Premierschap gered?

Kabinetscrisis

Verhaal van de Week

Partij voor de bühne

met veiligheid

Obsessie

Roddelpraat

Naaktfoto's

Ik vind iets

Merel Wielaert

Hooggerechtshof

Polen

Wiens schuld is dit?

Debat

Sterke leiders

Hans Against the Machine

oprichter Pussy Riot

Interview

kabinetscrisis

Met haar stem tegen het Belastingplan, trok de VVD ook de stekker uit haar eigen geloofwaardigheid als betrouwbare bestuurspartij. Onder Rutte groeide de VVD uit tot baken van stabiliteit in de Nederlandse politiek, die op gezette tijden het populisme van Wilders van repliek diende.
Onder Yeșilgöz sloeg de partij rechtsaf en raakte zij in de greep van populisme en beeldvorming. Door de afkeer van links kwam de VVD uiteindelijk klem te zitten. Nu stort de partij, die sinds 2010 de spil vormde van het landsbestuur, het land in chaos.
<h5>Voor de bühne</h5>
Het is nog niet zo lang geleden dat de VVD nog actief weerstand bood tegen radicaal-rechts populisme. ‘Geen inwoner heeft er iets aan als we roepen dat we de grenzen kunnen sluiten, dat we een hek om ons land kunnen zetten, dat gaat niet’, zei Dilan Yeșilgöz in 2023 tegen PVV-leider Geert Wilders in een debat over de onrust in Ter Apel. ‘En al zou het kunnen, dan zouden onze ondernemers daar zwaar de dupe van zijn.’
Regels aan de kant zetten en een asielstop afkondigen waren volgens haar ideeën ‘voor de bühne.&#8217;
<blockquote>De pijngrens van de partij zit meer in beeldvorming dan het Belastingplan</blockquote>
De VVD deelde het fragment destijds nog trots op haar kanalen. Inmiddels klinken er heel andere geluiden uit de partij. VVD-woordvoerder Ulysse Ellian herhaalt sinds dit voorjaar dat de asielinstroom wat hem betreft ‘te hoog’ is en ‘naar nul’ moet. Opmerkelijk, want die instroom is sinds 2023 al aanzienlijk gedaald.
Dat de VVD steeds meer moeite heeft om de bühne-politiek te weerstaan, leidde deze week zelfs tot een kabinetscrisis. De hang naar populisme en de groeiende onwil om überhaupt met linkse partijen geassocieerd te worden, maakten dat de partij deze week tegen het Belastingplan van haar eigen kabinet stemde. Een ongekende zet, waarmee de VVD niet alleen brak met de coalitie, maar ook met zijn traditie als bestuurspartij.
<h5>Pijngrens</h5>
Een deal met Volt en Pro bleek deze week namelijk de enige stabiele route naar een meerderheid voor het Belastingplan. Maar dat bleek onverteerbaar voor de VVD. Door dat akkoord met links, overschreden D66 en CDA namelijk ‘de pijngrens’ van de partij. En die zat hem veel meer in de beeldvorming dan inhoud. Anti-linkse gevoelens in de partij wonnen het van de wil om te besturen.
Allereerst de inhoud. D66, CDA, Pro en Volt willen de lasten op lonen met één miljard euro verlagen en ter compensatie de heffingen op vermogens verhogen. Inhoudelijk valt op het voorstel van alles aan te merken. Zo zit er een forse ongedekte cheque in het plan: voor een bedrag van 404 miljoen euro is nog onduidelijk hoe dat geld moet worden opgehaald en volgend jaar slaan de plannen een gat van honderden miljoenen euro’s in de inkomsten van de staat. Hoe uitvoerbaar het voorstel is, is ook onzeker.
Tegelijkertijd leidt het plan tot een bescheiden aanpassing van de scheve verdeling tussen de belastingen op vermogens en arbeid. Experts en ambtelijke commissies wijzen daar al een tijdje op: we belasten loon fors en kapitaal erg weinig. Een groot ambtelijk onderzoek uit 2022 stelde dat ons belastingstelsel de vermogensverschillen vergroot. Onder meer omdat ‘de top 1 procent een lagere gemiddelde belastingdruk ervaart dan andere huishoudens’.
Het plan van Pro en Volt betekent geen fundamentele wijziging van die lastenverdeling tussen arbeid en kapitaal. Berekeningen van het Centraal Planbureau tonen dat de lasten op kapitaal dit jaar en volgend jaar juist met bijna één miljard euro worden verlaagd, terwijl de lasten op arbeid met 7,4 miljard euro stijgen. Het voorstel van Pro en Volt keert dat slechts beperkt om. Zij verlagen de belasting op loon met een miljard, betaald door een verhoging van heffingen op vermogens.
Fractievoorzitter van de ChristenUnie Mirjam Bikker was in het debat dan ook verbaasd dat de VVD haar kritiek op het plan ‘tot mythische proporties’ had ‘opgepompt’, door te zeggen dat het ‘slecht is voor Nederland’. Volgens VVD-fractievoorzitter Ruben Brekelmans zou het plan het moeilijker maken ‘om iets op te bouwen in het leven’. Maar dat geldt vooral voor miljonairs die geld verdienen met geld. Werkenden betalen juist minder.
<h5>Beeldvorming</h5>
De echte pijn zit hem bij de VVD in de beeldvorming. Het waren een blije Jesse Klaver (Pro) en Laurens Dassen (Volt) die het nieuws over de deal wereldkundig maakten op een persconferentie en via sociale media. Terwijl de blijdschap van Jesse Klaver eerder dit najaar, bij het schrappen van de bezuinigingen op de sociale zekerheid, nog tot een storm van kritiek had geleid binnen de VVD, met dalende peilingen tot gevolg en publiekelijk geklaag van partij-mastodonten.
Door de last-minute deal van D66 en CDA met Pro en Volt had de VVD nauwelijks de tijd om op die buts in de beeldvorming te reageren. ‘We wilden meteen met het nieuws naar buiten’, zegt Laurens Dassen na afloop van de stemming op donderdag in de Tweede Kamer. Het CDA en D66 hielden dat volgens hem niet tegen.
De chaos die vervolgens ontstond, is in de kern te danken aan de capitulatie van de VVD voor bühnepolitiek. Uit angst om de verkeerde indruk te wekken bij de achterban, ging de VVD-top serieuze gesprekken met Pro uit de weg, terwijl die hadden kunnen leiden tot een inhoudelijk beter resultaat. In plaats daarvan bleef de VVD gokken op een route ‘over rechts’ met JA21, BBB en SGP. Toen dat mislukte, zat de VVD klem.
<blockquote>Tijd voor een reset. Niet van het kabinet, maar van de VVD</blockquote>
Door een deal te sluiten met Volt en Pro, dwongen de coalitiepartners de VVD om definitief kleur te bekennen. De partij kwam donderdag voor de keuze te staan tussen Nederland bestuurbaar te houden door in te stemmen met haar eigen Belastingplan dat door een interventie van Jesse Klaver net iets minder rechts was gemaakt. Of door in de beeldvorming de afstand tot Pro te bewaren, ten koste van een kabinetscrisis.
De VVD koos het laatste. Niet vanwege een verschuiving van één miljard aan belastingen, maar vanwege beeldvorming over een juichende Jesse Klaver. Daarmee verklaarde de VVD zich failliet als bestuurspartij. En of er een kans is op een doorstart, hangt af van de vraag of de partij zich durft te wagen aan een ‘fundamentele reset’. Niet van het kabinet, maar van zichzelf.

