continenten wordt het nog volop gebruikt.</p>
<p>Ook andere biomassagewassen leiden tot uitbreiding van het globale landbouwareaal, zij het op een meer indirecte manier. Van alle maïs die boeren in Amerika telen, wordt op dit moment een derde omgezet in bio-ethanol om voertuigen op te laten rijden. Dat gaat niet direct gepaard met ontbossing – het wordt immers gekweekt op bestaande landbouwgrond. Maar het verhoogt wel de druk op vruchtbare bodems, en net als met de zonnepanelen betekent het hoe dan ook compensatie elders.</p>
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/verbod-palmolie/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new"><span class="article-embed__image" style="background-image:url(https://www.vn.nl/wp-content/uploads/fly-images/434039/LONNEKEVANDERPALEN_VRIJNEDERLAND_PALMOLIE_Thumbnail-scaled-520x520-cc.jpg);"></span><span class="article-embed__content"><span class="article-embed__read-more">Lees ook</span><span class="article-embed__title">Palmolie verwoest het regenwoud, maar een verbod is niet de oplossing</span><span class="article-embed__date">3 juni 2019</span></span></a>
<p>Hetzelfde gebeurt in de Europese Unie. Nu <a href="https://www.vn.nl/verbod-palmolie/" target="_blank" rel="noopener">palmolie</a> af wordt geschaft, komt in Europa geteelde raapzaadolie of zonnebloemolie in het vizier, en dat betekent uitbreiding van het landbouwareaal, helemaal omdat deze gewassen minder opbrengen. De Europese Unie rekende in 2015 uit dat het voor haar biobrandstoffenplannen 8,8 miljoen hectare land nodig heeft. Ter vergelijking: het totale landbouwareaal in Europa bedraagt 173 miljoen hectare.</p>
<h5>Paaigrond voor vissen</h5>
<p>De botsing tussen energie en biodiversiteit blijft niet beperkt tot het land. In de lente van vorig waarschuwde onderzoeksinstituut Deltares voor de effecten van de aanleg van grootschalige windparken in de Noordzee op het zeeleven. Nu zijn de effecten nog klein, maar op grote schaal beïnvloeden windmolens de golfhoogte, troebelheid en gelaagdheid van het water, wat zijn impact heeft op het functioneren van het ecosysteem aldaar.</p>
<blockquote><p>Bij de aanleg van het windmolenpark mag volgens de protocollen 5 procent van alle bruinvissen komen te overlijden.</p></blockquote>
<p>Op dit moment zijn er zelfs plannen om windmolenparken te bouwen op de Doggersbank, een bijzonder soortenrijke zandbank ten noordwesten van de Waddeneilanden. Het is een belangrijke paaigrond voor vissen als haring en schol. Natuurorganisaties pleiten al jaren voor het sluiten van het bijzondere gebied voor de visserij, maar staan nu wel toe dat er de komende jaren voor 4,8 Gigawatt aan windmolens komt te staan. Bij de aanleg mag volgens de protocollen 5 procent van alle bruinvissen komen te overlijden.</p>
<h5>Lagere opbrengsten</h5>
<p>Fascinerend genoeg worden ook oplossingen ingezet met het idee het klimaat en de biodiversiteit te helpen, die voor beide het tegenovergestelde bereiken. Dat geldt met name voor extensievere vormen van landbouw, zoals biologische landbouw, agro-ecologie en voedselbossen. Ze vormen een belangrijk onderdeel van het gewenste beleid van landbouwminister Carola Schouten en ze zijn de troetelkindjes van de milieubeweging. Het idee is dat omdat er op extensievere gronden meer dieren rondhuppelen, ze automatisch beter zijn voor de globale biodiversiteit.</p>
<blockquote><p>De biodiversiteit op een landbouwveld komt niet in de buurt komt van die in de wilde natuur, hoe natuurvriendelijk een boer ook boert.</p></blockquote>
