Documentairemaker Geertjan Lassche ging mee met een expeditie naar de top van de Cho Oyu (8201 meter), de op vijf na hoogste berg ter wereld. Zijn film ‘Hemelbestormers’ (Killer Slope) gaat op het IDFA in première. ‘Moet je meedogenloos zijn om de top te halen? Dat wordt mijn kernvraag.’

Na zes weken, op 7125 meter hoogte, grijpt de natuur in. Een lawine vermorzelt kamp 2. ‘Geen mensen betrokken,’ meldt expeditieleider Wilco van Rooijen door de portofoon naar basiskamp. ‘We kunnen naar huis,’ snottert hij nog en zet dan gedesillusioneerd de afdaling in. Nog geen tweehonderd meter lager heeft hij een alternatief plan bedacht. ‘Dan moeten we wel een paar sherpa’s zo gek krijgen,’ zegt Wilco tegen zijn team. Maar sherpaleider Dawa is resoluut: ‘Te riskant met al die sneeuw, wij gaan naar beneden. Die berg blijft wel staan.’ Een expeditielid murmelt: ‘Maar wij zijn hier nu.’

Wat bezielt alpinisten om hun leven in de waagschaal te leggen voor een topbeklimming?

Een Amerikaanse laat haar gezin achter om de K2 in Pakistan te beklimmen. Ze verongelukt, hoor ik. Wat bezielt alpinisten om hun leven in de waagschaal te leggen voor een topbeklimming? Na anderhalf jaar in het kielzog van wielrenner Thomas Dekker (Niemand kent mij, 2011) en negen maanden bij het Korps Mariniers (Chosen Ones, IDFA 2012) heb ik weer zin in een embedded docu-avontuur. Iets meemaken, psychologische processen observeren onder extreme omstandigheden. Ik schrijf een A4’tje om langere tijd aan de voet van de K2 rond te dwalen. De netmanager van NPO3 vind ’t een mooi plan. Nu moet ik het gaan maken.

Op een bergfilmfestival in Graz zie ik tientallen bergfilms. Het valt me op dat het gros door bergbeklimmers is gemaakt en gesponsord is door Red Bull of de outdoor-industrie. Er zijn maar weinig onafhankelijke journalistieke inkijkjes in deze subcultuur. De meeste films hebben ook dezelfde dramatische ontwikkeling waarbij de personages vaak als ‘helden’ eindigen. Ik neem me voor het anders te gaan doen. Dat voornemen was faliekant mislukt als de natuur niet in onze expeditie had ingegrepen waardoor alles anders werd. Innovatief denken op die hoogte? De berg heeft de regie en je loopt voortdurend achter de feiten aan.

Van omroep de EO mag ik op ieder moment stoppen. Ook een vorm van ‘You have to decide’. Twijfel: ga ik wel, ga ik niet? Bij besprekingen met het team denk ik: dit moet ik kunnen. Maar buiten de expeditie hoor ik alleen maar waarschuwingen. Een oud-klimmer schetst in ieder telefoongesprek een nieuw doemscenario, volgens de Oostenrijkse Lisi moet ik eerst de Alpen trotseren, een Sloveense bergbeklimmer zegt dat ik gestoord ben. Waarom zou ik eigenlijk het gevaar opzoeken? Vrouw en kind thuis. Zit er in mij hetzelfde virus, altijd op zoek naar een nieuwe kick? Zouden het bepaalde karakters zijn die naar de bergen worden gedreven, of vormt dit soort avonturen de karakters? De Sloveen komt toch terug op zijn diagnose ‘krankzinnig’. Zijn vriend Danilo is al drie keer naar de Cho Oyu geweest. Hij wil me wel een spoedcursus geven bij de Mont Blanc en aansluitend adviseren.

Vrouw en kind thuis. Een Sloveense bergbeklimmer zegt dat ik gestoord ben, waarom zou ik het gevaar opzoeken?

