Zeven Nederlandse universiteiten doen nog altijd gezamenlijk onderzoek met Israëlische instellingen en wapenbedrijven, ondanks een verbod van de Europese Commissie en toezeggingen om deze samenwerkingen stop te zetten. De afgelopen twaalf maanden zijn er door de technische universiteiten in Delft en Eindhoven zelfs drie nieuwe samenwerkingen gestart.

Dit blijkt uit een rondgang bij experts en een analyse van de database van Academic Complicity, een onderzoekscollectief dat de verwevenheid van Europese met Israëlische kennisinstellingen en bedrijven in kaart brengt.

Het gaat om ten minste achttien projecten aan de TU Eindhoven, TU Delft, Universiteit Leiden, Universiteit van Amsterdam, Rijksuniversiteit Groningen, Universiteit Twente en Vrije Universiteit Amsterdam. Het betreft zogenaamde dual use-projecten: onderzoeken waarvan de resultaten zowel civiel als militair kunnen worden ingezet.

Er is ruim 197 miljoen euro aan Europees subsidiegeld gemoeid met de projecten. Dit geld komt uit de subsidiepot Horizon Europe. Israël kreeg sinds 2007 meer dan 3 miljard euro uit de subsidiepot. Momenteel subsidieert Europa voor 2,9 miljard euro projecten waarbij Israëlische en Nederlandse partners betrokken zijn. Israëlische kennisinstellingen en bedrijven ontvangen meer dan 820 miljoen euro van de Europese Commissie voor lopende onderzoeken. Hiermee is de Europese Unie een belangrijke financierder van innovatie van de Israëlische economie, die weer essentieel is voor de oorlogseconomie van Israël.

De Europese Commissie heeft geen zicht op het gebruik van Europees onderzoek door de Israëlische strijdkrachten

Het gebruik van Horizon Europe voor militaire innovatie druist in tegen de subsidievoorwaarden. De subsidiepot is bedoeld voor wetenschappelijke onderzoeken die de concurrentiepositie van de EU vergroten, mensenrechten respecteren en níet militair worden toegepast. De Europese Commissie controleert echter niet hoe de onderzoeksresultaten – zoals innovaties op het gebied van halfgeleiders, sensoren en radars – na afloop van een project worden toegepast. De commissie heeft dus geen zicht op mogelijk gebruik door de Israëlische strijdkrachten.

De voortzetting van onderzoeksprojecten maakt dat studenten aan de TU Eindhoven blijven demonstreren. Zo klom een groep afgelopen maart op het dak van het laboratorium waar de Horizon-onderzoeken plaatsvinden.

De universiteiten reageren verschillend op de vraag waarom de projecten nog lopen. Zo zegt de TU Delft dat het opzetten van een ethische commissie, die afwegingen over lopende samenwerkingen moet maken, ‘meer tijd kost dan gewenst’. De TU Eindhoven geeft aan dat alleen institutionele, langjarige samenwerkingen met Israëlische defensie-industrie zijn uitgesloten. Een woordvoerder zegt: ‘Individuele wetenschappers kunnen nog steeds samenwerken met Israëlische partijen.’

De Europese Commissie benadrukt desgevraagd dat ‘onder de regels van Horizon Europe elk onderzoek een exclusieve focus op civiele inzet moet hebben’. De Commissie erkent dat de praktijk hier soms van afwijkt en dat onderzoeksresultaten uiteindelijk een militaire toepassing kunnen krijgen, ‘zelfs als het de intentie had een civiele inzet te hebben’.

18 van 28

Een jaar geleden werd de database van Academic Complicity voorgelegd aan twee wapenexperts. Ko Colijn, emeritus hoogleraar Internationale Betrekkingen en Mondiale Veiligheid, en Frank Slijper, onderzoeker bij vredesorganisatie Pax, wezen 28 Europese onderzoeksprojecten aan als dual use.