<p>Maar dat is een misvatting. Want extensievere landbouw betekent lagere opbrengsten per hectare, en dus uitbreiding van landbouwgrond. Op dit moment haalt biologische landbouw ongeveer 80 procent van de opbrengst van conventioneel, wat betekent dat het landbouwareaal met een vijfde moet toenemen om net zo veel voedsel te produceren, globaal een gebied ter grootte van het Amazonewoud. Werk van onder andere Ben Phalan van de Universiteit van Cambridge laat zien dat de biodiversiteit op een landbouwveld niet in de buurt komt van die in de wilde natuur, hoe natuurvriendelijk een boer ook boert. De beste strategie om de biodiversiteit een boost te geven, is het zo klein mogelijk houden van landbouwareaal om ruimte te maken voor de natuur, zo blijkt uit studies in landen als Kazachstan, Polen en Bolivia. Vooral zeldzame organismen varen daar wel bij.</p>
<h5>Hergroei van bossen</h5>
<p>Ook het klimaat is gebaat bij een zo klein mogelijk landbouwgebied. Volgens het klimaatpanel IPCC is zogenaamde <em>land use change</em>, oftewel het omzetten van natuur naar landbouwgrond, de op-een-na-belangrijkste oorzaak van de stijging van het CO<sub>2</sub>-gehalte in de atmosfeer sinds de industriële revolutie. Vlak na de verbranding van steenkool, maar voor olie en gas. Een groot consortium onderzoekers van over de hele wereld liet in 2017 bovendien zien dat de twee belangrijkste natuurlijke manieren om klimaatverandering tegen te gaan respectievelijk behoud en hergroei van bossen zijn. Het is daarom zaak, met straks drie miljard extra hongerige monden te voeden, niet in te zetten op landbouwsystemen met een lagere opbrengst, maar juist verder te intensiveren.</p>
<blockquote><p>Als het Verenigd Koninkrijk zijn voedselproductie op de meest vruchtbare delen concentreert en de rest teruggeeft aan de natuur, kan het de Parijs-doelstellingen halen zonder dat het zijn energieportfolio hoeft aan te passen.</p></blockquote>
<p>Het potentieel van een beperkt landbouwoppervlakte voor het klimaat is enorm. Britse wetenschappers berekenden in 2016 dat als hun land zijn voedselproductie op de meest vruchtbare delen concentreert en de rest teruggeeft aan de natuur, het de Parijs-doelstellingen haalt zonder dat het zijn energieportfolio hoeft aan te passen.</p>
<h5>Greenpeace-scenario</h5>
<p>Andere maatregelen, naast intensiveren, die wel bijdragen aan zowel biodiversiteit als klimaat zijn het terugdringen van de vleesconsumptie en minder afval. Beide vooral omdat ze de landafdruk van ons eten verkleinen</p>
<blockquote><p>Wind levert ongeveer 1 Watt per vierkante meter, zon 10 en kernenergie 1000.</p></blockquote>
<p>Als het gaat om energieopwekking springt kernenergie eruit als beste oplossing om beide crises tegelijk te lijf te gaan. Dat komt omdat kernenergie de meeste <em>‘dichte’</em> vorm van energie is: je haalt er de meeste energie uit per vierkante meter. Vaclav Smil van de universiteit van Manitoba in Canada komt in zijn boek <em>Power Density </em>bij wind tot ongeveer 1 Watt per vierkante meter, bij zon op 10 en bij kernenergie op 1000. Biomassa bungelt met 0,5 helemaal onderaan. Het mag daarom ook geen verrassing heten dat Australische wetenschappers van de Universiteit van Adelaide recentelijk tot de conclusie kwamen dat het zogenaamde Greenpeace-scenario voor de energietransitie, waar kernenergie uit den boze is, een miljoen meer hectares kost dan scenario’s die nucleaire energie wel toe laten.</p>