Joost Bekendam

Beeldvorming weegt voor de VVD nu zwaarder dan behoorlijk (rechts) beleid

Meme

Marten Mantel

iedereen heeft recht op een menswaardig familiefortuin

Tijdens het debat over het Belastingplan dwaalden mijn gedachten af naar een gesprek dat ik in 2022 voerde met voormalig VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff voor podcast De Ommezwaai, die ik destijds maakte voor BNNVARA. Dijkhoff vertelde hoe de lang voor onmogelijk gehouden verkiezingsoverwinning van Mark Rutte in 2010 de mentaliteit binnen de partij veranderde.
‘Daarvoor had ik nooit gedacht dat de VVD de grootste kon worden’, aldus Dijkhoff. Mark Rutte had de voorgaande jaren oppositie gevoerd tegen Balkenende, terwijl hij intern verwikkeld was in een machtsstrijd met Rita Verdonk. Eenmaal in het Torentje drong het maar langzaam tot de partijtop door hoezeer zijn positie was veranderd. Dijkhoff destijds: ‘Er komt niet op een dag iemand aanbellen die zegt: ‘u bent nu de macht’.’
Achteraf bleek het juist de angst om de macht weer te verliezen, die het premierschap van Rutte de eerste jaren parten speelde. Vanuit de wens om de VVD-kiezer te pleasen, formeerde Rutte (in zijn woorden) ‘een kabinet waar rechts Nederland de vingers bij aflikt’. Liever dan in zee te gaan met de PvdA van Job Cohen, koos Rutte voor een minderheidskabinet dat in het zadel moest blijven met gedoogsteun van de PVV.
<blockquote>Twee jaar lang liet de ministersploeg van Rutte zich commanderen via het Twitter-account van Wilders</blockquote>
Het bleek een kapitale inschattingsfout. Door zich afhankelijk te maken van de PVV had Rutte zijn coalitie in een positie gemanoeuvreerd waarin niet hij maar Geert Wilders de dienst uitmaakte. Twee jaar lang liet de ministersploeg van Rutte zich commanderen via het Twitter-account van Wilders.
<h5>Val</h5>
Het heeft er alle schijn van dat Rob Jetten in min of meer dezelfde val is getrapt. Toen Jetten in 2006 lid werd van D66, kon hij nooit hebben bevroed dat hij het tot premier zou schoppen. Zo bezien is het niet verwonderlijk dat hij na zijn verkiezingsoverwinning in 2025 niet was voorbereid op de positie op de top van de apenrots.
Helaas voor D66 heeft Jetten zich het ambt van premier niet snel genoeg eigen weten te maken. Waar het Instagram-account van de premier uitpuilt van gelikte kiekjes met wereldleiders als Macron, Merz en Zelensky, verzuimde Jetten in eigen land om zijn machtsbasis te verbreden. Door scherpe keuzes tussen links en rechts uit de weg te gaan, kreeg hij geen grip op de machinaties in de Tweede Kamer.
Gelukkig voor de premier toonde CDA-leider Henri Bontenbal zich bij de behandeling van het Belastingplan in de Tweede Kamer een veel behendiger politicus dan velen voor mogelijk hadden gehouden. Waar het de premier niet lukte om meerderheden voor de kabinetsplannen te smeden, bracht de CDA-leider een centrumlinkse gelegenheidscoalitie in stelling om het Belastingplan van het kabinet alsnog aan een meerderheid in de Tweede Kamer te helpen.
Bontenbal bespaarde Jetten de afgang van een gesneuveld belastingplan.
En toch is de politieke prijs hoog. Vanwege de onredelijke eisen van coalitiepartner VVD bungelt het premierschap van Rob Jetten nu al dagen aan een zijden draadje. En dat brengt ons bij de les die Jetten had kunnen leren van premier Rutte.
<blockquote>Rutte liet geen mogelijkheid onbenut om uit te leggen dat er met de PVV-leider niet viel te werken</blockquote>
<h5>Piketpaal</h5>
Mark Rutte werd pas succesvol als premier toen hij korte metten maakte met de onredelijke eisen van onredelijke partijen. Wilders werd uitgesloten: Rutte liet geen mogelijkheid onbenut om uit te leggen dat er met de PVV-leider niet viel te werken. Rutte nam de teugels van het land vervolgens stevig in handen en liet zijn angst voor de onredelijke kiezer varen. Vanaf 2012 investeerde Rutte vrijwel al zijn politieke kapitaal in het tot stand brengen van werkbare meerderheidscoalities. Het maakte hem de langstzittende premier uit de Nederlandse geschiedenis.
Om zijn premierschap te redden, zal Jetten zijn angst om te vallen daarom moeten laten varen. Beter slaat hij voor iedereen zichtbare piketpalen in de grond, terwijl hij ondertussen voldoende stroop smeert om kleinere partijen zoet te houden. De toekomst van zijn premierschap valt of staat bij het vermogen van D66 om zich als een grote partij te gedragen.
Dit begint met een telefoontje naar Dilan Yeşilgöz.
Als Jetten het land daadwerkelijk wil leiden, zal hij de VVD duidelijk moeten maken dat ze niet langer de dienst uitmaken in Nederland. D66 is nu de grootste partij. Als de VVD wil meeregeren, is dat als junior partner. En als die juniorpartner dan iets onredelijks wil regelen voor zijn achterban, dan zullen ze net als ieder ander in de rij moeten aansluiten.

Sander Heijne

Kan Jetten zijn premierschap nog redden?

Quiz

[quiz id=&#8217;1089070&#8242;]Speel de quiz van de laatste week[/quiz]

Redactie Vrij Nederland

Ben je bij? Speel de quiz!

Strijd tegen Poetin

Sarah Bronkhorst

Pussy Riot-oprichter Maria Alyokhina over verzet in Rusland: ‘Ik besta nog’

Maarten Wolterink

Kom op Dilan! Gedraag je als een pro!

Onderzoek

Het mediaplatform Roddelpraat heeft de afgelopen maand illegaal naaktbeelden verspreid van twee bekende Nederlanders via hun YouTubekanaal, wekelijks goed voor zo’n 400 duizend kijkers. Presentatoren Jan Roos en Dennis Schouten promootten de beelden met geblurde fragmenten uit de video’s. In betaalde uitzendingen op de website van Roddelpraat zijn de beelden volledig en ongefilterd te zien voor donateurs.
Beide BN’ers, wier namen om privacyredenen onvermeld zijn, bevestigen aan Vrij Nederland hiervoor geen toestemming te hebben gegeven. Daarmee is de verspreiding strafbaar, zegt regeringscommissaris seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld Mariëtte Hamer. ‘Het is verwerpelijk dat Roddelpraat dit middel inzet. Dat er geld mee wordt verdiend, maakt het nog erger. Ik hoop dat er consequenties volgen om een signaal af te geven dat dit niet acceptabel is.’
Volgens Robbert Hoving, directeur-bestuurder van expertisecentrum voor online misbruik Offlimits, is het uitzonderlijk dat naaktmateriaal zo openlijk en grootschalig wordt verspreid. Op dergelijke vergrijpen staan hoge geldboetes en zelfs gevangenisstraffen tot twee jaar, legt hij uit.
Roddelpraat voert in een reactie aan dat de betrokkenen de beelden eerder zelf met anderen hebben gedeeld. Maar dat doet niets af aan de strafbaarheid. ‘Zo werkt het niet’, zegt Hoving. ‘Er moet hoe dan ook consent zijn.’
<div class="info-box">
<h5>Roddelpraat verspreidt desinformatie over de auteur van dit artikel</h5>
In reactie op vragen die Vrij Nederland stelde in het kader van dit onderzoek, maakte Roddelpraat een item over de auteur van dit artikel in hun uitzending van 11 november 2026. Daarbij werden meerdere feitelijke onjuistheden verspreid. Zo werd gezegd dat Vrij Nederland een fascistisch blad is dat herhaaldelijk tegen Joodse mensen publiceert. Ook werd ten onrechte gesteld dat de auteur zich identificeert als non-binair en werden onder meer gemanipuleerde foto’s van hem in een paars nazi-uniform getoond. 
 