Naar aanleiding van deze onthulling en studentenprotesten door heel Nederland, richtten meerdere universiteiten ethische commissies op die Horizon-projecten moeten beoordelen. Ook werden er beloftes gedaan om verdere samenwerking met de Israëlische defensie-industrie te staken. Zo zei de TU Delft in juni 2025, op advies van hun commissie, ‘geen nieuwe samenwerkingen met Israëlische organisaties aan te gaan vanwege ernstige zorgen over mogelijke betrokkenheid bij genocidaal geweld en mensenrechtenschendingen’.

Alle dual use-projecten die zijn opgestart na 7 oktober 2023 lopen tot op de dag van vandaag door

Nu, een jaar later, blijken achttien van de oorspronkelijk 28 projecten nog altijd actief. De looptermijn van de overige tien projecten is inmiddels verstreken – geen enkele universiteit stapte uit eigen beweging uit een van de oorspronkelijke 28 onderzoeksprojecten. Alle dual use-projecten die zijn opgestart na 7 oktober 2023, dus nadat Israël met grootschalige aanvallen op Gaza begon, lopen tot op de dag van vandaag door.

Halfgeleiders, sensoren en radars

In juli 2025 startten de TU Delft en TU Eindhoven een nieuw dual use-onderzoek met de Israëlische Bar Ilan University en het Israëlische techbedrijf Spin Edge. Het doel was innovatie in elektronische componenten en systemen (ECS), technologie die in onder meer smartphones is opgenomen – maar ook in halfgeleiders, sensoren en radars die essentieel zijn voor moderne oorlogsvoering. Europa heeft ruim 53 miljoen euro in het project gestoken.

‘Dit project is zeker verdacht’, zegt Jochen Van Kerckhoven, expert in dual use en exportcontrole bij kennisbureau Alongsight. ‘We hebben het hier over een innovatief project, dat de intentie heeft om de technische kennis en kunde te vergroten. In zo’n geval is er sprake van dual use: deze producten zul je niet in de supermarkt kunnen kopen.’

Van Kerckhoven ziet grote kans dat de onderzoeksresultaten van de nieuwe projecten aan de technische universiteiten militair worden ingezet.

De TU Delft stapte inmiddels uit het samenwerkingsproject met Bar Ilan University en Spin Edge. ‘Het bleek niet mogelijk om met waarborgen te voorkomen dat kennisbijdragen van TU Delft zonder toestemming of medeweten worden gebruikt’, zegt een woordvoerder. TU Eindhoven is nog altijd partner.

Zelfsturende voertuigen

Afgelopen zomer schortte het College van Bestuur van Eindhoven nog de banden met de technische universiteit het Technion in Haifa op. ‘De sterke banden van het Technion met de Israëlische defensie-industrie zijn onbetwistbaar’, gaf Koen Janssen, voorzitter van het College van Bestuur, toen aan. Acht dagen later ging de universiteit echter een nieuw project met het Technion aan. De universiteit zegt dat project ‘te hebben getoetst’.

TU Eindhoven startte de afgelopen twaalf maanden nog meer dual use-projecten. Zo doet de universiteit samen met de Israëlische bedrijven Nova LTD, Applied Materials Israël, Bruker Technologies, Carl Zeiss, Kla-Tencor Nanomotion en Mellanox onderzoek naar de productie van elektronica die nodig is voor de productie van halfgeleiders. ASML coördineert het project. Van Kerckhoven: ‘Hier wordt de elektronica ontworpen die nodig is om dual use-technologie te maken.’

TU Delft zegt weet te hebben van de nauwe banden tussen IAI en de IDF

Aan de TU Eindhoven loopt ook een onderzoek in samenwerking met Mellanox naar kwantumtechnologie voor zelfsturende voertuigen – een onderzoeksgebied dat vaak in verband wordt gebracht met de toekomst van oorlogvoering. Dit bedrijf ontving hiervoor bijna 1 miljoen euro uit het Horizon-programma. Brussel legde in totaal meer dan 9 miljoen euro neer voor het onderzoeksproject.

