Nederlanders houden nog altijd van Nederland. Zoveel durven wij wel te concluderen na een korte rondgang onder kiezers door het land. Zo gepolariseerd als het politieke debat is geworden, zo eensgezind lijken de meeste kiezers over de vraag wat Nederland een prettig land maakt om in te wonen. Goede publieke voorzieningen, een betrokken overheid, ruimte voor de ideeën en initiatieven van burgers en de gedeelde ontroering als Oranje speelt.

Zorgen zijn er ook. Over de klimaatcrisis en de verharding en polarisatie in Nederland vereisen actie, vertelden mensen ons. En over migratie, al hebben wij als redactie de stellige indruk dat het beeld dat sommige kiezers hebben over migratie niet op feiten is gestoeld.

We trokken het land in naar aanleiding van de meest recente publicatie van het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP), eerder deze maand, waaruit blijkt dat het vertrouwen in de overheid nog altijd laag is. Bijna de helft van de Nederlanders (43 procent) zegt dat de overheid onvoldoende naar hen luistert, terwijl zelfs 57 procent van de respondenten vindt dat ‘de politiek onvoldoende opkomt voor mensen zoals zij’.

Vooral buiten de Randstad, en onder mensen met lagere inkomens, is het vertrouwen in de overheid laag. Zij zien de staat bovenal als een vehikel dat de zaken goed regelt voor de rijken en voor hbo- en academisch geschoolde mensen in de grote steden, terwijl werkbare oplossingen rondom migratie, het klimaat, de wooncrisis en de gestegen kosten van levensonderhoud uitblijven.

En dat terwijl diezelfde burger nog wel hoge verwachtingen heeft van de overheid. Nederlanders verwachten dat de politiek weet wat hen bezighoudt en zich inspant om de problemen van gewone mensen (zoals zij) op te lossen — al blijken de meningen over welke problemen de meeste aandacht verdienen nogal uiteen te liggen.

Het goede nieuws is dat de meeste burgers best bereid zijn om beleid te accepteren waar ze het mee oneens zijn. Absolute voorwaarde hierbij, zo stellen de SCP-onderzoekers, is dat burgers zich gehoord voelen. Politieke partijen zouden meer moeite moeten doen om inspraak- en burgerparticipatie te bevorderen.

Natuurlijk zijn de acht geïnterviewden niet representatief voor heel Nederland, maar enige hoop durven wij wel te putten uit de antwoorden: hoewel mensen meer dan genoeg hebben aan te merken op de staat van Nederland, vinden ze zonder uitzondering dat er veel is om trots op te zijn. Eén iemand wist de stemming samen te vatten: ‘Hoe mooi ik een reis ook vond, als ik thuiskom, voel ik altijd een enorme dankbaarheid.’

Naam: Miles Momoh
Geboortejaar: 1993
Woonplaats: Den Haag
Stemt: Bij1
Beroep: Cultureel strateeg bij een creatief communicatiebureau

‘Ik vind het lastig om te zeggen of ik van Nederland houd. Voor mij is een land niet meer dan een paar getrokken grenzen in een gebied. Houden van, dat doe je van je naasten. Ik ben wel iemand die tijdens sportevenementen luid schreeuwt en in het oranje gekleed gaat, en ik ben ook fan van de Nederlandse taal. Zowel in muziek, zoals Sef, Nnelg en Jonna Fraser, als in literatuur. Ik hou erg van Adriaan van Dis.’

‘Ik ben net vader en vind het tof dat mijn zoon kan opgroeien in een land waar een mix van culturen en identiteiten bestaat. Die kruisbestuiving is echt een verrijking. Dat zie ik bijvoorbeeld in de samenstelling van ons Nederlands elftal, in de muziek die we luisteren en in ons eten. Voor mij geeft dit allemaal, letterlijk, meer kleur aan ons land.’

‘Vaak wordt er, in politiek en media, te veel gefocust op verschillen. Wij/zij-denken en polarisatie zit in alles. Ben je voor of tegen? Ben je platteland of stad? Ben je elite of niet? Dat wij-zij-denken zit in de kern van veel problemen.’