Wij beschouwen deze handelswijze van Roddelpraat als uiterst laakbaar en schadelijk voor de vrije samenleving. Journalisten moeten hun werk te allen tijde in vrijheid en veiligheid kunnen doen. Het voor een groot publiek, op valse gronden verdacht maken van een journalist, is een directe aanval op de persvrijheid.
Sander Heijne, hoofdredacteur van Vrij Nederland
</div>
De gevolgen voor slachtoffers kunnen ingrijpend zijn: depressie, schaamte en eenzaamheid, zegt hij. Toch zijn slachtoffers veelal terughoudend met juridische stappen, uit angst dat hun beelden daardoor opnieuw aandacht krijgen.
Zeker voor bekende Nederlanders is dat een moeilijke afweging, zegt Hoving. ‘Maar als we ons hier niet tegen verzetten, raakt dit gedrag onbestraft en uiteindelijk genormaliseerd.’
De BN’ers oriënteren zich op juridische stappen.
Roddelpraat kwam eerder in opspraak. Tussen 2022 en 2024 werden de presentatoren in drie zaken veroordeeld, onder meer wegens ongefundeerde uitlatingen over Famke Louise en John de Mol. Roos en Schouten, beiden voormalig PowNed-verslaggevers, presenteren sinds 2020 samen Roddelpraat, dat aanvankelijk een juicekanaal was waarin vooral (smadelijke) roddels centraal stonden.
<h5>Racisme van een andere orde</h5>
Maar inmiddels zijn ook racisme, groepsbelediging en andere ernstige vormen van grensoverschrijdend gedrag terugkerende onderdelen van het programma, blijkt uit een analyse van ruim veertig donateurs- en YouTube-uitzendingen uit de afgelopen anderhalf jaar.
<blockquote>‘Ik nodig het Openbaar Ministerie uit om dit te vervolgen’</blockquote>
In de YouTube-uitzending van 25 november 2025 zei Dennis Schouten bijvoorbeeld dat Nigerianen ‘net dieren zijn’ en ‘geen Europese schedelbouw hebben, maar zo’n Afrikaanse apenkop’. Roddelpraat introduceerde een jaar geleden de rubriek ‘zwarte vrouw van de week’, waarin telkens een zwarte vrouw wordt uitgelicht, begeleid door animaties van de Afrikaanse savanne en inheemse stammen. De Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme Rabin Baldewsingh reageert fel op onder meer deze fragmenten. ‘Dit is zo expliciet, racisme van een andere orde. Het lijkt me evident strafbaar. Ik nodig het Openbaar Ministerie uit om dit te vervolgen.’ Ondanks de herhaalde controverses ondervindt Roddelpraat weinig gevolgen van zijn uitingen.
De aanhang van het programma lijkt geen aanstoot te nemen aan grensoverschrijdende content; het aantal kijkers is al maandenlang stabiel. ‘Je kunt je afvragen of het Roddelpraat-publiek überhaupt gevoelig is voor discriminatie en het verspreiden van naaktmateriaal’, zegt communicatiewetenschapper Linda Bos aan de UvA. ‘Dat dit zo openlijk op YouTube gebeurt, normaliseert die praktijken.’
<h5>Banden met FvD</h5>
Onder de adverteerders die zich afgelopen anderhalf jaar aan Roddelpraat verbonden, bevinden zich Eerlijk Eten, waarvan FvD-prominenten Thierry Baudet en Freek Jansen grootaandeelhouders zijn, en ProPrivacy.io, waarvan eigenaar Wesley Feijth optrad bij FvD-bijeenkomsten en in rechtse media. De betaalde video’s staan op BackMe, door de Volkskrant omschreven als verzamelplaats voor (radicaal-)rechts gedachtegoed.
<blockquote>‘Er is een duidelijk verband tussen rechtsextremistische politiek en online haatzaaien’</blockquote>
Ook politiek zijn er banden. Dennis Schouten werd naar eigen zeggen door Thierry Baudet benaderd als lijsttrekker voor de gemeenteraadsverkiezingen. Hij interviewde FvD-leider Lidewij de Vos, gaf een mediacollege bij JFVD en bezocht partijbijeenkomsten. Toen het OM Roddelpraat wilde vervolgen wegens belediging, stelde alleen FvD Kamervragen. Van Hoboken is niet verbaasd. ‘Er is een duidelijk verband tussen rechtsextremistische politiek en online haatzaaien. Geen wonder dat hier geen aanstoot aan wordt genomen door FvD.’
<h5>Geen toezicht</h5>
Sinds 2020 is het aantal uiterst rechtse programma’s en online mediakanalen, zoals Roddelpraat, fors toegenomen, maar het toezicht blijft daarbij achter. Waar publieke omroepen onder streng toezicht staan, ontbreekt het internetmedia aan een eigen toezichthouder en is moderatie versnipperd. Het Commissariaat voor de Media heeft online vooral een signalerende functie en meldt gevallen van discriminatie en haatzaaiing op kanalen waar ze niet op toezien bijvoorbeeld de Autoriteit Persoonsgegevens of het Openbaar Ministerie, maar die instanties kampen met capaciteitsproblemen.
‘Op het internet gebeurt zoveel dat je niet alles kunt vervolgen of beboeten’, zegt Joris van Hoboken, hoogleraar Informatierecht aan de Universiteit van Amsterdam.
<blockquote>‘Een oud-medewerker van Google noemde YouTube eens een soort CNN voor nazi’s’</blockquote>
Ook YouTube schiet tekort bij de afhandeling van meldingen over illegale of onrechtmatige inhoud, hoewel Europese wetgeving het platform verplicht die zorgvuldig te beoordelen en er op te handelen. Vrij Nederland meldde meerdere video’s van Roddelpraat bij YouTube. Twee weken daarna stonden ze nog steeds online. Ook reageerde YouTube niet inhoudelijk op de kwestie. ‘Je kunt zeggen dat ze bijdragen aan de verspreiding van strafbaar materiaal’, zegt Van Hoboken. Er glipt veel doorheen. ‘Een oud-medewerker van Google noemde YouTube eens een soort CNN voor nazi’s.’
Voor slachtoffers van online seksueel misbruik komt achteraf ingrijpen bovendien te laat, zegt Hoving van Offlimits. ‘Zo’n filmpje is tegen die tijd tig keer bekeken.’ Het probleem wordt steeds groter omdat het aantal uiterst rechtse mediakanalen toeneemt. Vaak spiegelen ze zich aan Amerikaanse hate speech-podcasts, meent Van Hoboken. In de Verenigde Staten hebben haatdragende uitingen juridisch meer ruimte dan in Nederland.
YouTube zou meer moeten doen om de verspreiding van schadelijke video’s te voorkomen, vindt Hoving. Met AI-systemen kan het platform discriminerende inhoud en seksueel beeldmateriaal dat zonder toestemming wordt gedeeld al vóór publicatie signaleren. ‘Dat zou heel veel uitmaken voor slachtoffers van naaktfoto’s die worden verspreid.’