<p>Kernenergie heeft het tij echter niet mee. Het aandeel van de energiebron in de globale energiemix is dalende, en in de New Green Deal, de nieuwe duurzame plannen van Timmermans en consorten in de Europese Commissie, wordt kernenergie uitgesloten. Niettemin zijn er wereldwijd op dit moment 54 reactoren in aanbouw, vooral in landen als China en Zuid-Korea.</p>
<h5>Iedere gemeente zijn eigen bedrijvenblokkendoos</h5>
<p>Is er een alternatief voor Europa als het kernenergie buitensluit? Een vaak vergeten oplossing is ruimtelijke ordening. Met zijn inpoldering, ruilverkaveling en Vinex-wijken was Nederland daar lang goed in, maar de afgelopen decennia is daar de klad in gekomen. Met de neoliberale wind uit de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw werd ruimtelijke ordening gedecentraliseerd en geprivatiseerd: iedere gemeente heeft nu zijn eigen bedrijvenblokkendoos en zonneweide. Daarmee verkwanselen we ons landschap, aldus landschapsarchitect Adriaan Geuze. Sinds 2010 heeft Nederland zelfs geen minister van Ruimtelijke Ordening meer en wordt ons land steeds rommeliger.</p>
<blockquote><p>Ruimtelijk ordening maakt het mogelijk om grote aaneengesloten natuurgebieden te creëren en de meest waardevolle biodiverse gebieden te beschermen, terwijl het tegelijk rekening houdt met de voedselwensen van mensen.</p></blockquote>
<p>Het potentieel van landschapsinrichting is groot: uit studies in onder andere India, Indonesië en Engeland blijkt dat zogeheten ‘zonering’ de biodiversiteit en het klimaat kan helpen, of er nu wordt gekozen voor intensieve of extensieve vormen van landbouw en energieproductie. Ruimtelijk ordening maakt het mogelijk om grote aaneengesloten natuurgebieden te creëren en de meest waardevolle biodiverse gebieden te beschermen, terwijl het tegelijk rekening houdt met de voedselwensen van mensen.</p>
<h5>Uit de stikstofimpasse</h5>
<p>De laatste maanden lijkt het idee van betere landschapsinrichting weer aan terrein te winnen. WUR-bestuursvoorzitter Louise Fresco en voormalig landbouwminister Cees Veerman pleitten begin december in het <em>Financieele Dagblad</em> voor de oprichting van een staatscommissie voor ruimtelijke ordening om de boerenonrust de kop in te drukken, in <em>Trouw</em> pleitte Pieter Winsemius, een andere voormalige minister, begin dit jaar voor herinrichting van de veeteeltgebieden in Nederland, en in <em>NRC</em> stelde emeritus hoogleraar gebiedsontwikkeling van de Technische Universiteit Delft Friso de Zeeuw een strikte scheiding voor van landbouw en natuur om Nederland uit de stikstofimpasse te trekken.</p>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div>
<p>De Zeeuw verwees daarbij naar het rapport <em>Grond voor keuzen</em> van de Wetenschappelijk Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) uit 1994, die toen al berekende dat Europa op een kwart van het huidige areaal al haar voedsel kan produceren als ze inzet op een agrarische hoofdstructuur van intensieve landbouw op de meest vruchtbare gronden, en een ecologische hoofdstructuur voor de natuur.</p>
<p>De komende hervorming van het Gemeenschappelijke Landbouwbeleid (GLB) in Europa zou een ideaal moment zijn om dit rapport weer van stal te halen: de Europese bevolking groeit nauwelijks meer, waardoor de voedselproductie ook niet meer veel hoeft te stijgen. Dat geeft de mogelijkheid om rationeel te gaan nadenken over waar Europa haar voedsel produceert en waar het haar energietransitie situeert. De overgebleven ruimte kan weggezet worden voor <em>rewilding, </em>het teruggeven van hele stukken aarde naar de natuur.</p>