In Chamonix nemen we de lift naar Aiguille de midi (3842 m.). In de verse sneeuw zie ik sporen van bloeddruppels. ‘Bloedneuzen,’ zegt Danilo. ‘Straks kun je ook long- of hersenoedeem krijgen. Denk erom: er komen geen helikopters om je op te halen.’ We oefenen in een sneeuwstorm hoe je stijgijzers onderbindt, door diepe sneeuw spoort en hoe je met een pikkel je vaart remt als je wegglijdt. Aan het einde van de week rijden we naar de voet van de Mont Blanc. Danilo klautert omhoog en verdwijnt in een bos bovenop een rots. Een touw valt omlaag. Ik hijs mezelf omhoog, dwing me niet naar beneden te kijken en zie boven een grijnzende Danilo. Bergbeklimmers scheppen er een bijna sadistisch behagen in om je lef te testen. Dan zijn advies: ‘Every day one hour exercise. And not too fast. Reaching Camp 2 possible. But you have to decide.’

Logistiek manager van TeamWilco is René de Bos, die in 2009 bij de Cho Oyu zijn beste vriend Dennis Verhoeve moest achterlaten. Het lichaam van Dennis kon niet geborgen worden. René voelt zich niet verantwoordelijk, blijkt als we filmen bij de weduwe: ‘Hij is op zijn eigen feestje verongelukt.’ René bleef expedities organiseren. ‘We moeten gewoon beseffen dat we met de dood flirten.’ Leider van de expeditie is Wilco van Rooijen. Zijn droom is om zonder tenen bovenop een 8000’er te staan. De leden van TeamWilco, een commerciële expeditie, moeten wat te makken hebben. Kosten: zo’n 13.000 euro, exclusief uitrusting. Een schijntje vergeleken met de Mount Everest, daar ben je zo 25.000 euro verder. Ze zijn van beroep accountant, geoloog, bouwmanager, neuroloog, oncoloog, timmerman. De jongste, 24 jaar, heeft zich aangemeld via Twitter en leende geld bij familie. Mijn team bestaat uit Frank Moll, een van de weinige cameramensen in Nederland die hoogte-ervaring heeft, de enige verzekering die ik kan inbouwen dat we met een film thuiskomen.

18 april 2014 – Everest-drama

Week voor vertrek. Vijftien sherpa’s komen om bij een lawine op de Mount Everest. Ze waren bezig om de weg vrij te maken voor buitenlandse klimmers. Naar Nepalese maatstaven verdienen ze goed voor de knechtenrol. Toch blijft het een vorm van kolonialisme, dat zeulen voor Himalaya-toeristen die soms geen kilo zelf dragen, en de gigantische risico’s die ze nemen. In Katmandu zegt sherpa Pasang, die bij het drama was, tegen expeditie-organisator René: ‘Identificatie was in veel gevallen niet mogelijk. De lawine had de lichamen uiteen gereten.’ René de Bos omhelst Pasang en zegt: ‘Laten we er maar over ophouden. Het zijn de wetten van de berg. We blijven komen, ondanks de risico’s.’

Wilco is bekende Nederlander. Ook bij aankomst in Kathmandu bellen media aan de lopende band. Zoals KRO’s De Reünie, die een thema-uitzending wil maken over zijn K2-team uit 2008. Plan is om presentator Patrick Lodiers aan de voet van de K2 af te zetten met een helikopter. Wilco probeert de Hilversumse redactrice uit te leggen dat dat waanzin is. ‘Eerst moet je acclimatiseren, langzaam aan de hoogte wennen. Ga je meteen naar zes kilometer, dan is het de volgende dag “endex”.’