‘Als ik premier was, dan zou ik het openbaar vervoer gratis maken. Het is nu veel te duur. Ik zou ook opnieuw kijken naar hoe het koloniale verleden en de rol van arbeidsmigratie beschreven is, in de geschiedenisboeken, omdat ik het belangrijk vind om de geschiedenis goed mee te geven aan de volgende generatie. Dan krijg je hopelijk volwassenen die meer begrip voor elkaar hebben en die minder bang zijn voor de ander. Nu merk je dat mensen het met terugwerkende kracht moeten leren, wat leidt tot weerstand.’

‘Preventief fouilleren zou ik wel willen afschaffen, of in elk geval herzien. Het is gebaseerd op een onderbuikgevoel en stereotypen. Het veroorzaakt te vaak heel pijnlijke situaties, en leidt tot een grotere kloof tussen politie en de bevolkingsgroepen die zij vaker fouilleren.’

Naam: Billy Boendermaker
Geboortejaar: 1971
Woonplaats: Kedichem
Stemt: VVD
Beroep: Eigenaar sportschool

‘Ik hou van Nederland, er is hier zoveel mogelijk. Maar als echte liberaal vind ik wel dat iedereen zijn kansen zelf moet pakken. Ik heb een hekel aan betutteling; daarom baalde ik tijdens corona ontzettend van de overheid. Ik kreeg als ondernemer nauwelijks ruimte om zelf verantwoordelijkheid te nemen, terwijl ik heel goed in staat was om mijn klanten veilig te laten sporten. Die frustratie is inmiddels weer gezakt, maar die hang naar persoonlijke vrijheid heb ik nog steeds.’

‘Wat je zelf kunt, moet je zelf doen – die ruimte en verantwoordelijkheid zou de overheid alle inwoners moeten geven. Daarvoor moeten we fors snijden in het aantal regels, want die maken ons vleugellam. Zo mag je hier wel softdrugs verkopen, maar niet inkopen. Dat is toch onwerkbaar? Die wet mogen ze van mij dus per direct afschaffen: verbieden kan niet meer, dan maar alles toestaan. Ik weet niet of dat links of rechts is, dat onderscheid vind ik achterhaald en onnodig polariserend. Het is gewoon gezond verstand.’

‘Ook zou ik een bindend referendum willen invoeren, want we hebben als burgers te weinig invloed op de grote thema’s van deze tijd. Iedereen die genoeg medestanders verzamelt, moet een onderwerp bij de overheid op de agenda kunnen zetten. Ook daar gaat weer die eigen verantwoordelijkheid vanuit: als je iets wilt, doe er dan je best voor. Ik ontmoet veel jonge mensen in de sportschool, ik heb veel vertrouwen in de veerkracht en vindingrijkheid van de nieuwe generatie. Bovendien voorkom je met een referendum dat er alleen wordt geluisterd naar de hardste schreeuwers. Die polarisatie in het debat zit me wel dwars, maar ook daarvoor geldt dat we niet meteen naar de overheid moeten kijken. Kijk eerst naar jezelf. Stel gewoon eens een vraag aan iemand, in plaats van je mening te spuien.’

Naam: Dorieke Goodijk
Geboortejaar: 1983
Woonplaats: Berlicum
Stemt: BBB
Beroep: Kamelenboerin en zelfstandig agrarisch adviseur

‘Voor mijn studie en werk heb ik een paar maanden in Bangla-desh en Mongolië gewoond. Toen ik merkte hoe de mensen daar leven, ben ik Nederland veel meer gaan waarderen. Vergeleken met die landen hebben wij de basis-voorzieningen hier heel goed op orde. We hebben genoeg te eten, wonen in degelijke huizen, zijn veilig, kunnen naar de dokter en gaan naar school. Voor ons is dat allemaal vanzelf-sprekend, maar dat ís het dus niet. Boeren, bouwvakkers, verpleegkundigen, agenten en leerkrachten: zij zorgen ervoor
dat wij een goed leven kunnen leiden. Ze houden ons land draaiende, maar we nemen ze vaak voor lief.’

‘Wat ik zou willen, is dat de overheid zich weer focust op deze kerntaken én ze op waarde schat. Laten we het prijskaartje dat eraan hangt gewoon samen, naar draagkracht, betalen. De mensen die deze taken op zich nemen, moet je niet belemmeren, maar juist ruimte en vertrouwen geven. Als je de hele tijd tegen een kind zegt: ‘Dit mag niet, dat mag niet’, gaat het vrij snel in een hoekje zitten mokken. Datzelfde chagrijn is in ons land geslopen: we hebben zoveel wetten, regels en kaders opgetuigd dat ze veel creativiteit en vernieuwingsdrang in de kiem smoren.’

