VVD versus de rechtse kerk

De rechtse kerk

Verhaal van de Week

Onder de motorkap van het IDF

Documentaire

600 dagen de straat op

Verzet

Tijd voor scholierenprotest?

Jongerenpanel

Doe iets niet

Dolf Jansen

Dienstplicht

Chard van den Berg

Laat de boer rouwen

Hans Against the Machine

Veiligheidsraad

Verenigde Naties

Iedereen aan de marathon

Zeitgeist

Jacht op vreemdgangers

Digital Families

Podcast

Burgemeester Femke Halsema van Amsterdam gaf deze week het enige gepaste antwoord op de ophef in politiek Den Haag over haar besluit om niet in te grijpen toen pro-Hamasdemonstranten betoogden op de Dam: de wet staat het haar niet toe.
Verder feliciteren we deze aflevering de premier met zijn aanstaande vaderschap, Yvon Jaspers met haar strijd tegen landbouwgif en Nederlandse ouderen met hun keuze om steeds langer door te werken.
Maar er is ook weer genoeg om ons druk over te maken. Zo stelt het klimaatpanel van de Verenigde Naties dat de doelstelling van 1,5 graad opwarming al over een paar jaar wordt overschreden en verdiepte Sander zich naar aanleiding van de rellen in de rijksbegroting van Frankrijk. De onthutsende conclusie: zonder radicale ingrepen in de begroting is Frankrijk reddeloos verloren. En dat is ook voor de rest van Europa bijzonder slecht nieuws.

Merel Wielaert

Sander Heijne

Femke Halsema geeft minister Van Weel een lesje bestuursrecht

Hans Stegeman

Waarom ons economische systeem crises blijft veroorzaken

Literaire kroniek

Zo had Freek de Jonge de aard van zijn optreden op de avond van 3 maart 1958 in de zaal De Wadden in Koog aan de Zaan nog niet eerder genoemd: ‘als een niet mis te verstane openbaring’. De openbaring was dat hij een komisch talent bezat. De Typhoon had immers over het optreden van de 13-jarige Freek voor de Zaanlandse Lyceumvereniging (ZLV) geschreven dat iedereen, ook de leraren in de zaal, ‘krom had gelegen van het lachen’. Toen hij een half jaar later de eerste onemanshow van Toon Hermans op de televisie zag, wist hij het zeker: zijn toekomst lag in het theater, zoals zijn grootvader een goede halve eeuw eerder de openbaring moet hebben gehad dat hij het woord van God moest gaan verspreiden.
Dat De Jonge zijn grootvader in herinnering brengt in Wisten wij veel, het vierde deel van zijn memoires, is maar al te begrijpelijk: De Jonge wil dat uit deze reeks herinneringen duidelijk wordt dat hij niet uit het niets komt. Er was in zijn familie een geschiedenis van geloven en prediken die makkelijk oversprong, ook al nam die bij Freek als ongelovige een half ketterse vorm aan. Zijn vader, dominee Andries de Jonge, bezat het boek Tragiek en Triomf van het geweten van Walter Nigg. De titel alleen al was een permanente reminder dat er werk was voor het geweten.
<h5>Beschermde brillejeugd</h5>
Wisten wij veel gaat over de periode 1969-1980, de jaren van de ontmoeting met Bram Vermeulen, het ongekende succes van Neerlands Hoop in Bange Dagen, het verliefd worden op Hella, de kennismaking met haar door de oorlog getraumatiseerde ouders Eli en Eef Asser, de geboorte van zijn kinderen Roos en Jelle, de geboorte van zoon Jork en zijn overlijden na drie maanden. En de breuk met Bram Vermeulen.
<blockquote>Freek schrijft op een rechtstreekse, onscrupuleuse manier over zichzelf, Bram, Hella en haar ouders</blockquote>
In die eerste jaren had Freek naar eigen zeggen een niets wetende, onschuldige, ‘beschermde brillejeugd’. Hij was helemaal niet op volwassenheid voorbereid. Hij krijgt te maken met te veel levensproblemen ineens. De combinatie van gekte, originaliteit, lastigheid, ziektes, grilligheid, aanstellerij, opvliegendheid van Hella maakte hem machteloos. ‘Ochtend na ochtend kreeg ik haar worsteling van twintig jaar te verduren.’ Het was helemaal lastig in combinatie met de slachtoffers-instelling van haar ouders Eli Asser en zijn vrouw. Die ontkwamen als hulpen in de Joods-psychiatrische inrichting het Apeldoornse Bosch aan deportatie. De patiënten en vrijwel alle begeleiders ontkwamen niet. Dit verhaal hielden ze niet op te vertellen, wat Hella op de zenuwen werkte. Freeks calvinistische opvoeding liet niet tot dat hij hier onverschillig onder bleef. Hij werd er onderdeel van.
Freek schrijft op een rechtstreekse, onscrupuleuse manier over zichzelf, Bram, Hella en haar ouders. Dat is een uitvloeisel van zijn ontmaskerende manier van werken, ook op het toneel. Hoe komisch hij ook is, de waarheid laat zich niet verdoezelen. Satire moest ongemakkelijk zijn. Hij kan er niet onderuit om Eli Asser, zijn schoonvader en geestige schrijver van de ‘televisiehit’ ‘t Schaep Met De 5 Pooten, een ergerlijke ijdeltuit te vinden en zijn verhalen ‘pijnlijk intiem’. Hoeveel er door hem ook werd gepraat over de oorlog, er werd veel verzwegen in het slachtofferschap. Toen Hella en Freeks zoon Jork overleed kwam er van Eef Asser geen woord van troost. Freek bekent zelf dat Jork voor Hella ‘zo onmetelijk meer haar zoon was dan van mij’.
<blockquote>Freek: &#8216;Ik was geen snelle jongen. Pas op het toneel vond mijn transformatie plaats&#8217;</blockquote>
<h5></h5>
<h5>Afwezig aanwezig</h5>
Het steeds opduiken van Bram Vermeulen in het boek geeft Freek de gelegenheid om de typering van zijn compagnon steeds aan te vullen en te nuanceren. Bram was letterlijk Freeks rugdekking. Hij maakte op de achtergrond de muziek en kwam naar voren als er gezongen werd. Freek wil precies zijn over Bram: ‘Tien jaar heb ik geschipperd tussen een niet te missen man en een onmisbare vrouw.’ Eigenlijk was de wereld van Bram, een mannenwereld in de hoogste regionen van het volleyballen, niet zijn wereld: ‘Mijn hele voorkomen en instelling stonden in feite haaks op de glamour van de showbizz. Ik was geen snelle jongen. Pas op het toneel vond mijn transformatie plaats.’ Bram en Freek wilden geen ‘vedetten’ zijn. Ze hielden het buigen aan het einde van de voorstelling zo kort mogelijk: ‘Wegwezen’ was het parool. Geen verkeerde fans voor deze komisch-cynische en modernistische cabaretiers.
Freek had meer dan Bram een dagelijks mensenleven met kinderen, familie, vakanties en vrienden. Dat zat hem ook vaak erg in de weg. Hij leefde eigenlijk hele dagen met in zijn hoofd de komende voorstelling. Dan was hij ‘afwezig aanwezig’. Hij moest geconcentreerd blijven.
<h5>wijsneus</h5>
Er staat wel het nodige in Wisten wij veel over de verschillende programma’s die Neerlands Hoop speelde, maar weinig over de inhoud. Over het programma Plankenkoorts werd gezegd dat er ‘veel te lachten en door te denken was’. Freeks eigen typering neemt het heel ruim: ‘Een razendsnelle en onverwachte mengeling van absurditeit, flauwiteit en pseudo-diepzinnigheid’. Wim Kan schreef na een voorstelling in zijn dagboek samenvattend: ‘Dram en Preek’. Jammer dat we niet weten wat voor preek dat was. Toon Hermans zei dat Freek minder de wijsneus moest opzetten en meer de dopneus. Allebei waren ze dus van mening dat Neerlands Hoop te veel aan maatschappijkritiek deed en te weinig aan clownerie.
Toen Neerlands Hoop in september 1970 drie weken in het Shaffy Theater stond was het een eclatant succes, elke dag uitverkocht: ‘Het uitzinnige publiek zweepte ons op.’ Het was tegen het ‘hoogmoedige’ aan. Toch laat Freek het na om te schrijven waarmee dat succes inhoudelijk tot stand kwam: met welke grappen, met welke conference, met wat voor decor. Hij houdt het algemeen: ‘Theater kan een cluster van gevoelens oproepen, die fascineren door hun onweerstaanbare onbegrijpelijkheid. Je zou het ‘‘wartaal’’ noemen als je de tekst onder ogen kreeg.’
Freek schrijft dat hij zich helemaal geen ‘beroepsschrijver’ voelde. Het meeste dat hij in het theater beweerd had, ‘was op de planken ontstaan’. In zijn werkkamer was hij nooit langer dan een uur per dag geweest. Toch had Freek altijd wel een rode draad met inhoud, een verhaal dat door de voorstelling heen terugkwam en alles mooi aan elkaar reeg. Bij gebrek aan geloof was die rode draad Freeks ‘kapstokgod’: ‘Het absurde was mijn religie.’
De titel Wisten wij veel zegt genoeg over wat er aan de hand was in die beginjaren van Neerlands Hoop en van Freeks volwassen wordende leven. Van allebei geeft hij een heel gevarieerd beeld: hoe het leven was met Hella (‘ik snapte niet veel van haar’), hoe het ging met de ouders, ooms, tantes, vrienden, de optredens, de verhouding met Bram (‘hij speelde altijd een wedstrijd’), wie voor inspiratie zorgde, welke dokter (‘Ben’) en psychiater (‘Louis’) werd bezocht, waar de vakanties werden doorgebracht. Dit alles door elkaar heen en toch samenhangend. Wat het bij elkaar houdt, is de indruk dat Freek zo getrouw mogelijk wil zijn. En is. Geen fantasie of absurditeiten hier, zo dicht mogelijk tegen de werkelijkheid aan. Alle ruimte om met hem mee te leven.
<div class="info-box">
Wisten wij veel. Memoires 4 door Freek de Jonge is uitgegeven door Altas Contact.
</div>