Dat ‘slowly’ het sleutelwoord is, merk ik als we de eerste hoogtemeters maken in Nepal. De grootste onberekenbare factor is hoogteziekte. Welnu, mijn vrees wordt bewaarheid. Bonkende koppijn. ‘Are you okay,’ fluistert sherpa Dawa bezorgd. ‘I’m fine,’ lieg ik en kijk om me heen of de groep me zojuist zag kotsen. Wegkijkende blikken, naderhand blijkt iedereen het te hebben gezien. Ik moet denken aan de selectie van het Korps Mariniers: de omgeving ziet eerder zwakheid dan de rekruut in kwestie. Zoals iedereen ook weet dat René bijna opgeeft door de aanhoudende diarree, Sieto’s gehoest maar niet stopt en Wietse’s ontstoken oog niet bevorderlijk is voor zijn topkansen. Als roofdieren kijkt men rond, zwakte-sterkte-analyse. Hondsberoerd trek ik me terug in mijn tent. Ik kan wel janken. De volgende dag vraagt sherpa Dawa: ‘You still want to go?’ ‘Of course,’ lieg ik, bang voor de afgang thuis.

We zijn omsingeld door heuvels en bergen. Wit en eindeloos. Onze bidons zijn leeg en we moeten door. Waar is het kamp? Dorst. In de verte nadert iets, een stipje, soms is ie even weg. Het stipje klimt en daalt, langzaam ons tegemoet. ‘Namasté.’ Voor ons staat een glimlachende Tibettaan met een gietijzeren theekan vol ranja. We zuipen ons klem. De man verdwijnt zoals ie kwam. Surrealistisch. ‘Ongelofelijk, hij wist gewoon dat we dorst hadden,’ zeggen we tegen elkaar, te moe om te lachen van geluk.

Met z’n drieën in een klein tentje op de naad van een berg op 6439 meter. Het waait en het is ijskoud. Onbekend met de etiquette duw ik mijn uitrusting in een hoek en ga strak aan de rand van de tent liggen, als een mummie, neus tegen het tentdoek. Aan mijn rechterzijde twee alpinisten. De eerste begint monomaan voorbereidingen voor de volgende dag te treffen (uitpakken, inpakken, plassen, wassen) en aansluitend een potje te koken. Ik verroer me niet, wil het proces niet verstoren, voel me toch te gast. Vervolgens begint de ander aan hetzelfde ritueel. Als ze klaar zijn, wordt pas weer duidelijk dat ik onervaren ben. Een uur later probeer ook ik een zakje adventure food door mijn strot te krijgen. Van de vijf smaken zal alleen de stamppotversie maagbestendig blijken. Water koken doe je met gebikt ijs. Daarvoor moet je wel je tent uit, langs een steile rotspunt naar een hoger gelegen deel waar hopelijk niemand heeft geürineerd. Voor ’s nachts is er een plasfles die de volgende morgen bevroren is als je hem niet bewaart in je slaapzak.

We hebben de expeditie te laat gepland, lijkt. Fransen, Amerikanen en Zwitsers waren eerder gearriveerd in het basiskamp en zijn de afgelopen dagen naar boven gewaggeld, als rijtjes ganzen. Wilco is onrustig: ‘Krijgen wij straks ook zo’n kans?’ Het is al dagen prachtig weer. Plan is om een hoger gelegen kamp te verkennen en dan eerst weer terug te gaan. Wilco en Cas gaan ’s ochtends vooruit, de anderen volgen. Gaandeweg de dag wordt via radioverkeer duidelijk dat Wilco en Cas door willen stoten naar de top, ze voelen zich sterk genoeg. De rest keert terug, vermoeid of te bang. Behalve Hugo (24), de Benjamin van de groep. Vanochtend zei hij dat hij had verwacht dat de leiding hem te onervaren zou vinden om mee te kunnen. Ondanks een knieblessure en blauwe lippen was-ie zojuist toch omhoog gegaan. Niemand weet waar hij is als de avond valt, ook expeditieleider Wilco niet, die het radioverkeer heeft verbroken om te kunnen slapen. De nieuwe ontwikkelingen leggen een bom onder de expeditie. Het verwijt onder de achterblijvers is dat Wilco met een ongeplande toppoging voor eigen succes gaat en zijn rol als leider verwaarloost. ‘Ik hoop niet dat Hugo wat overkomt,’ zegt expeditielid Bart woedend.