‘En het kán ook anders. Ik was als adviseur betrokken bij de totstandkoming van de Biodiversiteitsmonitoren in Drenthe en Brabant. De provincies bepalen wat de doelen zijn; de boeren krijgen een advies op maat, waarin staat hoe zij kunnen bijdragen en wat ze daarvoor terugkrijgen. De afwegingen maken ze zelf. En wat blijkt: iedereen is enthousiast. Het is leuk om bij te dragen aan iets positiefs. Als je de kans maar krijgt.’

Naam: Yvette Peters
Geboortejaar: 1967
Woonplaats: Leiden
Stemt: D66
Beroep: Ambtenaar op het ministerie van VWS. In haar vrije tijd is ze actief als Taalmaatje

‘Ik vind Nederland een gaaf land, zoals een vorige premier al zei. Het is veilig, democratisch, er is vrijheid van meningsuiting, een goed sociaal vangnet en de voorzieningen zijn prima. Iedereen kan hier een menswaardig bestaan leiden. Bovendien staat het internationaal op de kaart, met sport, onderwijs en innovatie. Waar ik me zorgen over maak, zijn de verharding, de polarisatie en het feit dat mensen afhaken omdat de regels te ingewikkeld zijn. Simpele dingen, zoals het aanvragen van studiefinanciering of toeslagen, zijn te complex. Er is ook te veel en soms tegenstrijdige regelgeving. Daardoor verliezen mensen hun vertrouwen in de overheid. Tegelijk kunnen we niet zomaar iets schrappen, want we willen alles (te) goed regelen en risico’s uitsluiten. Bovendien komen veel regels uit Brussel.’

‘Als ik premier was, zou ik het basisinkomen invoeren. Uit onderzoek blijkt dat dat leidt tot minder criminaliteit, lagere zorgkosten en minder ongelijkheid. Een basis-inkomen geeft mensen weer regie over hun leven. Geen toeslagen en uitkeringen meer, geen mensen meer die niet durven werken of samenwonen uit angst te worden gekort op hun uitkering. Volgens het economentijdschrift ESB gaat circa 85 procent van de bevolking er netto op vooruit bij een basisinkomen. Het kan een instrument zijn om iedereen weer te laten meedoen.’

‘De Wet betaalbare huur, die huurwoningen weer betaalbaar moet maken, zou ik afschaffen. Binnen twee maanden heeft die ertoe geleid dat veel woningeigenaren hun huurwoningen verkopen en die komen niet meer terug op de huurmarkt. Heel slecht voor starters en studenten dus. Dit is een voorbeeld van wetgeving waarbij onvoldoende is nagedacht over de neveneffecten. Al weet ik als ambtenaar hoe moeilijk het is om goede wetten te maken.’

‘Ook het aantal buitenlandse studenten zou ik inperken, omdat zij de woningmarkt en andere faciliteiten overbelasten. Maar het feit dat er zoveel studenten hierheen komen, bewijst dat Nederland een mooi land is.’

Naam: Broers Gert Jan en Harmen Riemer
Geboortejaar: 1980 en 1984
Woonplaats: Groningen
Stemmen: CDA
Beroep: Samen eigenaar van boekhandel Riemer, daarnaast mede-eigenaar van Koffiestation – een koffiebranderij en koffiebars

Harmen: ‘Wat ik heel goed vind aan Nederland, is ons sociale stelsel. Ook zijn we volgens mij goed in inclusief denken, we willen mensen niet veroordelen maar ze betrekken. En het polderen – daar schoppen we vaak tegenaan, maar ik denk dat het ons veel heeft gebracht.’

Gert Jan: ‘Ik maak me zorgen om polarisatie. Het is een rotwoord, maar het dekt wel de lading. We luisteren niet meer naar elkaar. Het lijkt wel alsof we ons vertrouwen in de mensheid kwijt zijn, en regels nodig hebben om onze verantwoordelijkheden te ontlopen. Kijk naar die fatbikes: iedereen snapt dat het onverantwoord is, een twaalfjarige met veertig kilometer per uur op zo’n zwaar voertuig. Maar ouders nemen die verantwoordelijkheid niet en dan moet er een wet komen. Terwijl: we kunnen toch ook gewoon gezond nadenken?’