Chard van den Berg

Mediaplatform Roddelpraat verspreidt illegaal naaktfoto’s van BN’ers

Podcast

Na slepende onderhandelingen over het Belastingplan hebben Pro en Volt met succes een wig weten te drijven in de coalitie. D66 en het CDA laten de VVD nu los, en sluiten een deal met het progressieve blok over de belastingen. De bal ligt nu bij de VVD. Laten ze &#8216;hun&#8217; minister van Financiën de deal gewoon uitvoeren? Of trekken ze zich terug uit het kabinet?
Verder spreken Merel Wielaert en Sander Heijne in deze aflevering over de reactie van Rob Jetten op een wel heel opmerkelijke speech bij de herdenking van de Kristallnacht, en zoomen we naar aanleiding van een aflevering van Boos in op de waarde van het keurmerk Beter Leven in de bio-industrie.
<iframe title="Pro en Volt drijven een wig in de coalitie" width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/YRyWXrUOFMc?feature=oembed" frameborder="0" allow="accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share" referrerpolicy="strict-origin-when-cross-origin" allowfullscreen></iframe>
<div class="info-box">
<h5>Kom naar de Avond van Vrij Nederland!</h5>
Koop via <a href="https://www.vn.nl/event/wie-voelt-zich-nog-veilig">deze link</a> je kaartjes voor de Avond van Vrij Nederland op vrijdag 20 november in Pakhuis de Zwijger in Amsterdam! In een afwisselend programma vol journalistieke gesprekken, satire en met live-muziek, zoomen we deze Avond van Vrij Nederland in op onze collectieve veiligheidsobsessie.
We interviewen SP-leider Jimmy Dijk over de kritiek die hij kreeg op zijn deelname aan de demonstratie van de nieuwe vredesbeweging. Heeft hij een punt? Of is hij ‘waanzinnig naïef’, zoals D66-fractieleider Jan Paternotte hem in de Tweede Kamer toebeet?
Journalist Laila Frank neemt je, begeleid door gitarist Johannes Kapteijn, mee op een muzikaal theatercollege door de Verenigde Staten. Laila bracht daar voor Vrij Nederland het verzet tegen Trump in kaart.
Onze redactie test je kennis over de afgelopen maand met de onnavolgbare nieuwsquiz van Vrij Nederland. De Avond staat onder leiding van Radio Vrij Nederland co-host Merel Wielaert en hoofdredacteur Sander Heijne en wordt muzikaal begeleidt door het Maarten Hogenhuis Trio.
Bar open: 19 uur 
Start programma: 20 uur
</div>

Pro en Volt drijven een wig in de coalitie

Van de Nederlanders vindt 83 procent democratie gelukkig nog steeds de beste manier om een land te besturen. Maar slechts 29 procent is tevreden over de manier waaróp er besluiten worden genomen. Dat bleek deze zomer uit de Democratie Monitor.
Vorig jaar vond 48 procent een daadkrachtige leider waardevoller dan een compromisrommelende regering. Heel begrijpelijk. Democratische besluitvorming kan tergend langzaam zijn. En wie al jaren wacht op een woning of een aansluiting op het elektriciteitsnet heeft weinig geduld met nóg een compromis.
Elke partij roept in verkiezingstijd dat ze wil doorpakken, maar daarna zakt alles weg in het democratisch moeras van formeren en regeren met een coalitie. Een sterke leider, hoor ik soms ook in progressieve kringen, is de enige manier om die energietransitie er snel door te krijgen.
<h5>Verkeerde daadkracht</h5>
De mythe is hardnekkig: een sterke man kan dingen fixen. De werkelijkheid valt echter vies tegen. Drie economen verzamelden gegevens over perioden tussen 1900 en 2020 waarin populistische presidenten en premiers aan de macht waren en vergeleken de betreffende landen met hoe ze er zonder populist waarschijnlijk voor hadden gestaan. Na vijftien jaar lag het bbp per hoofd van de bevolking ongeveer 10 procent lager. Links of rechts maakte weinig uit. De internationale handel nam af, de overheidsschulden liepen op en instituties die machtsmisbruik moeten tegengaan, werden uitgehold.
Turkije is het schoolvoorbeeld hiervan. Erdoğan gelooft dat hoge rente inflatie veroorzaakt en ontsloeg daarom tussen 2019 en 2021 drie centralebankpresidenten. Centrale banken bestrijden namelijk juist inflatie door de rente te verhogen. In oktober 2022 stond de inflatie volgens de overheid op 85 procent, in werkelijkheid waarschijnlijk het dubbele. Daadkracht, zeker. Alleen de verkeerde daadkracht.
<blockquote>Een land van achttien miljoen mensen past in geen enkel hoofd</blockquote>
De systeemleer heeft een oude wet die helpt verklaren waarom machtsconcentratie zo gevaarlijk is. Wie iets wil sturen, moet minstens zoveel kunnen waarnemen en bijsturen als er in dat systeem kan gebeuren. Een land van achttien miljoen mensen past in geen enkel hoofd. Een democratie probeert die beperking in informatie en belangen te ondervangen door kennis, macht en tegenspraak te spreiden; iedereen moet kunnen worden gecorrigeerd. De sterke man doet het omgekeerde. Hij concentreert de macht, waarna steeds minder mensen hem durven tegen te spreken. Uiteindelijk bestuurt hij niet de werkelijkheid, maar het beeld ervan dat hem wordt voorgeschoteld door zijn omgeving.
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/auteur/hans-stegeman/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new article-embed--author">hans against the machineHans Stegeman neemt het wekelijks op tegen de vastgeroeste ideeën die systeemverandering in de weg staan.</a>
<h5>Verlossersreflex</h5>
Ik noem het de verlossersreflex. Hoe groter het probleem, hoe sterker de neiging om de oplossing uit handen te geven aan een messias. Juist wanneer niemand het overzicht heeft, verlangen we naar iemand die doet alsof hij dat wel heeft.
In diezelfde democratiemonitor vindt eenderde dat de regering moet doen wat de meerderheid wil, ook als de wet het verbiedt. Niks respecteren van een minderheid. Gaat het over strenger asielbeleid, dan is bijna de helft voor. En voor diegenen die denken dat alleen conservatieven en populisten dit vinden, heb ik slecht nieuws. Bij daadkrachtig klimaatbeleid zegt 31 procent hetzelfde.
<blockquote>We moeten beter worden in samen de boel regelen, juist door méér mensen te betrekken</blockquote>
Die verlossersreflex werkt als gips. Een gipsverband geeft meteen houvast. Maar onder het gips worden de spieren slapper. Hoe langer het erom zit, hoe moeizamer het been als het eraf gaat. Die spier is ons vermogen om met elkaar tot besluiten te komen. Je traint hem alleen door hem te gebruiken.
Maar het probleem met gips gaat verder dan spieren die verslappen.
De manier waarop we veranderingen tot stand brengen, bepaalt mede wat voor samenleving eruit voortkomt. In de theorie over sociale bewegingen heet dat prefiguratieve politiek: een beweging moet nu al lijken op de samenleving die ze wil bereiken.
<h5>Meebeslissen</h5>
Wie machtsconcentratie wil bestrijden met een evenzo geconcentreerde leiding ondermijnt zijn doel voordat het is bereikt. Wie een samenleving wil die inclusief en democratisch is, moet maar hopen dat die sterke man zijn macht ooit weer afstaat. Historisch gezien erg onwaarschijnlijk.
Dat klinkt wellicht onbevredigend in een tijd waarin alles tegelijk lijkt vast te lopen. Maar democratie wordt niet sterker door op betere leiders te wachten. We zullen zelf beter moeten worden in samen de boel regelen, juist door méér mensen te betrekken. Ofwel, meer oefenen met democratische besluitvorming. In Ierland hielp een burgerberaad van 99 willekeurig gekozen mensen in 2018 een abortusimpasse te doorbreken die sinds 1983 bestond. In het referendum stemde maar liefst 66 procent vóór legalisering van abortus. Meer mensen erbij halen om een impasse te doorbreken. Precies het omgekeerde van de verlossersreflex.
Samen besluiten nemen is minder spannend dan wachten op een verlosser. Maar een samenleving wordt niet sterker als één man steeds meer macht krijgt. Ze wordt sterker als meer mensen die macht delen en meebeslissen. Wie zijn democratie in het gips zet, moet niet verbaasd zijn als ze niet meer op eigen benen kan staan.