Carel Peeters

In het leven van Freek, deel 4, valt veel te lachen en door te denken

Debat op dinsdag

Een enquête invullen, misschien op gesprek komen en in het uiterste geval worden opgeroepen. Dit is de essentie van het plan voor de werving van rekruten voor het leger dat staatssecretaris van Defensie Derk Boswijk (CDA) onlangs bekendmaakte. De dienstplicht staat hiermee weer nadrukkelijk op de politieke agenda.
Afgelopen jaar protesteerden duizenden Duitse scholieren tegen de herinvoering van de militaire dienstplicht. En ook in Nederland is het een gevoelig onderwerp. Toen Boswijk in maart een debat voerde met de Tweede Kamer, uitten onder andere PRO en SP bezwaren. PRO-kamerlid Kati Piri stelde toen al de vraag: ‘krijgen ze een gevangenisstraf als ze niet komen opdagen?’
Die vraag leidde recentelijk opnieuw tot een hoop tumult. Stephan van Baarle (DENK) en Sarah Dobbe (SP) dienden een motie in over het uitsluiten dat jongeren een gevangenisstraf kunnen krijgen als ze de Defensie-enquête niet invullen. De coalitiepartijen, waaronder D66 stemden tegen de motie.
Hoe groot is de kans dat jongeren daadwerkelijk worden bestraft of verplicht om in dienst te gaan? En belangrijker: is het überhaupt wenselijk om jongeren onder druk te zetten om zich in te zetten voor de krijgsmacht, of werkt die dwang juist averechts?
<h5>Niet mijn oorlog</h5>
‘Het idee van een dienstplicht stuit heel veel jongeren tegen de borst’, zegt Neele Boelens, voorzitter van FNV Young &amp; United. ‘Wat ik lastig vind is dat er enerzijds wel wordt verwacht dat wij jongeren in het leger gaan dienen, terwijl er anderzijds te weinig voor ons wordt geregeld. Denk aan het minimumjeugdloon wat nog steeds van kracht is en het gebrek aan betaalbare woningen waardoor jongeren echt diep in de problemen zitten.’
<blockquote>Defensie heeft niets aan mensen die niet in dienst willen</blockquote>
‘Oorlog is niet in het belang van jongeren. Stel je wordt geboren in een land als Israël. Daar worden mensen verplicht om het leger in te gaan. Vanaf jongs af aan worden ze gehersenspoeld om andere jongeren, die toevallig een andere etnische achtergrond hebben of op een andere plek geboren zijn, dood te schieten. Uiteindelijk schiet niemand iets op met oorlog, behalve de wapenindustrie of de machthebbers in een staat. Ik denk dat er veel jongeren zijn die denken: waarom moet ik meedoen aan jullie oorlog?’
‘Daarnaast heeft Defensie niets aan mensen die niet in dienst willen. In praktijk denk ik, als er boetes komen als je weigert in dienst te gaan, alleen de mensen die het financieel het moeilijkst hebben het leger in zullen gaan. Jongeren met rijke ouders kunnen het afkopen.’
<h5>Moderniseren dienstwet</h5>
‘De dienstplicht is een appèl op jongeren om zich in te zetten voor de samenleving’, zegt Joanne Sloof, voorzitter van de jongerenpartij van het CDA. ‘Wij zien het als verantwoordelijkheid nemen en ook als een manier om iets terug te doen voor de samenleving.’
‘We zijn voor een dienstplicht naar Zweeds model, waarbij de meest gemotiveerde en geschikte jongeren voor de dienstplicht worden opgeroepen. Daarnaast pleiten we voor een maatschappelijke dienstplicht. Op het moment dat je zegt: ik zou geen militaire dienstplicht willen doen, dus ik wil niet het leger in of het leger ondersteunen, moet je de mogelijkheid hebben als jongere om een maatschappelijke dienstplicht te vervullen, bijvoorbeeld in het onderwijs of de zorg.’
Toch is de jongerentak van het CDA wél degelijk voor het moderniseren van de dienstplichtwet.
‘Stel dat er ooit een oorlog zou uitbreken, dan heb je als bewindspersoon nog maar één knopje waar je aan kunt draaien, namelijk het heractiveren van de opkomstplicht. Ik vind het wenselijker dat je een aantal tussenfases hebt en niet gelijk de noodknop hoeft in te drukken.’
<h5>Status quo</h5>
‘Over het algemeen schieten mensen redelijk snel in de contramine als je ze dwingt om iets te doen’, zegt psycholoog en schrijver Thijs Launspach. ‘Dat is niet uniek voor jongeren. Je zou hooguit kunnen zeggen dat ze zich iets meer afzetten tegen de status quo, al is dat met de huidige generatie niet zo. Die zijn juist een stuk conservatiever en omarmen de status quo meer dan voorheen.’
<blockquote>Ik denk dat jongeren meer bezig zijn met hun eigen precaire positie in de maatschappij</blockquote>
‘Ik denk dat jongeren meer bezig zijn met hun eigen precaire positie in de maatschappij, met het klimaat of met de opkomst van extreemrechts, in plaats van de angst dat ze zomaar het leger in worden gegooid. Dat lijkt ze voor nu een ver-van-hun-bedshow.’
<h5>Niet altijd leuk</h5>
‘Defensie wil werken met militairen die goed gemotiveerd zijn’, zegt defensiewoordvoerder Klaas Meijer. ‘Tegelijkertijd moet de krijgsmacht wel gevuld.’
In het coalitieakkoord is de ambitie om de krijgsmacht uit te breiden al opgenomen. Het streven is om het leger uit te bouwen naar 122 duizend militairen. Dit betekent dat het aantal medewerkers bij Defensie met een slordige 40 procent moet groeien.
‘De krijgsmacht moet groeien want de dreiging in de wereld is toegenomen. De Defensie-enquête is voor ons een manier om mensen te interesseren voor de krijgsmacht. Naarmate de dreiging op ons eigen grondgebied toeneemt, kunnen we meer verplichtende maatregelen nemen, zoals het verplichten van de enquête of het verplichten van een keuring.’
‘In de oude tijd van de dienstplicht waren er ook dienstplichtigen die het minder leuk vonden. Daarentegen was het merendeel goed gemotiveerd en hebben zij tijdens de Koude Oorlog een onmisbare bijdrage geleverd aan onze veiligheid.’

Janneke Ringens

Werkt de herinvoering van de dienstplicht averechts?

Cartoon

Rempedaal

Wie is er voor om naast kijkcijfers voortaan ook de zeikcijfers bij te houden? 🙋‍♂️