<p>Het Nederlandse en Europese landschap weer op de tekentafel. Het is een oplossing waar Gerrit Hiemstra en Patrick Jansen zich ongetwijfeld allebei achter kunnen scharen, zodat ze op Twitter al hun energie weer kunnen richten op de rechtse ontkenners van klimaat en milieuproblemen.</p>


Hidde Boersma

Hoe de energietransitie ten koste gaat van de biodiversiteit (en wat we daaraan kunnen doen)

<div class="info-box">
<p><iframe src="https://w.soundcloud.com/player/?url=https%3A//api.soundcloud.com/tracks/628439028%3Fsecret_token%3Ds-xxKv7&amp;color=%23ff5500&amp;auto_play=false&amp;hide_related=false&amp;show_comments=true&amp;show_user=true&amp;show_reposts=false&amp;show_teaser=true" width="100%" height="166" frameborder="no" scrolling="no"></iframe><br />
Liever luisteren dan lezen? Jasper Veenstra heeft dit verhaal ook voor je ingesproken.</p>
</div>
<p class="tekst">Er zit een orang-oetan in mijn kamer en ik weet niet waarom. Hij smijt met mijn chocolade en schreeuwt tegen mijn shampoo. Het is het begin van een reclamespot van de Britse supermarktketen Iceland die eind vorig jaar viraal ging op sociale media.</p>
<p class="tekst">De reclame blijkt een aanklacht tegen het gebruik van palmolie in allerlei producten. De orang-oetan heeft zijn toevlucht genomen tot de mensenwereld omdat zijn thuis, het tropisch regenwoud van Zuidoost-Azië, is platgewalst om er oliepalmplantages te beginnen.<br />
Wat hielp bij het viraal gaan, was de beslissing van de Britse reclameautoriteit dat de spot niet uitgezonden mocht worden omdat de boodschap ‘te politiek’ was.</p>
<p class="tekst">Dat leidde tot scherpe kritiek, onder meer van milieuactivist en <span class="Cursief">Guardian</span>-columnist George Monbiot. Waarom mogen bedrijven wel adverteren met producten die tot destructie van regenwoud leiden, maar is kritiek daarop te politiek, vroeg hij zich af. Uiteindelijk bereikte de reclamespot maar liefst 65 miljoen kijkers, allemaal online, en won het pleidooi voor een verbod op het gebruik van palmolie aan momentum. Verschillende petities tegen ontbossing, onder meer op de site van Greenpeace, werden gretig ondertekend. Ook aan de ontbijttafel van ondergetekende is onder druk van de oudste (8) palmolie een <span class="Cursief">producto non grato.</span></p>
<figure id="attachment_434043" aria-describedby="caption-attachment-434043" style="width: 1280px" class="wp-caption alignnone"><img decoding="async" class="size-image_1280 wp-image-434043" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2019/05/LONNEKEVANDERPALEN_VRIJNEDERLAND_PALMOLIE_05-1280x1791.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2019/05/LONNEKEVANDERPALEN_VRIJNEDERLAND_PALMOLIE_05-320x448.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2019/05/LONNEKEVANDERPALEN_VRIJNEDERLAND_PALMOLIE_05-640x896.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2019/05/LONNEKEVANDERPALEN_VRIJNEDERLAND_PALMOLIE_05-1280x1791.jpg 1280w" alt="Palmolie" width="1280" height="1791" /><figcaption id="caption-attachment-434043" class="wp-caption-text">Ook in haarlak zit palmolie verwerkt</figcaption></figure>
<h5>Uitbuiting</h5>