Hans Stegeman

Een sterke leider maakt het land zwakker

Literaire kroniek

Bij de herdenking van het feit dat de dichter Rainer Maria Rilke eind december 1926 honderd jaar geleden overleed, zal ongetwijfeld herinnerd worden dat het Rilke was die het meest uitvoerig over het fenomeen ‘dichter’ heeft geschreven, vooral in zijn talloze brieven, in veel gevallen aan jonge dichters.
Toen Rilke in 1903 en 1904 zijn bundel Brieven aan een jonge dichter schreef, maakte hij de omstandigheden waaronder een dichter zich moest ontplooien niet makkelijk. Het schrijven van gedichten moest een existentiële noodzaak zijn, schreef hij. Het was dichten of niet dichten. Jonge dichters kregen meteen de kous op de kop: ‘Niemand kan u raad geven en helpen, niemand. Er is maar één enkel middel. Voel uzelf aan de tand.’
Dit ‘advies’ viel tegen. Jonge dichters hadden het liefst een mentor, een voorbeeld, iemand om tegenop te kijken, zoals Rilke. De jonge dichter moest van Rilke tot in het diepst van zijn ziel na gaan wat hem dwingt te schrijven: ‘Vraag uzelf in het stilste uur van de nacht: moet ik schrijven?’
Rilke hield verzoeken van jonge dichters om hun gedichten te beoordelen en van commentaar te voorzien consequent af. Maar niet altijd.
Op 6 juli 1921 ontving hij een brief met bijlage van de 22-jarige Elisabeth Ephrussi, telg van de bankiersfamilie die in het kolossale Palais Ephrussi aan de Ringstrasse in Wenen woonde. Rilke had de reputatie lang te doen over het beantwoorden van brieven, maar deze liet hij niet lang onbeantwoord, slechts zeven weken. Die tijd had hij nodig om de bijlage, het pagina’s lange gedicht Michelangelo, voor een tweede keer te lezen. En met resultaat: ‘Beide lezingen hebben mij gesterkt in de overtuiging dat uw werk is voortgekomen uit het diep doorvoelde moeten dat de artistieke expressie bovenal rechtvaardigt’.
Bij Elisabeth Ephrussi was er meteen sprake van het ‘moeten’ dat volgens Rilke noodzakelijk is voor het schrijven van gedichten.
<h5>Niet de plaats</h5>
Er ontstond een briefwisseling van vijf jaar (1921-1926) van vijftien brieven van Elisabeth en tien van Rilke. Ze werd meteen aangesproken als een ‘uiterst dierbare vriendin’: ‘dat u zich hebt geoefend in de inspanningen van het binnenste gemoed, dat is de grootste bekoring van uw werk’. Maar Elisabeth studeerde rechten en economie en had zo’n zwaar studieprogramma dat het schrijven van gedichten er vaak bij inschoot. Als leerling van de fameuze Ludwig von Mises schreef ze uitvoerige werkstukken over economie.
<blockquote>In zijn nieuwe boek, Hoe te beginnen, publiceert De Waal de briefwisseling tussen Elisabeth en Rilke</blockquote>
Na Rilkes overlijden in december 1926 gingen Elisabeths brieven aan Rilke niet in een donkere archiefkast. Ze werden door de familie Rilke aan haar teruggegeven.
Elisabeth Ephrussi werd de eerste vrouw die in Wenen afstudeerde in de rechten. Ze werkte onder meer als Fellow voor de Rockefeller Foundation en correspondeerde jaren met de politiek filosoof Eric Voegelin. In 1928 trouwde ze met de Nederlander Hendrik de Waal. Ze woonden een tijd in Parijs en Zwitserland en vanaf 1939 in Engeland, waar ze twee zonen kregen, Henry en Victor. Ze schreef vijf romans waaronder The Exiles Return over de Weense vluchtelingen die na de oorlog terugkeren naar Wenen en daar niet meer thuis zijn.
<h5>De Haas</h5>
Schrijver en pottenbakker Edmund de Waal (1964), de kleinzoon van Elisabeth Ephrussi, publiceerde in 2010 De haas met de amberkleurige ogen, een schitterend relaas over de familie Ephrussi in het Palais aan de Ringstrasse. Daar had Elisabeth een luxe kamer waarin ze studeerde en gedichten schreef, zoals beschreven in hoofdstuk 22 van De haas met de amberkleurige ogen.
In zijn nieuwe boek, Hoe te beginnen, publiceert De Waal de volledige briefwisseling tussen Elisabeth en Rilke. Daar is wel het een en ander op aan te merken. Hoe te beginnen is een raar boek. Naast de 85 pagina’s tellende correspondentie, bevat het boek 171 pagina’s met onder meer herinneringen aan grootmoeder Elisabeth. Zij analyseerde de gedichten die De Waal op zijn beurt schreef en aan haar opstuurde als ‘een rabbinale schriftgeleerde’.
De Waal beperkt zich niet tot het vertellen van allerlei rond de brieven. Hij doet ondertussen ook uit de doeken hoe hij, die uitgroeide tot een gerenommeerd pottenbakker, ooit begon als een dertienjarige leerling. Hij vertelt over zijn voorbeelden en de technische vaardigheden die hij moest aanleren. De Waal wil zijn leven als pottenbakker aan de lezer laten zien. Zijn ‘klunzige handen’ die ervoor zorgden dat zijn mokken, vaasjes, potten of kommen lange tijd amateurwerk bleven.
Natuurlijk is het mooi dat hij het handwerk van het pottenbakken uiteenzet (‘Je moet op zoek naar een ritme in je vingers en je handen, in de ademhaling’), maar hij vergeet dat dit boek met de brieven van zijn grootmoeder daar niet de plaats voor is.
<h5>Wonen in een bundel</h5>
Edmund de Waal is zich in Hoe te beginnen onnodig gewichtig aan het maken met de ondertitel Over familie, kunstenaarschap en het vinden van een eigen stem. Hij moet gedacht hebben dat het schrijven van De haas met de amberkleurige ogen zijn pottenbakkerschap aan het verdringen is (wat allerminst het geval is). Tamelijk geforceerd beweert hij dat pottenbakken en gedichten schrijven nauw aan elkaar verwant zijn.
<blockquote>Volgens Rilke ging het om ‘verzinken in je eigen wereld’</blockquote>
Gelukkig heeft hij nog ruimte om iets over de inhoud van de brieven te zeggen. Zo schreef Elisabeth dat ze het zo druk heeft met haar studie dat er van gedichten schrijven niet zoveel terechtkwam. Daar ging Rilke niet zomaar mee akkoord. Hij wilde niet dat haar ‘verrassende vrijmoedigheid, zelfstandigheid en eigenheid’ verloren gingen. Zij was niet zo zeker van zichzelf en schreef over ‘de onbestendigheid van mijn kleine, lichte skiff’. Voor Rilke was het juist goed dat ze studies had gekozen die van elke poëzie waren gespeend. Rechten, economie, dit soort droge kennis kon je hoofd perfect leeg maken en je doen staren ‘in het blauw van de hyacinten’. Volgens Rilke ging het om ‘verzinken in je eigen wereld’, dat zou bevorderlijk zijn om tot de ‘onverstoorbare eenzelvigheid’ van het dichterschap te komen.
De Waal citeert een fragment uit een brief van Elisabeth, maar vindt hem zo geslaagd dat hij hem drie of vier keer herhaalt alsof het de vondst van de eeuw is: ‘Ik geloof dat het mogelijk is in een gedichtenbundel te wonen, dat is het enige thuis waar een mens in dit leven niet zonder kan’.
Slauerhoffs ‘Alleen in mijn gedichten kan ik wonen’ is nog mooier.
<div class="info-box">
Hoe te beginnen. Over familie, kunstenaarschap en het vinden van een eigen stem door Edmund de Waal is uitgegeven door De Bezige Bij.
</div>