Panda als wapen

Tijdens zijn recente bezoek aan Washington kondigde de Chinese president Xi Jinping aan dat China twee reuzenpanda’s, een mannetje en een vrouwtje, aan de dierentuin van Atlanta zou uitlenen om daar mee te fokken. De dieren, Ping Ping en Fu Shuang, werden gepresenteerd als ‘ambassadeurs van de vriendschap’ en arriveerden enkele dagen later in de Amerikaanse dierentuin.
Het is bepaald niet de eerste keer dat China zijn beroemde reuzenpanda’s inzet als instrument van soft power. Door panda’s aan buitenlandse dierentuinen uit te lenen, probeert China zijn internationale imago te verbeteren. Het land wil niet langer worden gezien als een dreigende draak, maar liever als een sterke, vriendelijke en aaibare reus.
<div class="info-box">
<h5>Experts over de wereldpolitiek</h5>
Elke week publiceren we een opiniestuk over de wereldpolitiek. Met deze week: Brahma Chellaney, emeritus hoogleraar Strategische Studies aan het Center for Policy Research in New Delhi auteur van onder meer Water, Peace, and War: Confronting the Global Water Crisis (2013). 
</div>
<h5>Wolong</h5>
Misschien schuilt de werkelijke betekenis van deze ‘panda-diplomatie’ juist in de manipulatie en uitbuiting die erachter schuilgaan. Om te beginnen presenteert China de bekende zwart-witte beer graag als zijn nationale symbool, terwijl een van de belangrijkste natuurlijke leefgebieden van de reuzenpanda, Wolong, aan de steile rand van het Tibetaanse Plateau ligt. Over een afstand van slechts zo’n 50 kilometer daalt het landschap daar van bergtoppen van meer dan 5.200 meter hoogte naar valleien op minder dan 500 meter. Die enorme hoogteverschillen zorgen voor een vochtig en gematigd microklimaat, waarin de hooggelegen bamboebossen kunnen groeien die voor het voortbestaan van de reuzenpanda onmisbaar zijn.
<blockquote>In het wild leven minder dan tweeduizend reuzenpanda’s, en China beschouwt vrijwel al deze dieren als zijn eigendom</blockquote>
Wolong maakte van oudsher deel uit van Kham, een historische Tibetaanse regio, maar valt tegenwoordig onder het bestuur van de Chinese provincie Sichuan, binnen de autonome Tibetaanse en Qiang prefectuur Aba. China probeert zich niet alleen het gebied, maar ook alles wat het cultureel bijzonder maakt, toe te eigenen. Sinds China het grondstofrijke Tibet in 1950-1951 annexeerde, is de Chinese regering er systematisch op uit de Tibetaanse cultuur en identiteit uit te wissen. Dat gebeurt onder meer door de bijzondere landschappen, wilde dieren en natuurlijke rijkdommen van het Tibetaanse Plateau te presenteren als onderdeel van de Chinese nationale identiteit. Die culturele toe-eigening gaat zelfs zo ver dat China beweert dat de beroemde kersenbloesem niet uit Japan of Korea afkomstig is, maar uit ‘de Chinese hooglanden van de Himalaya’ – waarmee het Tibet bedoelt.
Op het Tibetaanse Plateau leven niet alleen reuzenpanda’s, maar ook de met uitsterven bedreigde rode panda, een zoogdier ter grootte van een huiskat, met een lange, borstelige staart. De reuzenpanda zelf staat te boek als een kwetsbare diersoort. In het wild leven nog minder dan tweeduizend reuzenpanda’s, en China beschouwt vrijwel al deze dieren als zijn eigendom. Daarmee komen we bij een tweede omstreden aspect van de Chinese panda-diplomatie: het lucratieve systeem waarbij buitenlandse dierentuinen tegen betaling een paar reuzenpanda’s kunnen huren.
<h5>Duurste diersoort</h5>
China profiteert niet alleen van de goodwill die het kweekt door zijn geliefde reuzenpanda’s in buitenlandse dierentuinen onder te brengen, maar verdient er ook flink aan. Dierentuinen betalen tot 1,1 miljoen dollar per jaar om een pandapaar te mogen huisvesten, tentoonstellen en ermee te fokken. China blijft eigenaar van de volwassen dieren én van alle jongen die tijdens de huurperiode worden geboren. Toch moet de dierentuin voor iedere geboren welp een eenmalige vergoeding van ongeveer zeshonderdduizend dollar betalen. Daarbovenop komen vaak nog sponsorbijdragen en verplichtingen voor wetenschappelijk onderzoek, die samen kunnen oplopen tot twee miljoen dollar.
Al die bedragen lopen flink op. Tussen 1994 en 2023 verdiende China bijna driehonderd miljoen dollar met de verhuur van reuzenpanda’s aan buitenlandse dierentuinen. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de reuzenpanda volgens Guinness World Records de ‘duurste diersoort is om in gevangenschap te houden’.
<h5>Dalai Lama</h5>
De financiële kant is nog maar het begin. De contracten die de Chinese staatsorganisatie China Wildlife Conservation Association met buitenlandse dierentuinen sluit, worden steeds eenzijdiger. Ze geven China het recht om een overeenkomst voortijdig en zonder instemming van de dierentuin te beëindigen, en de panda’s terug te halen. Dat kan om uiteenlopende redenen, waaronder het ‘zonder toestemming openbaar maken van relevante informatie.’ Zelfs ogenschijnlijk onschuldige informatie valt onder die beperkingen. Zo verbiedt China dierentuinen om woorden als ‘huur,’ ‘verhuur,’ ‘bruikleen’ of ‘contract’ te gebruiken. Daarmee lijkt het land te willen verhullen dat de panda-diplomatie in feite op een commerciële overeenkomst berust.
<blockquote>Dit jaar stuurde Japan zijn laatste twee reuzenpanda’s terug naar China</blockquote>
China gebruikt zijn panda’s ook om politieke signalen af te geven. Zo schonk het land in 1972 twee reuzenpanda’s aan de Smithsonian’s National Zoo in Washington, na het historische bezoek van de Amerikaanse president Richard Nixon aan Peking. In 2010 besloot China echter twee in de Verenigde Staten geboren jonge panda’s eerder terug te halen, nadat het Witte Huis had laten weten dat president Barack Obama zijn ontmoeting met de Dalai Lama zou laten doorgaan. In 2023 werden ook de laatste drie panda’s van de Smithsonian’s National Zoo naar China teruggebracht. Daarmee kwam een einde aan een traditie van meer dan vijftig jaar, waarin de aanwezigheid van reuzenpanda’s in Washington symbool stond voor de betrekkingen tussen China en de Verenigde Staten.
En de Verenigde Staten zijn niet het enige land waar China zijn panda’s inzet als diplomatiek middel. Dit jaar stuurde Japan zijn laatste twee reuzenpanda’s terug naar China. Daardoor heeft het land voor het eerst sinds 1972, toen Japan en China hun diplomatieke betrekkingen normaliseerden, geen panda’s meer. Heel anders verliep het in Qatar, waar China in de aanloop naar het WK voetbal van 2022 een pandapaar naartoe stuurde. Vertegenwoordigers van beide landen prezen dat gebaar als een teken van de ‘diepgaande betrekkingen’ tussen China en Qatar.
<h5>Scherpe tanden</h5>
De kracht van de Chinese panda-diplomatie lijkt inmiddels af te nemen. Hoewel reuzenpanda’s nog altijd geliefd zijn bij het grote publiek, vlakt de belangstelling voor dierentuinen met panda’s doorgaans af zodra de eerste nieuwsgierigheid is verdwenen. Tegelijkertijd laten natuurbeschermers steeds nadrukkelijker van zich horen. Zij bekritiseren het feit dat China een kwetsbare diersoort gebruikt voor commerciële en diplomatieke doeleinden.
Belangrijker voor China is dat politieke analisten en parlementariërs het uitlenen van panda’s steeds vaker beschouwen als een charmant gebaar dat vooral de aandacht afleidt, in plaats van als een serieuze aanwijzing voor de kwaliteit van de betrekkingen tussen twee landen. Dat verklaart mede waarom het recente ‘geschenk’ van Xi Jinping aan Zoo Atlanta nauwelijks aandacht kreeg in de Amerikaanse media. Ook internationaal lijkt de belangstelling terug te lopen. Terwijl in 2019 nog 21 landen deelnamen aan Chinese panda-uitleenprogramma’s, zijn dat er inmiddels nog maar 16. Zelfs Chinese staatsmedia vragen zich daarom af of de panda-diplomatie niet langzaam ‘haar glans heeft verloren’.
Reuzenpanda’s mogen er dan schattig en zachtaardig uitzien, het zijn krachtige beren met lange, scherpe klauwen en bijzonder sterke kaken. Hun bijtkracht bedraagt bijna 1.300 newton, bijna evenveel als die van een leeuw. Panda’s die in gevangenschap zijn geboren en later in het wild worden uitgezet, overleven vaak niet omdat ze belangrijke vaardigheden missen om zelfstandig te kunnen leven. Wilde panda’s kunnen daarentegen agressief en gevaarlijk zijn. In dat opzicht vormen ze misschien wel een treffend symbool voor China: hoe onschuldig en vriendelijk het land zich ook probeert voor te doen, zijn scherpe tanden blijven zichtbaar.

Brahma Chellaney

China’s panda-diplomatie verliest stoom

Pop-up poëzie

Pop-up poëzie: Verdediging van de herfst ten opzichte van de lente

<h5>Veer Arends (16), Rotterdam:</h5>
In Frankrijk gaan scholieren en studenten de straat op door de onvrede in en over het schoolsysteem. Het gaat onder andere over het feit dat gebouwen oud zijn, de werkdruk te hoog ligt en er vaak sprake is van te grote klassen waardoor veel leerlingen niet de aandacht krijgen die ze verdienen en/of nodig hebben. 
<blockquote>In Nederland kampen leerlingen ook veel met lesuitval door het tekort aan docenten en een te hoge werkdruk </blockquote>
In Nederland hebben we echter ook geen perfect plaatje. Op meer dan 20 procent van de scholen in Nederland kampen leerlingen namelijk ook met problemen zoals bijvoorbeeld veel lesuitval door het tekort aan docenten en een te hoge werkdruk om je goed te ontwikkelen. 
In zowel Nederland als Frankrijk is nu sprake van een dalende acceptatie van de LHBTQIA+-gemeenschap. Naast de hoge werkdruk die meer dan de helft van de scholieren ervaart, is dus de situatie op school voor leerlingen die deel uitmaken van de LHBTQIA+-gemeenschap de afgelopen jaren verslechterd door de eerdergenoemde afgenomen acceptatie onder jongeren.
Ik zie echter ook in dat, hoewel Nederland zeker niet in de topdrie staat en er nog genoeg verbeterpunten zijn, we als land toch op mondiaal niveau een veilige en goede leeromgeving bieden. Hier ben ik dankbaar voor, maar ik ben ook van mening dat het doel niet is om ‘beter’ te zijn dan andere landen. Het doel zou moeten zijn om scholing zo toegankelijk, veilig, effectief en leuk mogelijk te maken. Of we de straten op moeten vind ik moeilijk te zeggen, maar verandering komt niet vanzelf: als je niet spreekt, zal niemand je horen. 

<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/auteur/het-vrij-nederland-jongerenpanel/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new article-embed--author">Vrij Nederland JongerenpanelHet Vrij Nederland Jongerenpanel buigt zich maandelijks over een stelling in het nieuws.2 april 2026</a>
<h5>Veerle Vos (15), Helmond:</h5>
Ieder kind in Nederland heeft een leerplicht. Ondanks de leerplicht die geldt in Nederland, gaat het niveau van de basisvaardigheden zichtbaar achteruit. Het leesniveau van middelbare scholieren is de laatste jaren aan het dalen. Waar in 2018 nog zo’n 25 procent van de vijftienjarigen het basis leesniveau niet haalde, is dat in 2025 al 39 procent. 
 
Niet alleen lezen, maar ook rekenen en taal zijn vaardigheden waar middelbare scholieren steeds meer moeite mee hebben. De vraag is of het dalende niveau alleen ligt aan het onderwijs, of ook aan de scholieren zelf. Spelen social media hier niet ook een grote rol? Tegenwoordig besteedt het grootste deel van de kinderen zijn vrije tijd aan scrollen op social media, terwijl kinderen vroeger veel meer lazen in hun vrije tijd.
<blockquote>Om verbeteringen mogelijk te maken, zullen we onze mening moeten laten horen op straat</blockquote>
In Nederland heeft ieder kind recht op het onderwijs dat bij hem of haar past. Ook in Nederland krijgen niet alle kinderen het onderwijs dat ze verdienen. Ik vind dat zeker deze kinderen het recht hebben om de straat op te gaan. Om verbeteringen mogelijk te maken, zullen we onze mening moeten laten horen op straat. Want iedereen heeft het recht op goed onderwijs.
<h5>Florian van Drunen (15), Baarn</h5>
Als lid van de leerlingenraad zie ik hoe fijn het voor een school is om goede banden te hebben met leerlingen en organen die hun representeren (zoals de medezeggenschapsraad). Ook  als ik dit vergelijk met andere scholen in de buurt, zoals die van mijn zusje, zie ik dat de betrokkenheid van leerlingen essentieel is voor een goed functionerend schoolbeleid. 
<blockquote>Nu stoppen politieke partijen meer geld in zekerheid in de vorm van tanks en wapens</blockquote>
Dit gezegd hebbende, ben ik me ervan bewust dat dit niet voor heel Nederland geldt. Regering op regering ontvangen scholen veel te weinig steun en budget. Schoolgebouwen vallen soms uit elkaar van ouderdom en achterstallig onderhoud. Door nationaal de prioriteit op de kwaliteit van onderwijs te verhogen en hoog te houden, kunnen scholen verbeteringen bereiken. Door het aantrekkelijker maken van werken in het onderwijs kunnen ze het lerarentekort verzachten. En, het allerbelangrijkst, door leerlingen te betrekken bij de besluitvorming en samen deze doelen na te streven. 
De straat opgaan gaat wellicht ver, maar het is wel iets waar we toe over mogen gaan als onderwijs en de investering in de nieuwe generatie(s) achterblijven. De grootste garantie voor een stabiele toekomst is juist het onderwijs. Nu stoppen politieke partijen meer geld in zekerheid in de vorm van tanks en wapens, maar het onderwijs blijft de steunpilaar van maatschappij en economie.
<h5>Arthur Abbes (16), Deventer:</h5>
Het onderwijs in Nederland is er slecht aan toe. Het vervult zijn taak niet. Er zijn steeds meer mentale problemen onder jongeren. Ook zorgt de opkomst van AI voor verdere verval van het onderwijs. Het onderwijs brengt leerlingen niet meer bij hoe zij zichzelf iets nieuws aan kunnen leren, het onderwijs geeft jongeren alleen maar kennis mee. Door AI krijgen leerlingen ook de kans om het ‘leren leren’ te omzeilen. 
<blockquote>Als het onderwerp door de politiek gekaapt wordt, gaat het te lang duren voordat er  iets gebeurt 
</blockquote>
 