<p class="tekst">De cijfers die aan palmolie kleven, geven op het eerste gezicht genoeg aanleiding voor een verbod. Zo is er op het Maleisisch-Indonesische eiland Borneo, de belangrijkste productieregio voor palmolie, sinds de jaren zeventig maar liefst 18,7 miljoen hectare bos voor de bijl gegaan, een oppervlak zo groot als vier keer Nederland. Nieuwe plantages, in combinatie met de jacht, hebben sinds 1999 aan 150.000 orang-oetans het leven gekost. Dat is meer dan er nu in leven zijn.</p>
<blockquote><p>De globale productie was destijds 20 miljoen ton, is nu bijna 70 miljoen ton en schattingen voor 2050 spreken van 240 miljoen ton.</p></blockquote>
<p class="tekst">Met ongeveer 100.000 overgebleven exemplaren is de soort volgens de IUCN, opsteller van de Rode Lijst, <span class="Cursief">critically endangered</span>. ‘En dan zijn er ook nog talrijke signalen van uitbuiting op de grote plantages,’ zegt Ton Sledsens, woordvoerder ‘bossen’ bij Milieudefensie, een organisatie die als sinds 2000 aanstuurt op het afbouwen van het gebruik van palmolie in Europa.</p>
<p class="tekst">Dat jaartal 2000 is geen toeval, want rond de eeuwwisseling begon het gebruik van palmolie een hoge vlucht te nemen. De globale productie was destijds 20 miljoen ton, is nu bijna 70 miljoen ton en schattingen voor 2050 spreken van 240 miljoen ton. Aanjager van de initiële groei was wetenschappelijk onderzoek dat aantoonde dat de toen veel gebruikte oliën in ons voedsel, vooral afkomstig van dierlijk vet, slecht waren voor onze gezondheid omdat ze veel transvetten en verzadigde vetten bevatten.</p>
<h5>Cirkel rond</h5>
<p class="tekst">In een paar jaar gingen grote voedselbedrijven als Unilever en Nestlé massaal over op palmolie, dat een gezondere vetsamenstelling heeft. Daarbovenop stelde de Europese Unie eind jaren negentig de zogenoemde bijmengverplichting in voor de transportsector. Om minder afhankelijk te zijn van fossiele brandstoffen moesten tanks van auto’s en vrachtwagens in 2020 gevuld zijn met minimaal 10 procent biobrandstoffen. Palmolie bleek daarvoor een ideale kandidaat en de vraag explodeerde.</p>
<blockquote><p>‘In een willekeurige supermarkt bevat meer dan de helft van alle verpakte producten palmolie.’</p></blockquote>
<p class="tekst">Op dit moment gaat maar liefst 46 procent van alle geïmporteerde palmolie in Europa de tank in, blijkt uit een analyse uit 2016 van Copenhagen Economics in opdracht van de Europese Commissie.</p>
<p class="tekst">‘De gedachte achter het gebruik van palmolie is simpel,’ zegt Pita Verweij, universitair hoofddocent duurzame ontwikkeling bij het Copernicus Instituut van de Universiteit Utrecht. ‘Je plukt de vruchten van de oliepalm en van de olie maak je brandstof. Aan die palm groeien vervolgens weer nieuwe vruchten, waarvoor de oliepalm CO2 uit de lucht trekt. Zo is de cirkel rond en is brandstof klimaatneutraal.’</p>
<figure id="attachment_435899" aria-describedby="caption-attachment-435899" style="width: 1280px" class="wp-caption alignnone"><img decoding="async" class="size-image_1280 wp-image-435899" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2019/06/LONNEKEVANDERPALEN_VRIJNEDERLAND_PALMOLIE_03-1-1280x1791.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2019/06/LONNEKEVANDERPALEN_VRIJNEDERLAND_PALMOLIE_03-1-320x448.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2019/06/LONNEKEVANDERPALEN_VRIJNEDERLAND_PALMOLIE_03-1-640x896.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2019/06/LONNEKEVANDERPALEN_VRIJNEDERLAND_PALMOLIE_03-1-1280x1791.jpg 1280w" alt="Palmolie" width="1280" height="1791" /><figcaption id="caption-attachment-435899" class="wp-caption-text">En in chocoladepasta</figcaption></figure>