Harmen: ‘In ons bedrijf geven we mensen ruimte en verantwoordelijkheid om te doen waar ze goed in zijn, met de zekerheid dat we ze helpen als het misgaat. Je zíét ze gewoon opbloeien. In de maatschappij zou dat toch ook moeten kunnen?’

Gert Jan: ‘Als ik premier was, zou ik het basisinkomen invoeren. Mensen zouden meer moeten worden beloond voor hoe ze hun best doen, minder voor het resultaat.’

Harmen: ‘Ik zou het kabinet verplichten met een tienjarenvisie te komen; niet meer van dat tweejaargelul. Zo krijg je minder partijpolitiek. En ik denk weleens: kon ik maar een wet invoeren die de overheid verplicht elk jaar honderd wetten af te schaffen, zodat we een kleinere en socialere overheid krijgen, in plaats van een betuttelende.’

‘Verder zou ik alle subsidies afschaffen en ze veranderen in stimuleringsfondsen. Subsidies maken lui, fondsen brengen druk mee om je project te laten slagen. En mocht dat niet lukken, dan ga je er in elk geval over in gesprek.’

Gert Jan: ‘Weet je, waar we geboren zijn, hoe gezond we zijn, het is vooral geluk en geen verdienste. We zouden weleens wat…’

Harmen: ‘…dankbaarder mogen zijn.’

Naam: Karin Pierik
Geboortejaar: 1964
Woonplaats: Winterswijk-Ratum
Stemt: SP
Beroep: Was vrachtwagen- en buschauffeur en automonteur. Maakt zich nu sterk voor verbod op Duitse windmolens pal langs de grens bij Ratum-Kotten

‘Of ik nog van Nederland hou? Ja, maar wel minder dan vroeger. Mensen zijn zo onverdraagzaam naar andersdenkenden. Ze zijn sneller geïrriteerd, steken sneller hun middelvinger op. Misschien zijn we te verwend geraakt? Wat mij betreft hadden we nog in de jaren tachtig mogen leven.’

‘Wat ik wél goed vind aan Nederland zijn de democratie en vrijheid. En de vele natuur, de goede infrastructuur en de grote verbondenheid die ontstaat als ‘Oranje’ in beeld komt. Van het Eurovisie Songfestival tot voetbal. Dan is die gemoedelijkheid van vroeger er weer.’

‘Ik maak me zorgen over de verrechtsing van dit land. Maar ook over de kloof tussen Den Haag en de bevolking. Als ik premier was, zou ik veel meer besluiten overlaten aan gemeenten. Die staan dichter bij de mensen. Daarvoor zouden gemeenten meer geld uit Den Haag moeten krijgen, want te vaak zijn lokale potjes, voor bijvoorbeeld armoedebestrijding en ouderenzorg, leeg. Gemeenten op hun beurt zouden bewoners meer informatie moeten geven via lokale kranten, buurthuizen en informatieavonden in plaats van digitaal, want langs die weg bereik je veel ouderen niet.’

‘Ik vind Den Haag te betuttelend. Ambtenaren achter een bureau besluiten wanneer er gezaaid, bemest en geoogst mag worden, terwijl dat sterk afhangt van de weersomstandigheden. Of ze bestrijden overgewicht via een suikertaks. Alles is al zo duur. Laat mensen zelf hun verantwoordelijkheid nemen.’

‘Als premier zou ik allereerst dit kabinet ontslaan en daarna Prinsjesdag afschaffen. Dat kost miljoenen, terwijl alle maatregelen toch al uitgelekt zijn. Laat de minister van Financiën het koffertje maar op het paleis aan de koning aanbieden. Verder zou ik strafvermindering verbieden. Zo’n straf krijg je niet voor niks. Wat gaat zo’n crimineel doen als hij vervroegd vrijkomt? We moeten wel het gevoel houden dat we in een beetje een veilig land leven.’

Naam: Wiel Driessen
Geboortejaar: 1950
Woonplaats: Tegelen
Stemt: PVV
Beroep: Gepensioneerd; Werkte als heftruckchauffeur bij Metaalgieterij Giesen in Tegelen, deed vrijwilligerswerk bij een ontmoetingsplek voor buurtbewoners en onderdak voor verenigingen en clubs

‘Ik hou van Nederland, jazeker. Nederland is zo mooi. De meeste mensen weten dat niet. Die gaan met vakantie altijd ver weg. Ik hou ook van het Nederlands elftal en van Ajax – mijn club. Oké, het gaat nu wat minder, maar zodra Ajax weer geld heeft, komt het goed.’