Deze problemen moeten dringend aangepakt worden in Nederland. In aanloop naar de presidentsverkiezingen worden de studentenprotesten in Frankrijk nu een bredere volksbeweging. Dat is in Nederland op dit moment niet wenselijk. Als het onderwerp door de politiek gekaapt wordt, gaat het te lang duren voordat er daadwerkelijk iets mee gebeurt. De focus moet in Nederland op het onderwijs zelf liggen. 
In Nederland moet het onderwijs op vreedzame wijze veranderd worden, zodat eventuele protesten niet geclaimd kunnen worden door politici of relschoppers. Het geweld dat in Frankrijk gebruikt wordt tijdens de protesten leidt alleen maar af. Uiteindelijk veranderen vernielingen en geweld niks. In Frankrijk zijn er nog steeds geen hervormingen doorgevoerd. Ook schrikt geweld andere burgers af. 
Hervormingen hebben brede steun nodig, gewelddadige protesten zorgen daar niet voor.  Wij moeten de problemen aankaarten, en er moet naar ons geluisterd worden. Als er dan nog niks gebeurt, is het misschien toch maar een keer tijd om (vreedzaam) de straat op te gaan!
<h5>Florian Meijer (15), Helmond:</h5>
‘Ik heb zelf het voorrecht dat ik goed onderwijs geniet. Maar als ik kijk naar de situatie in heel Nederland maak ik me wel zorgen. Ik zie dat het leesniveau in Nederland zakt. We zijn flink gedaald op de ranglijst van het leesniveau in Europa. Na Griekenland scoren we het slechtste in de Europese Unie. Ook holt het niveau van andere vakken zoals wiskunde achteruit.
<blockquote>Als wij als Nederland onze positie in de wereld willen behouden, moeten we onze jongeren goed opleiden</blockquote>
Ik denk dat het belangrijk is dat wij, zeker in een welvarend land als Nederland, goed onderwijs hebben. In de Brainportregio wordt al langer geroepen dat we onze jongeren beter moeten opleiden, omdat bedrijven als ASML bijna geen Nederlandse technici kunnen krijgen. Zij moeten om die reden vooral expats aannemen. 
Als wij als Nederland onze positie in de wereld willen behouden, moeten we onze jongeren goed opleiden. Dat gebeurt nu niet, het onderwijsniveau zakt. Het is daarom belangrijk dat we de straat op gaan en onze stem laten horen.’
&nbsp;

Het Vrij Nederland-jongerenpanel

Moeten Nederlandse scholieren ook de straat op?

Quiz

[quiz id=&#8217;1088064&#8242;]Speel de quiz van de laatste week[/quiz]

Redactie Vrij Nederland

Ben je bij? Speel de quiz!

Column

Hiep hiep hoera! Na jaren van dreigende oorlogstaal uit de mond van bewindslieden, Defensie-flyers die jongeren alvast warm moesten maken voor het leger en andere symptomen van militarisering, is het dan zover: Dilan Yeşilgöz wil de opkomstplicht officieel terug. Voor Gen Z’ers dan.
Waar de huidige dienstplicht in de praktijk niet actief is, kunnen 18- tot 27-jarigen in het nieuwe model uiteindelijk wél verplicht worden opgeroepen als de regering dat nodig acht. Vergis je niet: ik vind een dienstplicht weerzinwekkend, maar de leeftijdsselectie is ronduit discriminerend. Erger dan de militaire zucht van de VVD is het gemak waarmee wordt aangenomen dat vooral jongeren daarvoor moeten opdraaien. Want waarom zouden jongeren als eersten het leger in moeten?
<blockquote>Na de basisbeurs hebben ze het nu gemunt op onze vrijheid</blockquote>
Hebben jongeren niet net zoveel – of nauwkeuriger: net zo weinig – recht om oorlogsslachtoffer te worden? Niet net zoveel recht om te weten hoe James Camerons filmreeks Avatar afloopt; niet net zoveel recht het afscheidsconcert van The Rolling Stones bij te wonen; niet net zoveel recht om te weten of Ludo en Janine uit Goede Tijden, Slechte Tijden het tot het einde der tijden met elkaar zullen uithouden – als iedereen die niet meer jong is?
Ik begin te denken dat dit past in een lange oorlog van de liberalen tegen Gen Z. Nadat ze ons eerst de basisbeurs afnamen – oké, samen met de PvdA – hebben ze het nu gemunt op onze vrijheid.
Een andere verklaring kan ik niet bedenken. Voor de leeftijdsselectie wordt geen enkele rechtvaardiging gegeven. De last van oorlog komt vooral bij jongeren te liggen. Met andere woorden: kennelijk weigert de VVD zelfs bij zoiets precairs als oorlogsleed te nivelleren.
De fysieke voordelen van jongeren zijn geen zinvol argument. Het is een misvatting dat alleen jongeren zich in tijden van crisis nuttig kunnen maken. Denk aan Oekraïne, waar ook oudere mensen allerlei militaire taken vervullen. Bovendien zijn er ziekenhuizen, logistieke diensten en ICT-afdelingen waar ook de fysiek minder begunstigde mens uitstekend terecht kan.
De keuze zegt vooral iets over de ondervertegenwoordiging van jongeren in de Kamer en het kabinet, waar de gemiddelde leeftijd bijna vijftig is.
Uit peilingen blijkt dat juist jongeren zich mordicus tegen de herinvoering van de dienstplicht verzetten. Ik vermoed dat het draagvlak ook onder ouderen snel zou afnemen zodra zij zelf konden worden opgeroepen. Ik zal pas overwegen om te sneuvelen voor Dilan Yeşilgöz als zij bereid is te sneuvelen voor mij.
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/product/vrij-nederland-oktober-2026/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new">Bestel 'm hierDit verhaal komt uit ons nieuwe nummer, met als thema ‘boycot met ons mee’! Heb jij hem al in huis?1 oktober 2026</a>

Gen Z mag sneuvelen van de VVD

Boycot met ons mee!