Cas zei dat hij niet onnodig energie wilde verspillen. ‘Ik wil gewoon die top halen’

Het conflict speelt zich af voor mijn camera. Zo vangt de lens de volgende ochtend ook een klein stipje dat steeds dichterbij komt. Het is Hugo, die een barre 24 uur heeft gehad, zonder eten en drinken, en nu met eerstegraads bevriezingen aan zijn tenen kampt. Hij was zijn aansteker vergeten, dus aan zijn gasbrander had hij niks. ‘Ik heb het verschrikkelijk gehad,’ hijgt-ie.

Als Hugo de volgende dag rapport uitbrengt bij basecampmanager René, komen Wilco en Cas de tent binnen. Ze zijn vlak voor de top toch maar omgedraaid. Doodse stilte, tot Cas zich niet meer in kan houden: ‘Maar je bent toch zelf zo stom geweest je aansteker te vergeten.’ ‘Dat is wel hard, Cas,’ neemt iemand het op voor Hugo. Is Cas een botte lul? Of is hij gewoon heel helder? Cas was eerder deze week tegen mij al duidelijk. Ik had hem gevraagd of hij me wilde escorteren naar kamp 2. Maar Cas zei dat hij niet onnodig energie wilde verspillen. ‘Ik wil gewoon die top halen.’

Wilco neemt het over: ‘Stel dat je maar één kans krijgt, dan ben je toch gek als je die niet grijpt.’ De verdediging van Wilco maakt iets in me wakker. De voorgaande 24 uur heb ook ik gedacht dat Wilco ons een streek leverde. Zijn egoïsme voelt nu verhelderd: we komen immers voor de top. Blijft over zijn rol als zorgzaam leider. Daar confronteer ik hem de volgende ochtend mee. ‘We zijn hier niet aan het spelen in de Alpen. Je moet jezelf kunnen redden. Ook een jongen van 24,’ zegt Wilco opgefokt door mijn vraag. Als Hugo in zijn tent z’n sokken uittrekt, blijken z’n tenen gevoelloos. Hugo: ‘Ik zit er wel mee, ook mentaal. Het was ook wel zelfoverschatting van mij.’

Benen van beton, zware ademhaling, hoge hartslag, hoofdpijn. ‘Slowly…,’ blijft sherpa Dordjee zeggen, die het gros van mijn uitrusting sjouwt. Sleuren door diepe sneeuw. We passeren 6700 m. De pezige maar broodmagere sherpa’s kunnen de bevroren toplaag lijden. Maar met mijn inmiddels 85 kilo zak ik bij iedere stap tot aan mijn knieën door het sneeuwijs. Van Wilco heb ik geleerd om de stappen zo langzaam mogelijk te doen. Wilco: ‘Trucje. Zeg tussen de stappen: een-en-twintig, twee-en-twintig, een-en-twintig. Zo doe je vijf stappen achter elkaar en dan even uitrusten.’ Ik kom tot drie en val voorover, snakkend naar adem.

Wilco denkt dat je het noodlot kunt afwenden door te geloven dat het je niet overkomt. Negeert Wilco de realiteit? Tijdens onze expeditie filmen we een gesprek tussen Wilco en een sherpa. Wilco: ‘Zou jij tegen je familie kunnen zeggen: houd van me, ook als ik niet terug kom?’ Sherpa: ‘Nee, zulke sterke harten hebben we niet.’