<h5>Tweeënhalf keer zo duur als Nutella</h5>
<p class="tekst">Maar de praktijk bleek weerbarstiger. ‘De populariteit van biobrandstoffen en andere palmolietoepassingen deed de vraag naar palmolie dermate stijgen dat er nieuwe plantages nodig waren. Die kwamen in de plaats van tropisch bos en van veengebieden, en bij het kappen of droogleggen daarvan komt veel CO2 vrij.’</p>
<p class="tekst">Uit recent onderzoek van het Nederlandse adviesbedrijf Ecofys blijkt dat palmolie op deze manier tot wel drie keer zoveel CO2 uitstoot als fossiele brandstoffen. Begin dit jaar besloot de Europese Commissie daarom het gebruik van palmolie voor biobrandstof vanaf 2021 af te bouwen, tot het in 2030 helemaal uitgebannen is. De biobrandstof die dan nog in de tank gaat, mag alleen van afvalproducten uit de landbouw komen of uit nieuwe initiatieven als algen.</p>
<blockquote><p>Zelfs als de productie van olie verplaatst wordt, is het de vraag of er milieuwinst is.</p></blockquote>
<p class="tekst">‘Voor het gebruik van palmolie in voedsel ligt een verbod veel minder voor de hand, en het is bovendien moeilijker te realiseren,’ zegt Verweij. ‘In een willekeurige supermarkt bevat meer dan de helft van alle verpakte producten palmolie. Shampoo, chocola, broodbeleg, chips, overal zitten verschillende typen palmolie in. Je zult voor al die oliën opnieuw een vervanger moeten vinden. De afgelopen paar decennia zijn er bovendien veel bewerkte voedselproducten bijgekomen in de supermarkt, daar zit bijna altijd palmolie in. Het verbod doortrekken naar de voedselsector zou betekenen dat veel producten uit het schap verdwijnen, of veel duurder worden.’</p>
<p class="tekst">Wie wel eens een potje palmolievrije chocopasta bij de Ekoplaza kocht, weet hoe hard dit gaat: 4,65 euro voor een potje van 270 gram, tweeënhalf keer zo duur als Nutella.</p>
<h5>Gemakkelijk te verbouwen</h5>
<p class="tekst">‘Palmolie is zo goedkoop omdat het makkelijk te verbouwen is,’ zegt Ken Giller, hoogleraar plantproductiesystemen aan de Wageningen Universiteit. ‘Je hebt er weinig kunstmest en bijna geen bestrijdingsmiddelen voor nodig, en je haalt drie tot vijf keer zo veel van een hectare als bij alternatieve oliegewassen als soja of raapzaad.’ Palmolie levert op dit moment 38 procent van alle oliën, en verbruikt maar 7 procent van het land. ‘Op de goede manier geteeld is het de meest duurzame plantaardige olie.’</p>
<p class="tekst">De switch naar alternatieve oliebronnen in voedsel gaat volgens Giller hoe dan ook gepaard met uitbreiding van het globale landbouwareaal, ten koste van toch al schaarse natuur. Zelfs als de productie van olie verplaatst wordt naar het minder biodiverse Europa door de raapzaad- of sojateelt op te voeren, is het de vraag of er milieuwinst is. ‘Dat raapzaad wordt aangeplant op bestaande landbouwgrond, waar voorheen een ander gewas groeide. Dat moet weer elders geproduceerd,’ zegt Giller. ‘Je creëert een waterbed-effect. Ga er maar vanuit dat dat extra land uiteindelijk ergens biodiversiteit kost.’</p>
<blockquote><p>‘Palmolie is een belangrijke bron van welvaartsgroei in Indonesië en Maleisië. Met een totaalverbod laat je boeren daar in de steek.’</p></blockquote>