De eerste boycot waarover ik u graag vertel, spel je met dubbel t. Wellicht kwam u hem al elders in dit onvolprezen magazine tegen: Charles Boycott.
Deze Boycott was een van de vele Britten die er langdurig in slaagde de Ierse bevolking te onderdrukken, uit te buiten, leeg te trekken, te laten verhongeren en erger. (Als Forum voor Democratie ook in Engeland actief was, zou Boycott ongetwijfeld een van hun helden zijn, ‘want kolonialisme heeft ook heel veel mooie kanten’. Leuk voor een geschiedenislesje in Almere, zoiets.)
Waarbij ik graag met u deel dat die Britse bezetting van Ierland mij altijd extra raakt – en soms ook op iets fellere bewoordingen laat uitkomen – omdat ik half Iers ben, en omdat mijn opa, James Dawson, ruim honderd jaar geleden een van de vele jonge Ieren was die zich, als lid van de Irish Volunteers, tegen dat onrecht verzette. Hij slaagde er uiteindelijk in om de Britten van een groot deel van het eiland af te jagen.
Zo’n veertig jaar eerder, jaren tachtig van de 19de eeuw, was Boycott uit Norfolk ‘rentmeester’ in Ierland. Hij runde de boel terwijl het land, in County Mayo, natuurlijk feitelijk van de Ieren was. Die gingen zich verzetten, op zoek naar iets van redelijkheid en rechtvaardigheid, en toen Boycott probeerde dat verzet te breken, besloot de hele gemeenschap hem in zijn sop gaar te laten sudderen, als dat althans een uitdrukking is: niemand sprak nog met hem, winkels verkochten hem niks meer, de post werd niet meer bij hem bezorgd en geen enkele landarbeider deed nog iets voor hem en ‘zijn land’. Au!
Uiteindelijk werden soldaten ingezet om de oogst te redden, maar een paar jaar later verliet Boycott met dubbel t het grootse groene eiland, met zijn staartje tussen de benen.
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/product/vrij-nederland-oktober-2026/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new">Bestel 'm hierDit verhaal komt uit ons nieuwe nummer, met als thema ‘boycot met ons mee’! Heb jij hem al in huis?1 oktober 2026</a>
<h5>geweldloos middel</h5>
Een boycot – iemand negeren, buitensluiten, niks van hem kopen, niks aan hem verkopen, kaltstellen überhaupt – bleek een sterk en geweldloos middel om je activisme te tonen.
Ik realiseer me nu: iemand boycotten, buitensluiten, cancellen om een goed Nederlands woord te gebruiken, is eigenlijk helemaal niks voor mij. Ik geloof er wél in dat je met bepaalde politieke partijen en ‘bewegingen’ eigenlijk niet moet samenwerken, bijvoorbeeld omdat ze de democratie een stuk minder serieus nemen dan zou moeten, bijvoorbeeld omdat ze dichter bij de Kremlinlijn zitten dan bij die van Europa, als het gaat over Oekraïne en daarmee over onze vrijheden, bijvoorbeeld omdat ze Israël blijven steunen en iedereen die kritisch is op dat land en haar leger oorlogsmisdadigers meteen maar tot antisemiet bestempelen.
Maar ik denk ook dat je op menselijk niveau altijd in gesprek moet proberen te blijven. Ook al heeft iemand een afzichtelijke mening (in jouw ogen). Ook al vertegenwoordigt iemand belangen die jou tegen de borst en wellicht nog andere lichaamsdelen stuiten.
Producten, bedrijven, activiteiten, dat vind ik een heel ander (boycot)verhaal. Ik ben van de generatie die bepaalde sinaasappelen niet kocht, de generatie die stickers plakte met Shell helpt apartheid, een variatie op de catch phrase van deze olieboer: Shell helpt! 
Ook nu, najaar 2026, is er heel veel reden Shell en BP en Total en ExxonMobil te ontlopen, omdat het allemaal multinationals zijn die vijftig jaar geleden al wisten dat de fossiele economie de planeet ernstig zou gaan schaden en wellicht zelfs te gronde richten, maar de wetenschappelijke rapporten dienaangaande in diepe donkere lades lieten verdwijnen, zodat de boringen door konden gaan, de uitstoot exponentieel toenam en de dividenden tegen de plinten klotsten.
Het enige dat dit Big Oil-verhaal nog erger zou kunnen maken is als ze ook nog eens extreme, extra winsten zouden kunnen boeken door een krankzinnige nergens-toe-leidende-oorlog, maar ik denk dat ik nu echt even terug moet naar de realiteit. Toch?
<img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-1087318" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/Vrij-Nederland-2-1280x1766.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/Vrij-Nederland-2-640x883.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/Vrij-Nederland-2-1280x1766.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="1766" />
<h5>1. Boycott Shell</h5>
Ik tank trouwens niet bij Shell of een van de andere genoemde bedrijven. Waarbij ik gelijk maar opmerk dat dat ook is omdat ik helemaal geen rijbewijs heb, en ja, jazeker, ik rijd wel eens mee in een auto die niet helemaal elektrisch rijdt, en ja, ik heb ooit een paar leren schoenen gehad en ja, om Ierland te bereiken heb ik in mijn leven geregeld gevlogen. Stukje duiding: als je je ergens over uitspreekt, is er altijd wel iemand te vinden, meestal in een socialmediariool of achter een desk van SBS, die op hoge toon beweert dat je HYPOCRIET bent omdat je zie boven.
Ik maak dat veel mee. En ja, dat is soms vervelend, en ja, de enige reden dat reaguurders in smoezelige joggingbroek of witte mannen van een zekere leeftijd dat doen, is omdat ze op geen enkele andere manier inhoudelijk met je in gesprek durven. Naar ik aanneem omdat ze argumenteren op het niveau van Mona Keijzer. En dat is, dat weet u: praten met een hoog het-is-toch-gewoon-zo-gehalte; waar mogelijk de term betutteling en/of woke inzetten; en natuurlijk erdoorheen kakelen als iemand wel inhoudelijk gedegen spreekt.
<h5>2. Boycot vlees, meuk en AI</h5>
Ik boycot, zou je kunnen zeggen, al ruim 26 jaar de vleesindustrie. Ik eet geen vlees, passeer slagerijen met afgewende blik (daar liggen namelijk geen riblapjes en koteletten, maar stukken van een levend wezen dat wij vermoord en uitgebeend hebben) en heb meer argumenten om dat te doen dan er varianten barbecuesaus in uw supermarktschap liggen.
Ik boycot heel veel plekken en websites waar je spullen, dingen, producten en gadgets kunt aanschaffen, door mij meestal onder de term ‘meuk’ gevat, omdat de productie én het inpakken én het vervoeren over de wereldzeeën én aansluitend het vervoeren naar en daarna weer van distributiecentra allemaal veel energie kost, en daarmee veel klimaat ontwrichtende uitstoot oplevert.
<blockquote>Je gaat je goed voelen, over jezelf vooral, als je boycot. Zeker als de boycot iets betreft dat je eigenlijk graag zou willen</blockquote>
Ik boycot, in rechtstreekse zin, AI en datacentra, maar weet ook wel dat er al zoveel door AI gebeurt, dat het onvermijdelijk is dat je er, als consument, medeverantwoordelijk voor bent. Of je nou wil of niet. En dat brengt me op een vraag die elke boycotter zich weleens zal stellen: levert mijn boycot wat op, doet het de producent, de verkoper, de techpooier pijn dat ik zijn of haar spullen weiger aan te schaffen, weiger te gebruiken?
De vraag stellen is hem beantwoorden, natuurlijk.
Het interesseert de oliepomper hoegenaamd niks. En JBL of Van Drie of een andere vleessnijder extraordinaire heeft geen idee van mijn 26 jaar vegetarisme. En ook techbedrijven plannen gewoon hun volgende, nóg grotere datacentra want: ze ‘kunnen natuurlijk niet achterblijven bij de ontwikkelingen in de wereld’.
<h5>3. Doe iets NIet</h5>
Maar, Grote maar: hierboven staat volgens mij niet dat een boycot niks betekent, dat een boycot echt niks oplevert. Het is een erg fijne manier om betrokken te zijn, iets te doen (vaak door iets niet te doen, feitelijk), het laat heel duidelijk zien waar je staat, wat je vindt, het kan ook een reden zijn het gesprek aan te gaan. (Liefst met mensen die heel anders naar die bedrijven kijken, die de economie – en groei – als iets moois zien, die het maar overdreven vinden jezelf vlees – of kerosine, of snelle informatie waarvoor een machine het hele internet heeft afgegraasd – te ontzeggen.)
Omdat je er iets van vindt, omdat je de schade die jouw consumptie oplevert te groot vindt, omdat je het idee van menselijke beschaving en het op industriële schaal doden van vele miljoenen levende wezens per week niet zo goed te combineren vindt.
<h5>4. Bespreek je boycot met mate</h5>
Aside: het schijnt dat hardcore veganisten vaak geboycot werden op borrels en afterparty’s, omdat ze altijd over hun hardcore veganisme en de achtergronden daarvan wilden praten. Mijn vriend Lebbis kwam ooit, na een comedyshow, in discussie met een veganistische feminist, en heeft daar nog steeds herbelevingen van. Wat ik maar bedoel te zeggen: gebruik (bespreek) je boycot met mate. Dat vergroot de kans op oprechte interesse bij je eventuele gesprekspartners.
Een ding nog: je gaat je goed voelen, over jezelf vooral, als je boycot. Zeker als de boycot iets betreft dat je eigenlijk graag zou willen, maar toch niet doet/koopt/eet, omdát de schadelijke gevolgen zie boven. Of omdat de herkomst van de producten je zo kwaad maakt dat je geen andere keus hebt. Maak hier zelf een zin met ‘bezette gebieden’, ‘genocide’, ‘etnische zuivering’, ‘handel’ en ‘dadels’.
<img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-1087319" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/vrij-nederland-3-1280x1770.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/vrij-nederland-3-640x885.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/10/vrij-nederland-3-1280x1770.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="1770" />
<h5>5. Een klein begin heeft zin</h5>
Het is bekend dat één zwaluw geen zomer maakt, ook omdat de meeste zwaluwen al vanaf half april aan door klimaatverandering veroorzaakte hittestress leiden, maar evengoed is het zo dat één actieve vlinder ergens in de Amazone een paar dagen later een serieuze storm bij Hoek van Holland kan veroorzaken. Waarmee ik bedoel: een boycot die (meestal) klein begint, kán uiteindelijk wel grote gevolgen hebben.
Gaan we toch nog een keer naar mijn moederland: Mary Manning was begin jaren tachtig in Dublin cassière bij Dunnes Stores, een soort kruising tussen supermarkt en V&amp;D. Zij weigerde, 19 juli 1984, halverwege haar morning shift, Outspan-grapefruits af te rekenen. Omdat haar vakbond streed tegen de apartheid in Zuid-Afrika, en zij zich daarbij aansloot. Mary werd geschorst (het Dunnes-management wilde ongetwijfeld geen gedoe, dacht aan de omzet, of vond wellicht dat ze in Kaapstad best lekker bezig waren), dat was het slechte nieuws. Maar het goede nieuws: tien collega’s van Mary gingen uit solidariteit in staking.
Die staking, voortkomend uit een minimale boycotactie, duurde drie jaar. Ieren zijn koppige types, ik zeg het er maar even bij. Desmond Tutu sprak zijn steun uit, Nelson Mandela, waar het natuurlijk mede om ging, zei later dat de actie van de Ierse vrouwen hem op Robbeneiland niet alleen bereikt had, maar ook een groot hart onder de (overigens verboden) riem had gestoken.
Voorjaar 1987 besloot de Ierse regering tot een boycot van producten uit Zuid-Afrika. Dan gaat het, economisch, een beetje pijn doen, maar vooral is dan de boodschap luid en duidelijk: wij verzetten ons tegen een systeem waarin bepaalde mensen worden achtergesteld, buitengesloten, gediscrimineerd. Alleen omdat Mary jaren daarvoor dacht: Fuck you and your bloody grapefruits!
<h5>6.Blijf betrokken</h5>
In mijn oudejaarsvoorstelling Schaamteloos praat ik avond aan avond aan avond over de grote gebeurtenissen die ons leven en onze toekomst bepalen, praat ik over politieke machinaties en de steeds grotere macht van het (steeds grotere) grote geld, praat ik over corruptie (in Nederland heet dat nog steeds ‘lobby en beïnvloeding’) en talkshowtafels en populistische praatjes en fascisme. Maar er zitten ook heel veel grapjes in, zeg ik er voor de zekerheid even bij.
<blockquote>Je kunt de raffinaderij blokkeren zodat daar het drill baby drill-narratief voor even wordt onderbroken</blockquote>
Uiteindelijk gaat de voorstelling over activisme, en probeer ik vooral duidelijk te maken dat dat activisme niet hoeft te betekenen dat je je aan een hek of snelweg vastlijmt, of dat je een glimmende gevel met bloedrode verf besmeurt. Activisme is, vind ik, alles wat je doet om je betrokkenheid te laten zien, alles wat je doet om de democratie en wat daarbij hoort – media, cultuur, het vrije woord, satire, onafhankelijke rechtspraak, diversiteit – te beschermen.
Activisme is onderdeel zijn van de samenleving en er actief aan bijdragen. Dat kan zich uiten in protest zoals hierboven met lijm en verf, maar ook iets organiseren in je buurt waardoor mensen elkaar treffen, en met elkaar in gesprek gaan. Je kunt (actief) lid worden van een politieke partij of vakbond, maar vrijwilligerswerk kan ook. Je kunt de raffinaderij blokkeren zodat daar in elk geval het drill baby drill-narratief voor even wordt onderbroken, maar tegels wippen en bomen planten is ook een heel fijne groene optie. Je kunt inbreken in het slachthuis en de beelden verspreiden, of zoveel mogelijk gerechten met peulvruchten verspreiden.
Een boycot is een sterk middel, een duidelijk middel, er bestaat geen twijfel over je mening en je drive om iets te veranderen. Maar het is natuurlijk ook een soort laatste middel, zoals het in de poging tot het enigszins opvoeden van ons nageslacht echt een laatste middel is om op hoge toon uit te spreken: ‘Als je nu niet &#8230; Dan ga ik je &#8230;.’ Voorbeeld: ‘Als je nu niet stopt met het praten over het oorlogsverleden van opa Bertus, dan ga ik je in de auto zetten, krijg je geen glazuurafbijtende energiedrank meer en moet je je iPhone inleveren tot we weer thuis zijn!’
Na zo’n laatste waarschuwing is er geen volgende stap. Na de boycot ben je een beetje uitgepraat. Vaak.
Vandaar, denk ik, dat ik zo houd van de andere kant van de boycot, niet het luidkeels níet-doen, niet het weigeren, niet het buitensluiten, maar juist het nadruk leggen op positieve actie.
<div class="info-box">
<h5>Over de auteur</h5>
Dolf Jansen tourt tot eind december met zijn voorstelling Schaamteloos door heel Nederland.
</div>