Carel Peeters

Edmund de Waal over de vriendschap tussen zijn oma en de dichter Rilke

Debat op dinsdag

Regeringspartijen die mogelijk verschillend stemmen bij het belastingplan. Een minister van Financiën die op eigen houtje onderhandelt met Gidi Markuszower. Een fractievoorzitter die op tv zijn ergernis uitspreekt over een coalitiegenoot. Kortom, de chaos is weer compleet in Den Haag. Maar wiens schuld is dit? Van politici? Of heeft de kiezer de politiek opgezadeld met een hopeloze opdracht?
We legden deze vraag voor aan vijf experts.
<h5>Kleine partijen, grote ego’s </h5>
‘De kiezer heeft altijd gelijk’, zegt Kristof Jacobs, politicoloog verbonden aan de Radboud Universiteit. ‘Daar moet je het als politieke partij mee doen. Ook nu partijen niet meer kunnen rekenen op een vast electoraat.’
‘Vroeger hadden politieke partijen een stabiele achterban. Dat had grotendeels te maken met de verzuiling. Christenen konden terecht bij het CDA, liberalen bij de VVD, progressieven en arbeiders bij de PvdA. Het electoraat is sindsdien een stuk vrijer geworden. Kiezers committeren zich niet meer blindelings aan de een of andere stroming. Politieke partijen zijn er nog niet in geslaagd om daar adequaat op te reageren.’
<blockquote>De VVD heeft een mini-electoraat, maar gedraagt zich als een partij met vijftig zetels</blockquote>
‘Als je weet dat de kiezer wispelturig is, dan kun je niet zomaar een regering laten vallen. En dus moet je niet constant aan je standpunt blijven vasthouden, maar compromissen sluiten. Water bij de wijn doen. Dat is een kunst die we in Nederland zijn verleerd, terwijl we bekendstaan om ons poldermodel.’
‘Het probleem is dat ook de grote partijen van nu eigenlijk dwergpartijen zijn. Maar zo gedragen ze zich niet. De VVD is daar een mooi voorbeeld van. Het is een partij met een mini-electoraat, maar gedraagt zich als een partij met vijftig zetels. Dat is natuurlijk heel bijzonder.’
<h5>Peilingen negeren</h5>
‘De kiezers hebben niet per se een uitslag neergelegd waarvan de enige mogelijkheid een minderheidskabinet was’, stelt Sjoerd van Heck, onderzoeker bij Ipsos I&amp;O. ‘Er was een stabiele midden-coalitie mogelijk, met D66, CDA, VVD en Pro. Die is door politici zelf onmogelijk gemaakt. Ik kan dat niet op het conto van de kiezers schrijven.’
‘Politici zijn te veel bezig met de mogelijke electorale consequenties van de keuzes die ze maken. Ze zouden de peilingen af en toe best mogen negeren, zeker als er geen verkiezingen aankomen.’
‘De kiezer is eigenlijk vrij redelijk. Als je als partij impopulaire keuzes maakt, maar de noodzaak ervan goed kan uitleggen, zijn kiezers bereid om veel te accepteren. Maar als de kiezer constant wordt geconfronteerd met politici die hem koste wat kost willen pleasen en alles willen doen om zijn stem binnen te halen, dan gaat de kiezer zich ook als een kleuter gedragen.’
<h5>Danse macabre</h5>
‘De kiezer en de politiek houden elkaar gevangen in een soort danse macabre’, zegt Kees Kraaijeveld, filosoof en oprichter van De Argumentenfabriek. ‘Het is aan de politiek om dat op te lossen.’
‘Politici richten zich op het behouden van kiezers en reageren voortdurend op peilingen. Als partijen kiezers zien weglopen, proberen ze hen terug te winnen door in te zetten op kortetermijnbelangen. Kiezers raken teleurgesteld als politici dan niet snel genoeg concrete resultaten leveren en stemmen op hun beurt weer op andere partijen.’
‘De VVD is een duidelijk voorbeeld van een partij die wordt beheerst door kortetermijndenken. De partij heeft zichzelf totaal vastgezet door samenwerking met linkse partijen uit te sluiten.’
‘Politici kunnen dit patroon doorbreken met een concrete visie op de toekomst. Wetenschappelijke bureaus moeten weer een sleutelrol krijgen in het vaststellen van politieke standpunten, niet de peilingen.’
‘Kiezers hebben op hun beurt ook een grote verantwoordelijkheid. Te vaak kiest het electoraat voor partijen die inzetten op de korte termijn of die het eigenbelang belangrijker vinden dan het landsbelang. En als een dergelijke partij, zoals de PVV in 2023, de grootste wordt, maken ze er een puinhoop van. De kiezer kan daarom beter stemmen op brave, redelijke middenpartijen en wegblijven van de flanken. Dat is echt zonde van je stem.’
<h5>Sociale media</h5>
‘In de loop der jaren zijn we van consensuspolitiek opgeschoven naar conflictpolitiek’, stelt Eva Rovers, directeur Bureau Burgerberaad. ‘Op sociale media worden we in de mal van het conflict geduwd. Politieke debatten worden opgeknipt in korte fragmenten van bijvoorbeeld dertig seconden. Politici laten daarin vooral momenten zien waarop ze fel reageren of een andere partij aanvallen. Dat zorgt voor meer online engagement, maar dit soort fragmenten geven vaak geen eerlijk beeld van de werkelijkheid.’
‘Dit vormt een fundamenteel gevaar voor de democratie. Op sociale media ontstaat niet alleen onenigheid over politieke oplossingen, maar ook over de basisfeiten. Mensen krijgen verschillende werkelijkheden voorgeschoteld. Zonder gedeelde werkelijkheid wordt democratisch overleg vrijwel onmogelijk.’
<blockquote>Politici zijn veel minder vrij dan gewone burgers. Ze zitten vast aan partijbelangen</blockquote>
‘Burgerberaden zouden een oplossing kunnen zijn. Als burgers hebben we onszelf helemaal gereduceerd tot kiezer, terwijl we een grotere rol zouden kunnen vervullen in de democratie. We kunnen onszelf hoogstens verwijten dat we onze democratische verantwoordelijkheid te veel uit handen hebben gegeven.’
‘Politici zijn veel minder vrij dan gewone burgers. Ze zitten vast aan partijbelangen, verkiezingen en hun achterban. Burgers kunnen makkelijker tot oplossingen en compromissen komen, omdat die zaken voor hen niet op het spel staan. De huidige politieke cultuur en versnipperde informatievoorziening maken het steeds moeilijker om samen beslissingen te nemen, maar in werkelijkheid zijn we als burgers niet zo verdeeld.’
<h5>Stemgedrag</h5>
‘De kiezer is niet verantwoordelijk voor de puinhoop in Den Haag’, zegt Rachid Azrout, universitair docent politieke communicatie aan de Universiteit van Amsterdam. ‘Stel, je stemt op iemand die misschien iets minder capabel is maar ideologisch wel dichtbij je staat. Zit je dan fout als je op diegene stemt? Nee.&#8217;
‘Kiezers hebben allerlei redenen om op een partij te stemmen. Dat kan inhoudelijk zijn, maar ook strategisch of op gevoel. De partijen die, ongeacht de reden, het mandaat van de kiezer krijgen, moeten daar verantwoordelijk mee omgaan.’
‘Dat neemt niet weg dat ook de kiezer kritisch naar zijn eigen stemgedrag kan kijken. Wie op de PVV stemt omdat hij wil dat de partij migratie terugdringt, maar na een periode waarin dat niet is gelukt opnieuw op die partij stemt, kan zich afvragen of die keuze nog wel aansluit bij het oorspronkelijke doel.’
‘Tegelijkertijd hoeft dat niet voor iedere PVV-stemmer te gelden. Wie op die partij stemt uit onvrede over het politieke systeem, of omdat hij dat systeem juist wil opschudden, kan de chaos die Wilders brengt ook als bevestiging van zijn of haar keuze zien.’