Vanmorgen vertrokken voor de laatste toppoging. Iets trekt me naar omhoog, het virus zit al in me. Na een klim van vijfhonderd meter blijft expeditielid Wietse aan de voet van de ijswand liggen. Een sherpa adviseert hem om te keren. ‘If you’re tired, please go back.’ Wietse krabbelt overeind, maar valt opnieuw. Expeditielid Kim: ‘Wietse, ik denk echt dat we moeten stoppen.’ Ik film het tafereel, liggend in de sneeuw. Dit zijn de scènes. Opgeven of jezelf herpakken. Mijn lichaam schreeuwt ook ‘omkeren’. Maar ik verman mezelf met de gedachte dat ik over tien jaar spijt ga krijgen. Ergens las ik een recensie: dat het zo jammer was dat de documentairemaker niet hoog genoeg kwam. Die gedachte maakt me boos en ik besluit door te gaan. Hoe banaal kan het zijn? Wietse en Kim dalen af, zonder sherpa’s. Opnieuw klauter ik de ijswand op. Energie om me druk te maken om de afdalers, of ze veilig terug zullen keren, heb ik niet. Ik ben geen haar beter. Egocentrisme zit in iedereen, maar in een extreme omgeving wordt het eerder zichtbaar. Egocentrisme levert ook iets op. Als ik niet door was gegaan, had ik een sleutelscène gemist.

De eerste reactie na de aanblik van het verwoeste kamp was niet: ‘Wat een geluk, we hadden ook in die tentjes kunnen zitten.’ Topsporters zien zoiets als verlies. ‘We zijn verscheurd,’ huilt Wilco door de portofoon. ‘We kunnen naar huis.’ Wilco, die over onuitputtelijke energie lijkt te beschikken, heeft snel een alternatief plan. Maar Sherpa Dawa is er klaar mee. ‘Ik ga met de sherpa’s naar beneden. We willen best een tentje voor je achterlaten, dan kun je zonder ons omhoog. Maar dat moet je zelf beslissen.’

We horen dat op een nabijgelegen berg drie mensen zijn verongelukt door een lawine. Ongeveer op het moment dat wij omkeerden. De zon laat strijklicht vallen op een maanlandschap van bergtoppen. Ik daal als laatste af, met de sherpa’s. Op een bergrug drinken we thee. Sherpa Sherrap geeft toe dat de economie in zal storten als de waanzin van dit Himalaya-toerisme duidelijk wordt. Maar hij vertrouwt op het virus, dat onuitroeibaar lijkt.

Terug in Nederland baal ik even hard dat we nog niet hoger zijn gekomen. Stiekem denk ik aan de Everest, over een jaar, of twee. Pas in de montage wordt me duidelijk dat het ook fout had kunnen gaan. Vier keer was ik op weg naar kamp 2 om daar te gaan posten. Iedere keer kwam er iets tussen. De lawine had me zomaar kunnen opslokken. De berg was onverschillig gebleven over het lot van een overmoedige documentairemaker.

Wilco zou vast liever vandaag dan morgen vertrekken om de top alsnog af te vinken. Volgens mij snap ik hem

Wilco en zijn vrouw Heleen bekijken de documentaire. Wilco ziet op het scherm hoe de groep hem bekritiseert als hij de top probeert te halen terwijl Hugo kwijt is. ‘Dat gebeurt er dus als je er niet bij bent.’ ‘Maar het was misschien ook niet zo slim, Wil,’ zegt Heleen. Wilco kijkt haar vertwijfeld aan. Een week later bekijkt basecampmanager René het resultaat: ‘Het valt me eigenlijk nog mee. Ik ben geloof ik veel harder geweest over Wilco.’ Geen gedraai of pogingen tot beïnvloeding van het eindresultaat. Weer een week later ziet de rest van de expeditie het eindresultaat. ‘Precies zoals het was,’ klinkt het unaniem.

Medio oktober, opnieuw een ramp in de Himalaya. In een sneeuwstorm komen meer dan dertig mensen om. Er worden vier Nederlanders vermist die een reis hadden geboekt bij onze basecampmanager René de Bos. Het loopt met een sisser af. In de whatsappgroep van onze expeditie maken zorg en opwinding weer plaats voor flauwe grappen en nieuwtjes. Wilco meldt dat een Zweedse klimvriendin onder perfecte omstandigheden de top van de Cho Oyu heeft gehaald. Wilco citeert haar: ‘Perfect weather, blue sky, zero wind and enormous view in sunrise over Everest. I’m happy.’ Wilco zou vast liever vandaag dan morgen vertrekken om de top alsnog af te vinken. Volgens mij snap ik hem.