Dolf Jansen over boycots: ‘Doe iets niet’

Politieke analyse

De VVD krijgt klap na klap in de peilingen, maar stuit bij de pogingen om de weg omhoog terug te vinden op een onverwachte tegenstander: de rechtse kerk. Want een ‘rechtse wolk’ van oppositiepartijen, sociale media en televisieprogramma’s domineert meer dan ooit het publieke debat. Maar zij scheppen vooral verwachtingen die de VVD niet waar kan maken. Waarschuwen voor ‘de linkse agenda’ is niet langer genoeg om de rechtse achterban tevreden te stellen.
Rond 2014 zat niet rechts, maar centrumlinks nog in het beklaagdenbankje. De PvdA regeerde onder Diederik Samsom met de VVD en moest dat bekopen met negen zetels bij de volgende verkiezingen. Onder meer omdat een linkse achterban meer resultaat verwacht van zijn politici dan rechtse kiezers, verklaarde Samsoms voorganger Wouter Bos destijds in zijn column in de Volkskrant. ‘Een rechtse politicus die tegen linkse politici blaft is al snel een held’. Maar andersom geldt dat niet: ‘Een linkse politicus die wel blaft, maar niet bijt, is bij de eigen achterban al snel gezien.’
<h5>Rupsje Nooitgenoeg</h5>
Anno 2026 is die situatie wonderbaarlijk omgekeerd. Het kabinet kwam PRO tegemoet door bezuinigingen op de sociale zekerheid van tafel te halen. In ruil kreeg de VVD de invoering van een vermogenswinstbelasting. Maar in plaats van gejuich ontstond er onrust in de VVD, terwijl PRO-leider Jesse Klaver en FNV-voorman Hans Spekman hun overwinning uitbundig vierden in de media.
Silvio Erkens, VVD-staatssecretaris voor Landbouw en campagneleider bij de laatste verkiezingen, zag het met lede ogen aan. Links zag hij ‘de slingers ophangen’, zei hij laatst bij WNL op Zondag. ‘Op rechts Nederland zie je dat iedereen over elkaar heen buitelt om te vertellen wat er ontbreekt.’ Niet de linkse, maar de rechtse achterban was nu veranderd in Rupsje Nooitgenoeg.
<h5>Versplintering</h5>
Voor een verklaring wijst Erkens naar de brede waaier aan partijen die rechts van de VVD is ontstaan. Daar is het druk. Behalve de PVV, FVD, BBB, SGP en JA21 zijn sinds de verkiezingen ook Mona Keijzer en Gidi Markuszower een eigen partij aan het opbouwen. ‘Die versplintering werkt tegen ons’, zegt Erkens tegen Vrij Nederland. ‘Dat maakt het heel moeilijk om te zeggen: er gaan ook dingen goed. Er is altijd iemand die zegt: ‘Het gaat niet goed’.’
Al die extra rechtse stemmen zitten de VVD dus dwars. Een geluid dat bovendien luider klinkt door de groei van rechtse media. De NPO is bij monde van tv-presentator Jeroen Pauw inmiddels ‘drie keer de Telegraaf’ en SBS is met programma’s als Nieuws van de Dag en het populaire Vandaag Inside veranderd in een clubhuis voor rechts Nederland. Tel daar sociale media als X bij op en er is een luide, rechtse kakofonie ontstaan. Een rechtse kerk, die haar ogenschijnlijke overwicht in de media omgezet wil zien in resultaat.
<h5>Teleurstelling</h5>
Juist in die programma’s klinkt er steeds (rechtse) kritiek op de VVD. ‘Ik ben VVD’er’, zei  tafelgast Albert Verlinde onlangs nog bij Vandaag Inside, toen hij werd onderbroken door een half gemeende grap van Johan Derksen: ‘Iedereen hier, anders kom je niet aan tafel!’ Verlinde vervolgde: ‘Je bent nu niet trots om VVD’er te zijn’.
Die teleurstelling is voor een belangrijk deel ook het resultaat van de groei van rechtse media en partijen. De dominantie van rechtse duiders op tv komt namelijk niet overeen met de machtsverhoudingen in het land. Zo ontstaat een vals gevoel van overmacht en gespannen verwachtingen dat omslaat in verbittering als resultaten uitblijven.
Zo lijkt er bij asieldebatten in de Tweede Kamer een meerderheid te zijn voor (nog) harder asielbeleid. In die debatten leveren partijen allemaal, klein of groot, één vertegenwoordiger. Door versplintering zijn er veel stemmen rechts van de VVD, terwijl op links één stem is weggevallen door de fusie van PvdA en GroenLinks. Optisch lijkt het rechterkamp daardoor enorm. Maar moties om de grenzen te sluiten, halen nog geen vijftig stemmen. Ruim tweederde van het parlement is daartegen.
<h5>Links beleid</h5>
Hetzelfde gevoel ontstaat op televisie. ‘De meeste mensen stemmen rechts in Nederland en we worden uiteindelijk altijd geconfronteerd met een links beleid’, zei Johan Derksen laatst, ook bij VI. Dat is alleen niet waar. Linkse partijen én ook de VVD zullen direct zeggen dat het kabinetsbeleid moeilijk links te noemen is. Het kabinet wil nog steeds fors snijden in voorzieningen en de overheid en heeft het strengste asielbeleid ooit.
Bovendien is er helemaal geen linkse of rechtse meerderheid in Nederland. Wie de meerderheid heeft, hangt af van de positie van middenpartijen als het CDA en D66. Als die bij links geteld worden – wat sommigen op de rechterflank graag doen – dan is Nederland in meerderheid juist links. Dan kun je ook het omgekeerde redeneren: Nederland stemde in meerderheid op partijen die grote vermogens meer willen belasten, maar in plaats daarvan mogen werkenden inleveren.
Alleen zo voelt het niet, door het sterke geluid van de rechtse kerk.
<h5>Overmoed</h5>
Joyce Boverhuis van het EenVandaag opiniepanel ziet de teleurstelling van Derksen al een tijdje terug bij de achterban van de VVD: ‘We zijn toch in de meerderheid. Waarom lukt het niet?’, hoorde ze ten tijde van het kabinet-Schoof van rechtse kiezers. Begin september peilde het panel dat 75 procent van de VVD-kiezers liever nieuwe verkiezingen wil dan dat het kabinet PRO tegemoetkomt. ‘Nederland koos voor rechts, maar Jetten blijft naar links lokken’, klaagde een VVD-stemmer.
‘De electorale neergang van links heeft tot een soort overmoed op de rechtervleugel geleid’, zegt politicoloog en socioloog Merijn Oudenampsen. Nederland is volgens hem weliswaar in de cultuurstrijd op thema’s als migratie en integratie naar rechts getrokken, ‘maar dat heeft verhuld dat het electoraat sociaal-economisch nog altijd relatief links is’. Zoals ook VVD-fractievoorzitter Ruben Brekelmans laatst constateerde bij de aftrap van het parlementaire jaar. Rechts lijkt dus groter dan het is.
<h5>Yesilgöz</h5>
Natuurlijk spelen ook andere oorzaken een rol bij de lage peilingen van de VVD. Duiders wijzen er al een tijdje op dat Yesilgöz in de verkiezingscampagne beloofde om niet met links samen te werken. Nu moet ze dat toch schoorvoetend doen. Ook waren VVD’ers onzichtbaar in de media om de deal met PRO uit te leggen. Die uitruil rammelde bovendien inhoudelijk: voor een groot deel van de VVD-achterban is de vraag of de vermogenswinstbelasting dé topprioriteit is die de deal rechtvaardigde. Dat de partij de rekening daarbij wilde neerleggen bij (iets) kleinere spaarders, bleek ook een flinke misser.
Toch was de kritiek niet zo groot geweest zonder de groei van de rechtse kerk. Door de overspannen verwachtingen die het oproept bij rechtse kiezers, maar ook door het wegvallen van haar tegenhanger: rechts kan niet zomaar met de beschuldigende vinger wijzen naar een almachtige ‘linkse kerk’, zoals Pim Fortuyn graag deed. Bovendien heeft links de bezuinigingen op de sociale zekerheid voorlopig van tafel gekregen. En dat doet afbreuk aan het elitaire imago, dat radicaal rechts er graag op plakte.
<h5>Sinterklaas</h5>
PRO-Kamerlid Mohammed Mohandis, die als PvdA-Kamerlid ook de tijd onder Samsom meemaakte, voelt dat er een kentering gaande is. ‘Wat ik op straat terugkrijg is nu: goed dat je opkomt voor de sociale zekerheid. En ook het gevoel dat het normaal is dat wij dat vinden.’
Simon den Haak, PvdA-persman in Samsoms tijd, moet terugdenken aan het beroemde debat in 1972 tussen VVD-icoon Hans Wiegel en PvdA-leider Joop den Uyl. Wiegel wees Den Uyl aan als politieke Sinterklaas, die stond voor ‘de politiek van de illusie’ omdat hij te grote verwachtingen wekte bij de achterban. ‘In de rechtse echokamer is de achterban nu opgevoed in de politiek van de illusie, terwijl elke bestuurder aanloopt tegen de smalle marges van de democratische politiek.’
Die last lijkt nu verschoven naar de rechterflank. Met dank dus aan de rechtse kerk.