Janneke Ringens

Is de puinhoop in Den Haag de schuld van de kiezer?

Cartoon

Rempedaal

Kabinetniet

Strijd om de democratie

Op beelden die veel ophef veroorzaakten en zich razendsnel via social media verspreidden, is te zien hoe de Poolse president Karol Nawrocki en zijn handlangers onlangs midden in de nacht het Grondwettelijk Hof binnendrongen. Daarbij duwden ze de rechters die ze tegenkwamen, onder wie een oudere vrouw, hardhandig opzij.
Wat, of wie, zochten ze daar eigenlijk?
In Polen vormt het Grondwettelijk Hof, net als in andere landen, een belangrijke waarborg tegen het afglijden van een democratie naar een dictatuur. Voor politici met autoritaire ambities is het daarom van groot belang om het hof onder politieke controle te krijgen. Als het hof buitenspel wordt gezet, kunnen parlementaire meerderheden vrijwel ongehinderd hun gang gaan. En als het in handen valt van politieke machthebbers, kan het worden ingezet om een democratisch gekozen regering te dwarsbomen.
<div class="info-box">
<h5>Experts over de wereldpolitiek</h5>
Elke week publiceren we een opiniestuk over de wereldpolitiek. Met deze week: Sławomir Sierakowski, oprichter van het Poolse opinieplatform Krytyka Polityczna.
</div>
<h5>Schaamteloos</h5>
Toen de populistische partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) in 2015 aan de macht kwam, begon zij onmiddellijk het Grondwettelijk Hof naar haar hand te zetten door er partijgetrouwen te benoemen. De toenmalige president Andrzej Duda weigerde drie rechters te beëdigen die volgens de geldende regels door het vorige parlement waren gekozen. In plaats daarvan werden de vrijgekomen zetels toegewezen aan kandidaten van PiS. Vervolgens weigerde de regering diverse uitspraken van het Hof te publiceren. In 2016 werd Julia Przyłębska, die in juridische kringen nauwelijks bekend was maar nauwe banden had met PiS, benoemd tot voorzitter van het Hof.
Internationale instellingen, waaronder de Commissie van Venetië en het Hof van Justitie van de Europese Unie, protesteerden terecht tegen deze politieke ingrepen. In 2021 oordeelde het Europees Hof voor de Rechten van de Mens dat het Poolse Grondwettelijk Hof niet langer kon worden beschouwd als een ‘bij wet ingesteld gerecht’.
Toch bleef PiS het Hof in de daaropvolgende jaren vullen met partijgetrouwen. In 2024 werd Bogdan Święczkowski, voormalig plaatsvervangend procureur-generaal onder de PiS-regering, benoemd tot voorzitter. Ondertussen daalde het aantal uitspraken van het Hof van ongeveer zeventig per jaar tot iets meer dan een dozijn.
<blockquote>Het benoemen van rechters van het Grondwettelijk Hof is uitsluitend voorbehouden aan de Sejm, het Poolse parlement</blockquote>
Nadat de centrumcoalitie van de Poolse premier Donald Tusk in 2023 aan de macht was gekomen, probeerde zij de impasse te doorbreken door eerst met president Duda en later met Nawrocki tot een compromis te komen. Die pogingen liepen echter op niets uit. Toen de Sejm, het Poolse parlement, nieuwe rechters koos ter vervanging van de door PiS benoemde rechters wier ambtstermijn was verstreken, weigerde Nawrocki hen allemaal te beëdigen.
Daarmee eigende Nawrocki zich schaamteloos bevoegdheden toe die de president helemaal niet heeft. Het benoemen van rechters van het Grondwettelijk Hof is uitsluitend voorbehouden aan de Sejm, het Poolse parlement. De president vervult daarbij slechts een ceremoniële rol: hij neemt de ambtseed af. Internationale juridische instanties, waaronder het Europees Hof voor de Rechten van de Mens en de Commissie van Venetië, hebben duidelijk gemaakt dat dit niet meer dan een formaliteit is. Omdat de aanwezigheid van de president niet vereist is, legden de nieuwe, volgens de geldende regels gekozen rechters hun ambtseed af ten overstaan van de Sejm.
<h5>Vonken</h5>
Święczkowski weigerde de nieuwe rechters tot het Hof toe te laten. Samen met andere rechts-radicale figuren, onder wie de pro-Russische en antisemitische politicus Grzegorz Braun en Janusz Korwin-Mikke, oprichter van de partij Confederatie, probeerde hij hun toegang fysiek te verhinderen. Korwin-Mikke had op 17 september Moskou bezocht, precies op de dag waarop in Polen de Sovjetinvasie van 1939 wordt herdacht.
Daarop besloot Anna Korwin-Piotrowska, de rechter met de meeste dienstjaren, op vrijdag 30 oktober om Święczkowski en Bartłomiej Sochański, de vicevoorzitter van het Grondwettelijk Hof, voor een maand te schorsen. Zij beriep zich daarbij op artikel 130 van de Wet op de organisatie van de gewone rechtbanken. Volgens haar waren het verhinderen van een vergadering van rechters, het onrechtmatig samenstellen van rechterlijke kamers en het weigeren om door de Sejm gekozen rechters hun werk te laten doen, duidelijke schendingen van de wet.
<blockquote>Een ander PiS-parlementslid had zelfs een koevoet meegenomen</blockquote>
Na de uitspraak van Korwin-Piotrowska kreeg Święczkowski geen toegang meer tot het terrein van het Grondwettelijk Hof. Daarop riep hij de rechtse demonstranten die zich buiten hadden verzameld te hulp. Samen probeerden ze met geweld het hek te forceren, waarbij de vonken ervan afvlogen. Een ander PiS-parlementslid had zelfs een koevoet meegenomen. Toen de politie Święczkowski tegenhield, kondigde hij aan dat hij samen met de president zou terugkeren.
Daarbij is het belangrijk te weten dat president Nawrocki een voormalig bokser en voetbalhooligan is die volgens berichten nog altijd vriendschappelijke banden onderhoudt met mensen uit het criminele milieu. Volgens bronnen die door journalisten van Onet zijn geïnterviewd, zou hij in het verleden als uitsmijter en pooier hebben gewerkt. Een van deze getuigen heeft die beschuldigingen inmiddels onder ede bevestigd, naar aanleiding van een rechtszaak tegen de publicatie.
Voor de Poolse president en zijn medestanders was het gewelddadige optreden in en rond het Grondwettelijk Hof niets anders dan politiek bedrijven met andere middelen. Ze drongen het gerechtsgebouw binnen, gingen op zoek naar de sleutels van afgesloten vertrekken en betichtten de rechters ervan dat ze de grondwet van hun eigen land niet kenden. Het was een grotesk, maar pijnlijk vertrouwd schouwspel: een nieuw hoofdstuk in de voortdurende politieke strijd die Polen tot op het bot verdeelt.
<h5>Fouten</h5>
Wat moeten lezers buiten Polen hiervan denken? Misschien had Winston Churchill wel gelijk toen hij opmerkte: ‘Er zijn maar weinig deugden die de Polen niet bezitten, en maar weinig fouten die ze ooit hebben weten te vermijden.’ Anders gezegd: onze goede eigenschappen zijn onmiskenbaar, maar zo ongelijk verdeeld dat fouten eerder regel dan uitzondering zijn.
En er lijken alweer nieuwe ‘fouten’ op komst, want telkens wanneer de politieke strijd binnen Polen oplaait, profiteert Rusland daarvan. Het Kremlin heeft niet geaarzeld zijn steun uit te spreken voor president Nawrocki en PiS-voorzitter Jarosław Kaczyński, die onlangs suggereerde dat Polen uit de Europese Unie zou moeten stappen. Volgens Dmitri Medvedev, vicevoorzitter van de Russische Veiligheidsraad, worden ‘de conservatieven van PiS’ onderdrukt door ‘de liberalen van Tusk, de beschermeling van Brussel.’
<blockquote>Wat de historische cyclus volledig maakt, is dat katholiek rechts het Russische leger te hulp roept</blockquote>
Ook de voormalige Hongaarse premier Viktor Orbán, die al jarenlang als bondgenoot van het Kremlin binnen Europa geldt, verklaarde: ‘Ik had nooit gedacht dat Donald Tusk zo diep zou zinken.’ Vervolgens wenste hij Nawrocki succes met zijn pogingen. Orbán begrijpt maar al te goed wat Nawrocki probeert te bereiken. In juli had de nieuwe parlementaire meerderheid in Hongarije immers de president van het Grondwettelijk Hof afgezet, een vertrouweling die Orbán daar zelf had geïnstalleerd. Ook George Simion, leider van de extreemrechtse Roemeense Alliantie voor de Unie van Roemenen en eveneens een bondgenoot van de Russische president Vladimir Poetin, liet deze kans niet aan zich voorbijgaan. Hij bestempelde Tusk als een dictator.
Het enige wat nog ontbreekt om de Poolse geschiedenis zich volledig te laten herhalen, is dat katholiek rechts het Russische leger te hulp roept. Voor de antidemocratische krachten in Polen lijkt immers alles geoorloofd om de zogenoemde ‘christelijke’ waarden te verdedigen tegen de vermeende ‘decadentie’ van het Westen.
<div class="info-box">
Vertaling door Menno Grootveld.
</div>