Israel Aerospace Industries

In totaal lopen er aan de TU Delft negen dual use-projecten waarbij Israëlische tech- en wapenbedrijven betrokken zijn. Zo werkt de universiteit in twee projecten samen met Israel Aerospace Industries (IAI), een staatsbedrijf dat ruimtevaartsystemen ontwikkelt. IAI is open over haar nauwe banden met het Israëlische leger.

Een van die projecten is ‘Herwingt’, een onderzoek naar hybride vliegen (een combinatie van kerosine- met elektromotoren, red.). IAI stelt die hybride-technologie ‘zo snel mogelijk’ te willen toepassen. Hiermee is niet uit te sluiten dat de technologie wordt gebruikt in het patrouillevliegtuig C295, dat zowel maritieme als militaire verkenningsvluchten kan uitvoeren. IAI is sinds 2007 betrokken bij 44 Horizon-projecten ter waarde van ruim 23 miljoen euro.

TU Delft zegt weet te hebben van de nauwe banden tussen IAI en het Israëlische leger, de IDF. ‘Het advies van onze commissie is helder over de risico’s van samenwerking met organisaties die direct verbonden zijn met de IDF’, zegt een woordvoerder. ‘De lopende projecten met IAI worden daarom heroverwogen, waarbij ook contractuele verplichtingen worden meegewogen.’

Vrede

Ook de Rijksuniversiteit Groningen, de Universiteit van Amsterdam, de Universiteit Twente, de Universiteit Leiden en onderzoeksinstituut TNO zijn nog altijd betrokken bij dual use-projecten met Israëlische bedrijven. Deze universiteiten startten de afgelopen twaalf maanden geen nieuwe onderzoeksprojecten met partners uit Israël.

In Leiden werd dat in april 2026 besloten na advies van de nieuwe ethische commissie.

De toekomst van de samenwerking met Israëlische wapen- en techbedrijven is ongewis

Ook de Universiteit Twente kondigde in juli vorig jaar aan ‘alleen nog nieuwe wetenschappelijke samenwerkingen met organisaties gevestigd in conflictgebieden te starten als de samenwerking aantoonbaar bijdraagt aan vrede en bescherming van mensenrechten’. Over het feit dat Twente nog altijd deelneemt aan een dual use-project, zegt een woordvoerder dat ‘de implementatie van het nieuwe ethische kader van ná de start van dit project stamt’.

De Universiteit van Amsterdam ontwikkelde eind vorig jaar een richtlijn waarmee projecten op mensenrechtenschendingen worden getoetst. Op de vraag waarom er nog steeds dual use-projecten lopen, zegt een woordvoerder dat opstappen uit een lopend project ‘zeer grote juridische en praktische gevolgen heeft’.

Aan de Rijksuniversiteit Groningen startte eind 2025 een adviesteam dat zich momenteel buigt over bestaande samenwerkingen met Israëlische partnerinstellingen. De universiteit nam in eerste instantie ook deel aan een project met het Technion, maar stapte er in oktober uit nadat bleek dat er directe banden bestonden tussen een onderzoeker en het Israëlische leger.

Wegkijken

De toekomst van de samenwerkingsverbanden tussen Nederlandse universiteiten en Israëlische wapen- en techbedrijven is ongewis. Nu Europese landen hun defensie-uitgaven fors verhogen, ontstaan er juist nieuwe mogelijkheden voor de Israëlische strijdkrachten om profijt te halen uit Europese innovatie.

Zo is er een nieuwe subsidiepot voor dual use en defensie-innovatie binnen Horizon Europe. De Europese Commissie adviseerde om de deelname van Israël aan deze subsidiepot geheel stop te zetten. Motivatie daarvoor zijn schendingen van artikel 2 van het associatieverdrag, dat het waarborgen van mensenrechten garandeert. De Raad van Europa moest instemmen met deze sanctie, maar bij een stemming in augustus 2025 was er niet genoeg steun voor. Nederland stemde voor het opleggen van de sanctie.