Joost Bekendam

De VVD gaat gebukt onder de rechtse kerk

Commentaar

Het debat over strategische autonomie kreeg deze week een nieuwe dimensie toen de Nationale Politie op het Science Park in Amsterdam een server van de ideële Italiaanse internetdienstverlener Autistici/Inventati (A/I) in beslag nam. De politie kwam in actie naar aanleiding van een rechtshulpverzoek vanuit Washington. Op basis van een verdrag uit 1981 stellen onze dienders dan geen kritische vragen over de achtergrond van het verzoek.
Maar die vragen zijn wel op hun plek. Want van welke misdaad wordt Autistici/Inventati (A/I) nu eigenlijk verdacht?
Autistici/Inventati (A/I) is een door vrijwilligers gerunde antikapitalistische internetprovider die gratis webhosting bood. De dienst was populair onder linkse protestgroepen en werd gebruikt door 20 duizend organisaties over de hele wereld. Onder hen waren Amerikaanse activistische groepjes die zich identificeren als Antifa: de verzamelnaam die wordt gebruikt voor antifascisten.
Nadat de regering-Trump Antifa in 2025 al had bestempeld als terroristische organisatie, werd op 26 augustus van dit jaar ook Autistici/Inventati op de Amerikaanse terreurlijst geplaatst. Het Italiaanse vrijwilligerscollectief, zo motiveerden de Amerikanen hun besluit, zou de digitale infrastructuur leveren voor gewelddadige Antifa-groepen.
Voor de aantijging is geen enkel bewijs geleverd. De Italiaanse politie heeft geen aanwijzingen dat Autistici/Inventati nationale wetgeving heeft overtreden. De leden van het collectief worden in eigen land niet vervolgd. Voor de toekomst van het collectief maakt het weinig verschil. Eenmaal op de Amerikaanse terreurlijst werden ook hun Italiaanse bankrekeningen onmiddellijk bevroren.
Zonder toegang tot geld en uit vrees hun klanten in problemen te brengen, besloten de vrijwilligers begin september om de stekker uit hun collectief te trekken. 25 jaar hadden de Italiaanse voorvechters van de vrijheid van meningsuiting in hun vrije uurtjes gebouwd aan hun provider. Een enkele pennestreek in Washington bleek te volstaan om het collectief binnen tien dagen de nek om te draaien.
De actie van de Amerikanen past in een breder patroon. In eigen land worden kritische stemmen openlijk de mond gesnoerd. Wetenschappelijke instituten verliezen hun financiering. De populaire dagelijkse comedyshow van Stephen Colbert werd geschrapt als onderdeel van een deal tussen de overheid en de eigenaar van het tv-station. Momenteel dreigt ook het Trump-kritische CNN in handen te komen van een slippendrager van de president.
<blockquote>Als we nu niet opstaan tegen Trump, dreigen we een veredelde kolonie van de Verenigde Staten te worden</blockquote>
De lange arm van Trump bemoeit zich nu ook steeds nadrukkelijker met het publieke debat in Europa. In Brussel chanteren de Amerikanen de Europese Commissie met het intrekken van veiligheidsgaranties als wij de eerder voorgenomen strengere wetgeving tegen desinformatie op de socials doorvoeren. Ondertussen bemoeien techmiljardairs die Trump aan de macht hielpen, zoals Elon Musk, zich openlijk met verkiezingen in onder meer Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk.
Het doel is helder. Na de Amerikaanse wil Trump nu ook de Europese democratie afbreken.
Het is dan ook een schande dat Meloni noch von der Leyen in de bres is gesprongen voor Autistici/Inventati. Elk debat over strategische autonomie is zinloos op het moment dat we toestaan dat niet Rome of Brussel, maar Washington dicteert welke ruimte antikapitalistische Italianen hebben om gratis internetdiensten aan te bieden. Om diezelfde reden zou het schandalig zijn wanneer de Nationale Politie de inhoud van de server van Autistici/Inventati naar Washington stuurt.
Autonomie betekent allereerst dat wij Europeanen zelf bepalen wat hier wel en niet toegestaan is. Dat wij onze eigen wetten maken. En dat onze politie geen medewerking verleent aan de politieke vervolging van Italiaanse activisten die geen enkele Italiaanse of Europese wet hebben overtreden. Als we nu niet opstaan tegen Trump, worden we de komende jaren ingelijfd als kolonie van de Verenigde Staten.

Stop de lange arm van Trump

Meme

Marten Mantel

het kan níet

Digital families

‘Wie kent deze man?’ 
‘Pas op voor Frank uit Den Haag!’ 
‘Iemand contact met S., fors, uit Overijssel?’
In de Facebookgroep Who’s Boyfriend Is This? regent het profielfoto’s van mannen. Zwoel kijken ze in de camera, sexy soms. Het zijn screenshots van accounts op datingapps als Tinder en Bumble of van socialmediaplatforms als Snapchat en TikTok. Alle bijschriften zijn summier. Een signalement. De kleur van zijn auto. Zijn initialen. De afzender is meestal zijn vriendin of vrouw. Rotzooit mijn man rond? Of het is een match die vermoedens heeft. Zo van: iets klopt niet, zijn vibe zegt married-with-children. 
Het gaat om honderd mannen per dag, mogelijk meer. Eén voor één verschijnen ze in de groep en dus voor een onderzoekscommissie van zo’n 25 duizend (overwegend) vrouwen. Mals zijn de reacties niet. Dit is een viezerik, meldt iemand. Hij bericht iedereen! Onder een andere profielfoto: ik heb juice over hem, stuur me een dm. En: deze vuilnisbak weer! Of: pas op, ook ik ben in die mooie bruine ogen getrapt.
En masse lopen de vreemdgangers tegen de lamp.
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/auteur/samuel-peperkamp/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new article-embed--author">digital familiesIn de rubriek Digital Families infiltreert Samuel Peperkamp elke maand een online gemeenschap. Deze keer: Who’s Boyfriend Is This?10 november 2017</a>
Het komt niet vaak voor, maar soms passeert ook een vrouw de revue. Een van hen was Yara (24), haarwerker (pruiken, extensions) in Eindhoven en inmiddels beheerder van deze Facebookgroep (zij het met enige tegenzin). ‘Kijk’, legt ze uit aan de telefoon. ‘Ik heb ooit een relatie gehad met een jongen. Toen ik het uitmaakte, deed hij lastig en gooide hij mij in deze groep. Een foto erbij, mijn nul zes, huisadres en de vraag: is zij betrouwbaar? Ik wilde de post weg laten halen. Ik raakte aan de praat met de beheerder en voor ik het wist, was ik er zelf één.’
Als ervaringsdeskundige met de schaduwkant van deze gemeenschap – iedereen kan iedereen op de pagina plaatsen, in verdenking stellen, aan een schandpaal nagelen – is Yara extra voorzichtig. Elke ochtend gaat ze alle nieuwe berichten handmatig af. ‘Er wordt veel onzin over dames gezegd’, zegt ze. Als een post persoonlijke informatie of duidelijke bullshit bevat, keurt ze het niet goed. ‘Bij mannen ben ik minder soepel’, geeft ze toe. ‘Die worden niet zomaar in de groep gegooid. Eerlijk. Er komt altijd iets boven.’
Yara schat de samenstelling op fiftyfifty. De ene helft van de vreemdgangers is onder de 30 en probeert de player uit te hangen, de andere helft is getrouwd en wil stiekem afspreken. ‘Als een vader mij een paniek-appje stuurt en zweert dat hij onschuldig is, verwijder ik het bericht, hoor. Ik wil ook niet dat zijn familie het ziet. Dat is klote voor hen. Maar goed. Zijn drama is niet op mij. Die is op hem.’
<div class="info-box">
Specificaties Who&#8217;s Boyfriend Is This? 
Leden 25.362 (per 16-09-2026) 
Platform Facebook 
Motto Geen loyaliteit aan mannen, loyaliteit aan elkaar
</div>
<h5>Veroordeling</h5>
Who’s Boyfriend is This? is een van de vele, vele groepen op Facebook met het doel om vreemdgangers te pakken. Wie op het platform rondkijkt, komt er tientallen tegen. Veel zijn toegespitst op een regio. Er is een editie voor Curaçao, voor Utrecht, voor Etten-Leur.
Ook buiten de landsgrenzen komen de groepen voor. In de Verenigde Staten heeft de groep Are we Dating the Same Guy? Facebook verlaten en een eigen website opgericht. Meer dan 10 miljoen vrouwen uit zo’n 250 steden maken er gebruik van. De staat van dienst is imposant. Niet alleen zijn er talloze cheaters opgerold, ook zijn er zo’n 150 romance scammers aan het licht gebracht (het type dat geld leent en niets terugbetaalt), vormen slachtoffers van bedrog en toxische relaties er een netwerk en wordt er een vuist gemaakt tegen machtsmisbruik (denk aan hoge piefen die willen scoren met hun functie).
Wapenfeit nummer één is de rol bij ernstige zedenzaken. Spraakmakend was de zaak rond Jonathan Batt, een majoor in het Amerikaanse leger die nu een gevangenisstraf van 53 jaar uitzit voor zeventien gevallen van verkrachting en seksueel misbruik. Op Are We Dating the Same Guy? kwamen zijn slachtoffers met elkaar in contact en verzamelden bewijsstukken die doorslaggevend bleken voor zijn veroordeling.
<blockquote>Dit is een viezerik, meldt iemand. Hij bericht iedereen!</blockquote>
Het recht helt ook de andere kant op. Mannen die in dit soort groepen verschijnen kunnen een beroep doen op privacywetgeving. Zo maakte de beheerder van een Australische groep meer dan 20 duizend dollar aan juridische kosten in een smaadzaak vanwege een post op zijn pagina. Ook in Nederland schuurt de praktijk binnen de groepen met de wet. Onder de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) moet er een afweging worden gemaakt tussen de privacy van de (vermeende) vreemdganger en het belang van de afzender. Wat weegt zwaarder? Tot een rechtszaak is het nog niet gekomen, maar kantje boord is het wel.
Op Who’s Boyfriend is This? is niet veel van dit juridische spanningsveld te merken, vertelt Yara. ‘Al willen veel dames meer te weten komen over lastige jongens zodat ze aangifte kunnen doen van stalking.’ Makkelijk gaat dat niet, weet ze uit ervaring. De ex die haar niet wilde loslaten en in deze groep slingerde, heeft ze al drie keer vergeefs aangegeven. In een wereld van wisselende schuilnamen en cryptische inlichtingen is het onmogelijk om een dossier op te bouwen. In de tussentijd wil hij niets liever dan met haar trouwen, verzucht ze.
‘Hij is zó dramatisch. Ik ben geen moslima en toch wil hij een huwelijk met mij en dat ik een hoofddoek ga dragen. Dat is de reden dat ik met hem gestopt ben. Ik zet extensions, ik plaats haar op dames hun hoofd. Hoe bedoel je, hoofddoek?’
<div class="info-box">
Heb je een tip voor digital families? Mail: Samuel@vn.nl
</div>