<p class="tekst">Het is een lezing die Ton Sledsens van Milieudefensie bestrijdt. ‘Als de Unilevers van deze wereld begin deze eeuw in staat waren om binnen enkele jaren volledig over te schakelen naar palmolie, moeten ze ook in staat zijn om een nieuwe duurzame vervanging te vinden. Volgens mij is het een technologische kwestie. En we mogen best vragen stellen bij ons voedselaanbod. De hoeveelheid palmolie in voedsel is in Europa de afgelopen jaren al gedaald van 3 naar 2,5 miljoen ton, en er kunnen echt nog wel wat bewerkte producten uit de supermarkt zonder dat we daar slechter van worden. Het is een kwestie van durf.’</p>
<figure id="attachment_435901" aria-describedby="caption-attachment-435901" style="width: 1280px" class="wp-caption alignnone"><img decoding="async" class="size-image_1280 wp-image-435901" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2019/06/LONNEKEVANDERPALEN_VRIJNEDERLAND_PALMOLIE_01-1-1280x1791.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2019/06/LONNEKEVANDERPALEN_VRIJNEDERLAND_PALMOLIE_01-1-320x448.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2019/06/LONNEKEVANDERPALEN_VRIJNEDERLAND_PALMOLIE_01-1-640x896.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2019/06/LONNEKEVANDERPALEN_VRIJNEDERLAND_PALMOLIE_01-1-1280x1791.jpg 1280w" alt="Palmolie" width="1280" height="1791" /><figcaption id="caption-attachment-435901" class="wp-caption-text">Net zoals in biodiesel</figcaption></figure>
<h5>Ideologische strijd</h5>
<p class="tekst">Giller ziet echter meer redenen waarom een verbod niet de juiste weg is. ‘Tot wel 35 procent van de palmolie komt van kleinschalige, lokale boeren. De marges zijn bovendien groot. Palmolie is een belangrijke bron van welvaartsgroei in Indonesië en Maleisië. Met een totaalverbod laat je boeren daar in de steek.’</p>
<p class="tekst">Maar Sledsens ziet liever dat de boeren daar stoppen met het produceren van grondstoffen voor de wereldmarkt en voedsel gaan verbouwen voor hun eigen land of regio. ‘Waarom kan Europa niet haar eigen broek ophouden en moeten producten over de hele wereld gesleept worden? Kleinschalige, gemengde teelt, met olie puur voor regionale consumptie, voorkomt dat het ene continent het andere uitput door voedingsstoffen ergens weg te halen en die niet meer terug te brengen.’ Hier tekent zich een ideologische strijd af tussen degenen die de globalisering als iets onvermijdelijks zien, en zij die denken dat een radicaal ander systeem niet alleen mogelijk, maar ook beter is.</p>
<blockquote><p>‘Omdat palmolie in zoveel producten zit, is het voor consumenten onmogelijk om een duurzame keuze te maken.’</p></blockquote>
<p class="tekst">Er is nog een laatste, meer pragmatisch argument voor het blijven gebruiken van palmolie in Europa. ‘In China en India groeit de vraag naar de olie enorm, en daar maken ze zich nog weinig druk over ontbossing,’ zegt Giller. ‘Onze aanwezigheid daar geeft ons invloed op het productieproces. Wij kunnen schonere productie of betere werkomstandigheden afdwingen.’</p>
<p class="tekst">Giller en Verweij zetten daarom liever in op duurzame palmolie voor toepassingen in voedsel. Dat betekent dat de productie van de olie niet aan banden wordt gelegd, maar dat de teelt en ook uitbreiding daarvan zonder ontbossing moet plaatsvinden. Volgens beide wetenschappers ligt de bal hiervoor bij de grote voedselbedrijven. ‘Omdat palmolie in zoveel producten zit, is het voor consumenten onmogelijk om een duurzame keuze te maken, het zijn de bedrijven die moeten garanderen dat al hun palmolie van duurzame plantages komt,’ zegt Verweij.</p>
<h5>Vraagtekens bij de effectiviteit</h5>