Mocht de EU de samenwerking in Horizon alsnog beëindigen, kan dat Israël grote economische schade berokkenen. Oproepen daartoe zijn er dan ook steeds meer, met name aan de universiteiten die een rol vervullen in de innovatie van de Israëlische economie. Zo stuurden 4700 Belgische academici begin juni een open brief aan Belgische universiteiten met daarin de oproep om banden met Israël te verbreken, onder de noemer: ‘Wegkijken is geen optie meer’.

Reacties van de zeven universiteiten

De TU Eindhoven laat weten alleen institutionele samenwerkingen met Israël te hebben opgeschort. Individuele wetenschappers kunnen nog steeds samenwerken met Israëlische partijen. Nieuwe projecten ‘zijn voor hun start allemaal kritisch tegen het licht gehouden, onder meer op de vraag of er een relatie is met ernstige mensenrechtenschendingen en wat de aard is van de deelnemende partners’.

De TU Delft heeft ook gezegd geen nieuwe institutionele samenwerkingen aan te gaan, en huidige samenwerkingen te heroverwegen. De universiteit stapte al uit een van de nieuwe dual use-projecten die werden aangegaan, Mosaic, omdat het niet mogelijk bleek om ‘te voorkomen dat kennisbijdragen van TU Delft zonder toestemming of medeweten zouden worden gebruikt’.

De Vrije Universiteit Amsterdam laat desgevraagd weten dat het project CloudStars ‘is gericht op uitwisseling van medewerkers tussen instellingen om een community te vormen. IBM Israël is een van de organisaties in het netwerk. Sinds het conflict in Gaza is er echter geen uitwisseling meer tussen de VU en IBM.’

De Rijksuniversiteit Groningen geeft aan dat het Humain-project, SWIMS-project en het CATALOOP-project ‘een duidelijk civiele status hebben’.

De Universiteit van Amsterdam laat weten dat ‘verzoeken voor nieuwe samenwerkingen met een Israëlische partner zijn afgewezen’. Over de projecten CASTOR en SMASH laat de woordvoerder weten dat uit een lopend project stappen ‘zeer grote juridische en praktische gevolgen heeft’ voor het betreffende onderzoek en de onderzoekers.

De Universitei Twente gaf vorig jaar in reactie aan dat zij deelnemen in onderzoeksprojecten die ‘strikt genomen inderdaad dual use-technologie omvatten. Dat geldt ongeveer voor alle chiptechnologie’. Over het feit dat de universiteit nog altijd deelneemt aan het dual use-project 10ACE, geeft de woordvoerder aan dat het nieuwe ethische kader pas na de start van dit project is geïmplementeerd.

Onderzoeksmethode

Voor dit onderzoek gebruikten we de bijgewerkte database van Academic Complicity. Dat is een collectief van academici verbonden aan verschillende universiteiten die de verwevenheid van Europese met Israëlische kennisinstellingen en bedrijven in kaart hebben gebracht op basis van openbare informatie van de Europese Commissie.

Wapenexperts Ko Colijn en Frank Slijper keken vorig jaar juni naar alle Horizon-projecten en beoordeelden welke daarvan dual use zijn. Daarbij keken ze met name naar de drie grootste Israëlische wapenfabrikanten: Elbit, IAI en Rafael. Daarnaast keken zij naar het type project. Zo zijn medische, forensische en farmaceutische projecten, en ook projecten ter ontwikkeling van technologieën voor computers, vrijwel altijd dual use, gaf Ko Colijn aan. Deze screening legde 28 lopende dual use-projecten bloot.

Voor het nieuwe onderzoek hebben we deze 28 dual use-projecten opnieuw geraadpleegd en gekeken of Nederlandse universiteiten nog altijd onderdeel uitmaken van lopende projecten.

Daarnaast is gekeken welke projecten tussen Nederlandse universiteiten en Israëlische instellingen na 1 juli 2025 startten, en vroegen we Frank Slijper en Jochen Van Kerckhoven welke van deze projecten zij als dual use aanmerken.