Samuel Peperkamp

De jacht op de vreemdganger is geopend

Beschouwing

NAZA, de onthullende documentaire over het systeem achter de genocide in Gaza, die in Nederland al meer dan veertigduizend bioscoopbezoekers trok, is de inzet van een felle strijd om beeldvorming geworden.
Enerzijds zijn er de documentaire en haar makers, Yuval Abraham en Rachel Szor. Op het Filmfestival van Venetië ontvingen de regisseurs de speciale juryprijs én de langste staande ovatie uit de geschiedenis van het festival. Anderzijds is er de regering van Israël, die zich bedreigd voelt door het succes en de film op allerlei manieren probeert te cancelen.
Dat begon met de aanvallen op Abraham en Szor, beiden staatsburgers van Israël. Dat wil zeggen, vooralsnog – slechts enkele dagen na de première dreigde Benjamin Netanyahu hun staatsburgerschap af te nemen en betichtte hij hen van verraad. Maandag maakte de Israëlische premier bekend dat hij de veiligheidsdienst Sjien Bet de opdracht heeft gegeven om de identiteit te achterhalen van de mensen die anoniem aan het woord komen in de documentaire, de 24 technici, soldaten, analisten, officieren en dronepiloten die openhartig vertellen over de krankzinnige omvang van de Israëlische luchtaanvallen op Gaza. Het doel van Netanyahu? Hen vervolgen voor het toebrengen van ‘schade aan de diplomatieke en veiligheidsbelangen van Israël’.
In de Israëlische stad Savyon trokken tientallen extremistische aanhangers van de regering naar de woning van de ouders van Szor, al scanderend: ‘Voor verraders de doodstraf!’.
Dan zijn er de beïnvloedingsoperaties. Ook in Nederland. In Delft werd een vertoning van NAZA verstoord door een overlevende van 7 oktober en de Israëlische actiegroep Ad Kan. Ze wilden de ‘waarheid over Israël’ vertellen en projecteerden beelden van Hamasstrijders op de muur van de bioscoopzaal. In Nederland tierde de polarisatie welig, in Israël prees Netanyahu de actie. Leden van Ad Kan protesteerden ook tegen een vertoning in het Amsterdamse filmhuis Rialto.
<blockquote>Het paniekvoetbal van de Israëlische regering is bovenal bewijs van de zeggingskracht van NAZA</blockquote>
Het is klein bier in vergelijking met de ‘documentaire’ <a href="https://nazadocumentary.com/" target="_blank" rel="noopener">NAZA: The Real Story</a>, een imitatie van NAZA die online gepromoot wordt door de Israëlische regering. De imitatie is een haastig in elkaar gedraaide productie die de beeldtaal van het origineel kopieert (lees: anonieme interviews op de daken van Tel Aviv) en de klemtoon verlegt naar de gevechtsstrategieën van Hamas (volgens de film is de IDF het ‘meest morele leger ter wereld’). Op de site staat vermeld dat de tegendocumentaire al zo’n 44 miljoen keer is bekeken. Dat lijkt overtrokken. De versie op YouTube komt ietsjes boven de 115 duizend kijkers uit.
<h5>Nevenschade</h5>
Het paniekvoetbal van de Israëlische regering is bovenal bewijs van de zeggingskracht van NAZA. De documentaire dankt haar titel aan de Hebreeuwse term Nezek Agavi, die zich laat vertalen als nevenschade. Officieren van de Israëlische inlichtingendiensten gebruiken de afkorting voor de burgerslachtoffers bij een luchtaanval. Hoeveel dode vrouwen, kinderen en andere omstanders is het uitschakelen van één Hamasstrijder waard? Twee? Vijf? Vijftien?
In de jaren na de aanval op 7 oktober is die grens enorm opgerekt, vertellen de (voormalig) militairen in de film. Twintig NAZA? Acceptabel. Vijfhonderd kwam ook wel voor. Een IDF’er zegt: ‘In het begin van de oorlog bombardeerden we alles. NAZA was geen probleem.’ Een ander: ‘Na 7 oktober geloofden we dat niemand in Gaza onschuldig was.’
Met behulp van Lavender, een AI-systeem, ontdekte de IDF welke mobiele telefoons aan Hamasleden toebehoorden. Waarschijnlijk, dan – volgens interne bronnen had het systeem een foutmarge van 15 procent, het werkelijke aantal missers kan veel hoger liggen. In totaal wees Lavender 37 duizend doelwitten aan. De raketten en precisiebommen troffen de vermeende Hamasstrijders waar het systeem hen plaatste: thuis, bij hun families. Mobieltjes van naasten werden dan ook gemonitord en afgeluisterd. Sprak in Gaza het kind van een doelwit de woorden ‘papa is thuis’ uit, steeg niet veel later in Israël een drone op. Een geïnterviewde vertelt hoe hij deze methode op een 12-jarig meisje toepaste: ‘Je hackt haar telefoon en je vermoordt haar.’
<blockquote>Het doden op afstand is routinewerk en militairen zijn ‘radertjes in een systeem’</blockquote>
Niet alleen de strategie, methode en uitschakeling zijn in het militaire systeem van Israël opgenomen en daarmee geautomatiseerd – ook de uitvoerders zijn dat. In NAZA beschrijven de geïnterviewden het doden op afstand als routinewerk en zichzelf als ‘radertjes in een systeem’. Iemand zegt: ‘Als ik er niet geweest was, zou een ander het gedaan hebben.’ En: ‘Ik vertrouw het systeem, ik doe mijn werk als deel van het systeem.’ Of: ‘Mijn rol is technisch. Het is niet de bedoeling dat ik een principiële of morele positie inneem.’
Dit is het ontwerp. Een systeem dat de geweldsketen in delen opbreekt en de verantwoordelijkheid versplintert, vormt een voorwaarde voor politiek geweld op grote schaal. Een individu zou vermorzeld worden door het gewicht van een massamoord. Een systeem vangt het op, veert vervolgens terug en geeft zijn agenten de rest van de dag vrij. In NAZA vertelt een militair hoe hij in de avond op stap gaat met vrienden nadat hij in de middag een luchtaanval uitvoerde.
‘Ik herinner me een bezoek aan Polen’, vertelt een militair. ‘Ik vroeg me af hoe Duitsers met zichzelf konden leven. Maar nu begrijp ik het. Ik zie de nazi&#8217;s nog steeds als slecht. Maar wie ben ik dan?’ Als hem wordt gevraagd of er sprake is van een genocide in Gaza, antwoordt hij volmondig met ‘ja’.
<h5>Herdenkingsdag</h5>
Een surrealistisch moment in NAZA is de nationale herdenkingsdag voor de Holocaust. In Tel Aviv zetten de Israëliërs hun auto stil, stappen ze uit en houden ze een moment stilte. De camera staart naar de gevel van de bioscoop Tel Aviv Cinematheque. Daarop prijkt het gezicht van Claude Lanzmann, regisseur van de documentaire Shoah (1985). Dat werk geldt als het visuele testimonium van de Jodenvervolging. Niet alleen door de talloze interviews met de slachtoffers, maar vooral door de gesprekken met de Duitse oorlogsmisdadigers. Ze vertelden Lanzmann over de alledaagsheid van het geweld, over plichtsgevoel, het systeem. Dichterbij een verklaring uit monde van de daders zijn we nooit gekomen. Een recensie uit die tijd, opgetekend door Roger Ebert: ‘Dit is geen documentaire, geen journalistiek, geen propaganda, geen politiek. Dit is een daad van getuigenis.’
NAZA idem.

Genocide-getuigenissen in ‘NAZA’ zeggen genoeg