‘Ik vind dat we in Nederland goede sociale voorzieningen hebben. Sinds een maand rijd ik met een scootmobiel. Mijn rug is versleten en ik heb last van spataderen, vandaar. Die scootmobiel was vlug geregeld door mijn dochter. Het kan weer goed komen. Ieder moment kan ik een oproep verwachten van het ziekenhuis voor een opname.’

‘De migratiepolitiek baart me zorgen. Dat is ook de reden dat ik sinds 2018 niet meer op de PvdA stem. Die politici – veel verdienen en niks doen. Door Geert Wilders kwam ik tot een ander inzicht. Vluchtelingen betalen drieduizend euro voor de oversteek, komen aan land met een grote telefoon op zak en dragen dure Nikes. Ik weet dat er mensen zijn die daar heel anders over denken, maar zo zie ik het.’

‘Hoeveel de opvang wel niet kost! Nederland wordt er alleen maar armer van. En dan ook nog klagen over de huisvesting. Dat ze toch opsodemieteren, allemaal. Alleen die uit oorlogsgebieden komen en veel ellende hebben meegemaakt, die mogen blijven.’

‘Ik verwacht daden van het nieuwe kabinet, maar dan moet premier Dick Schoof wel meer van zich af gaan bijten. Johan Derksen noemde hem een watje. Daar heeft hij wel gelijk in. Wat er moet gebeuren? Meer gevangenissen bouwen en tegelijkertijd strenger straffen. Maak van twaalf maanden celstraf meteen twaalf jaar. Nu kom je in Nederland overal mee weg. En ik zou als premier het lidmaatschap van de Europese Gemeenschap opzeggen. Nederland moet zijn zeggenschap terug krijgen. Wij zijn hier de baas en niet Brussel!’

Naam: Isabella Andreini
Geboortejaar: 1998
Woonplaats: Amsterdam
Stemt: Volt en PvdD
Beroep: bestuurder bij diverse ‘groene’ ondernemingen

‘Ja, ik hou van Nederland. Ik denk dat ik een van de weinigen ben die daar volmondig ‘ja’ op antwoorden; om me heen hoor ik vooral heel veel kritiek. Ik heb in het buitenland gestudeerd en het geluk gehad al op jonge leeftijd veel te reizen. Hoe mooi ik de reis ook vond, als ik thuiskom, voel ik altijd enorme dankbaarheid.’

‘Wat ik heel goed vind, is ons sociale vangnet: dat iedereen toegang heeft tot gezondheidszorg en onderwijs. Er wordt geklaagd over het leenstelsel, en terecht vind ik, maar je hébt hier tenminste een kans om te studeren, ongeacht hoe rijk je ouders zijn. In de VS en Canada, waar ik een tijd studeerde, is dat heel anders.’

‘Ook heel goed vind ik de vrijheid die we hier hebben, bijvoorbeeld voor vrouwen of de regenbooggemeenschap. Er is nog veel te winnen, maar er is in elk geval iets in beweging.’

‘Ik maak me zorgen over het klimaat. De weersomstandigheden worden steeds extremer en dat heeft op de lange termijn enorme gevolgen voor Nederland, ook al zien we dat nu als individu nog niet. Een ander punt van zorg vind ik de wooncrisis, zowel voor huurders als kopers.’

‘Als ik premier was, zou ik als eerste strengere regels opleggen aan bedrijven om te verduurzamen. Veel bedrijven pretenderen nu duurzaam te zijn, maar als je wat beter kijkt, zie je dat ze eigenlijk maar weinig doen. Individuele mensen willen graag hun steentje bijdragen, maar hun impact is klein. Als het aanbod van producten verandert, is die impact veel groter, en dát is aan ondernemingen. Ook zou ik maatregelen nemen om het kopen van een huis toegankelijker te maken, vooral voor starters.’

‘Wat ik als eerste zou afschaffen? De mogelijkheid voor supermarkten om vlees en vis in de bonus te doen. Vlees en vis horen geen euro-knallers te zijn.’

Wat zou jij doen als je premier zou zijn?