De eerste twaalf lopende projecten zijn van start gegaan na 7 oktober 2023

1. TU Eindhoven met Mellanox: SMARTY – EU contributie € 9.692.779,02.
2. TU Delft en TNO met QM Technologies LTD: QLSI2 – EU contributie €24.974.713,50.
3. TU Delft en TU Eindhoven met Drive Utech LTD: Cynergy 4 MIE – EU-contributie € 10.290.641,64.
4. TU Delft met Holon Institute of Technology: Ensure6G – EU contributie €1.357.000,00.
5. Leiden Universiteit met Reichman: GLOCTER – EU contributie €2.597.803,20.
6. Rijksuniversiteit Groningen met IBM Israël: Humaine – EU contributie €7.658.375,00.
7. Rijksuniversiteit Groningen en Ben-Gurion University of the Negev en Technion Research and Development Foundation LTD en Technion, Israël Institute of Technology: CATALOOP – EU contributie € 2.663.654,40.
8. TU Eindhoven, Universiteit Twente en TNO en Applied Materials Israël LTD,Nova LTD, Bruker Technologies LTD, Carl Zeiss SMS LTD, Kla-Tencor Corporation Israël: 10ACE – EU contributie € 23.912.755,63.
9. Rijksuniversiteit Groningen en Weizmann Institute of Science: SWIMS – EU contributie € 13.525.608,00.
10. TU Delft en Holo-or LTD: BURST – EU contributie € 3.214.191,50.
11. Universiteit Leiden met Civan Advanced Technologies LTD: Lasers4MaaS – EU contributie € 6.687.619,55.
12. UvA en Mellanox: CASTOR – EU contributie € 5.203.611,25 Totale Europese inleg: € 111.778.751,25.

Gestart voor 7 oktober 2023

1. Onderzoeksproject waar TU Delft en IAI aan deelnemen: HERWINGT – EU € 21.791.729,98.
2. TU Delft en TNO met Hebrew University: OpenSuperQPlus – EU contributie € 19. 999.327,25.
3. Onderzoeksproject tussen TU Delft, TNO en IAI: HERA – EU contributie € 34.979.288,00.
4. TU Eindhoven met Weizman en Hebrew University: CISSE – EU contributie € 2. 673.813,60.
5. VU met IBM Israël en Science and Technology LTD: CLOUDSTARS – EU contributie € 1.301.800,00.
6. UvA en Weizmann: SMASH – EU contributie € 4.776.000,00.

Lopende dual use-projecten die na 1 juli 2025 van start zijn gegaan:

1. TU Delft, TNO, samen met Nova LTD: E2PACKMAN – EU contributie € 22.903.223,55.
2. TU Delft en TU Twente, samen met Weebit Nano LTD: nAIxt – EU contributie € 25 010 735,00. De TU Delft geeft aan inmiddels uit het project te zijn gestapt, maar levert daarvoor geen bewijs. De TU Twente laat weten geen partner in neAIxt te zijn en de grant agreement daarvoor niet te hebben getekend. Dit moet volgens de TU ‘echter nog administratief correct verwerkt worden door de EU waardoor de Cordis-database de indruk wekt dat wij partner zijn.’ Met het te perse gaan van dit onderzoeksverhaal was dit nog niet geverifieerd.
3. TNO, TU Eindhoven, samen met Nova LTD, Mellanox Technologies LTD en Nanomotion LTD: ACT10 – EU contributie € 26.222.572,96.
4. TU Delft en TU Eindhoven, samen met Bar Ilan University en Spinedge LTD: MOSAIC – EU contributie € 53 123 817,46. TU Delft heeft in januari 2026 de samenwerking beëindigd.
5. TU Eindhoven en Technion Research and Development Foundation LTD en Technion – Israël Institute of Technology: REACT – EU contributie: € 4 565 646,36. Rijksuniversiteit Groningen stapte na berichtgeving over banden tussen een onderzoeker en het Israëlische leger uit het project gestapt.

Nederlandse universiteiten blijven samenwerken met Israëlische wapenbedrijven