<p class="tekst">De eerste poging om tot duurzame palmolie te komen, was de Roundtable on Sustainable Palm Oil (RSPO), een samenwerkingsverband uit 2004 van plantagehouders, voedselbedrijven, banken en milieuorganisaties om certificeringen af te geven aan duurzame plantages. Of RSPO een succes is, hangt af van wie je vraagt. ‘Op dit moment is 19 procent van alle palmolie gecertificeerd. Dat is een flinke prestatie als je bedenkt dat zorgen over ontbossing in maar weinig landen leven,’ zegt Giller.</p>
<blockquote><p>‘Het is mogelijk om economische groei, armoedebestrijding en duurzaamheid te combineren.’</p></blockquote>
<p class="tekst">Niet bij de ronde tafel aangesloten ngo’s als Milieudefensie wijzen echter op misstanden op gecertificeerde plantages, waaronder kinderarbeid en uitbuiting. Ook een studie van twee Franse wetenschappers uit 2015 zet vraagtekens bij de effectiviteit: volgens hen is de compensatie voor certificering te laag, zijn de richtlijnen waaraan plantages moeten voldoen te multi-interpretabel en vindt er toch ontbossing plaats onder het label.</p>
<figure id="attachment_435903" aria-describedby="caption-attachment-435903" style="width: 1280px" class="wp-caption alignnone"><img decoding="async" class="size-image_1280 wp-image-435903" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2019/06/LONNEKEVANDERPALEN_VRIJNEDERLAND_PALMOLIE_04-1-1280x1791.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2019/06/LONNEKEVANDERPALEN_VRIJNEDERLAND_PALMOLIE_04-1-320x448.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2019/06/LONNEKEVANDERPALEN_VRIJNEDERLAND_PALMOLIE_04-1-640x896.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2019/06/LONNEKEVANDERPALEN_VRIJNEDERLAND_PALMOLIE_04-1-1280x1791.jpg 1280w" alt="Palmolie" width="1280" height="1791" /><figcaption id="caption-attachment-435903" class="wp-caption-text">En zelfs in je tandpasta zit palmolie</figcaption></figure>
<h5>Zero Deforestation</h5>
<p class="tekst">Om aan die kritiek tegemoet te komen, is er sinds 2015 een nieuw certificeringsschema opgesteld met hogere eisen: Zero Deforestation. Het is onderdeel van de Parijsakkoorden om de uitstoot van broeikasgassen tegen te gaan: ontbossing is wereldwijd verantwoordelijk voor 15 procent van alle uitstoot. Een belangrijke strategie om Zero Deforestation te laten slagen, is intensivering op bestaande plantages. ‘Vooral kleine boeren halen vaak maar een kwart van de mogelijke opbrengst,’ zegt Verweij, ‘daar valt nog veel te halen.’</p>
<p class="tekst">Daarnaast is het cruciaal dat lokale overheden zich gaan bemoeien met landschapsinrichting. In 2013 publiceerde Verweij met haar collega’s een artikel in het wetenschappelijk tijdschrift <span class="Cursief">PLOS ONE</span>, waarin ze gebieden aanwijst waar plantages nog wel naar kunnen uitbreiden. ‘In Azië zijn grote gebieden met gedegradeerde gronden omdat ze uitgeput zijn door eerdere landbouw of veeteelt, of omdat er bosbranden hebben gewoed. Door daar uitbreiding toe te laten, is het mogelijk om economische groei, armoedebestrijding en duurzaamheid te combineren,’ zegt Verweij. ‘Je hebt daar wel een sterke overheid voor nodig, die het nut van bescherming van bos inziet.’</p>
<p class="tekst">Als we pleiten voor een boycot op palmolie, concludeerde het Nederlandse duurzame handelsinitiatief IDH in januari van dit jaar, verliest zowel de planeet als de kleine boer. Het enige waar een ban op moet, is niet-duurzame palmolie.</p>


Palmolie verwoest het regenwoud, maar een verbod is niet de oplossing