Sławomir Sierakowski

In Polen woedt een constitutionele burgeroorlog

Klein woordenboek van Emmanuel Macron

Verkiezingswinst

De overweldigende Democratische overwinning in zowel het Huis van Afgevaardigden (zoals verwacht) als in de Senaat (lang onmogelijk geacht) is veel meer dan een afstraffing van Donald Trump. Het verkiezingssucces is ook het gevolg van de opmars van de socialistische flank van de Democratische partij.
Naast degelijke kandidaten als James Talarico in Texas, meldden zich voor de midterms ook uitdagers van radicalere signatuur. Voorbeeld nummer één is Abdul El-Sayed, verkozen in Michigan en vanaf januari de eerste islamitische senator in de Amerikaanse geschiedenis.
El-Sayed voerde een scherpe campagne. Met beleidsvoorstellen als Medicare for All, hogere belasting voor miljardairs, hervorming van campagnefinanciering (money out of politics, money in your pocket) en het afschaffen van ICE presenteerde hij een concreet, populistisch verkiezingsprogramma.
<h5>Online strijders</h5>
Belangrijker nog was de uitvoering van die campagne – en dan met name op social media. Ja, El-Sayed viel op door zijn tegenstrevers verbaal te grillen en zijn achterban op te hypen met video’s in de sportscholen van Detroit. Maar daar is niet alles mee gezegd. Zijn succes is grotendeels bepaald door de mobilisatie en coördinatie van online strijders, een kerngroep die de krachten bundelt om het algoritme van social media te beïnvloeden en vervolgens te sturen. Het doel? Zoveel mogelijk mensen uit de achterban enthousiasmeren.
<blockquote>Links heeft ten langen leste een strategie te pakken om social media op (extreem)rechts te veroveren</blockquote>
De campagne van El-Sayed is exemplarisch voor een verandering die zich wereldwijd aftekent binnen de progressieve beweging, een ontwikkeling die ook meespeelde bij de zeer recente verkiezingen in Israël, Servië en Brazilië. Links heeft ten langen leste een strategie te pakken om social media op (extreem)rechts te veroveren.
Een hack, zo je wil.
<h5>Bubbelvorming</h5>
Het is inmiddels tien jaar geleden dat de westerse wereld werd overvallen door het één-tweetje van Brexit en Trump 1.0. Nog los van de gekochte invloed door externe partijen en de twijfelachtige agenda’s van techbedrijven als Meta en Alphabet, bleken social media van nature in het voordeel van extreemrechts uit te pakken. De algoritmen gaven de voorkeur aan extremen, aan content die veel ophef (en dus veel interactie) teweegbrengt. Politici als Nigel Farage en bewegingen als MAGA jaagden dit actief aan, waarbij ze dankbaar gebruik maakten van de bubbelvorming op social media.
Het gevolg was de zogeheten ‘tribalisering van de politiek’, waarbij de loyaliteit aan de eigen groep belangrijker werd dan de inhoud.
En links? Links wist zich in de tussentijd geen houding te geven. Politici van progressieve partijen benaderden social media veelal als een publieke ruimte waar je een debat kunt voeren met redelijke, rationele argumenten. De ander overtuigen? De nuance onderstrepen? Een zinloze strategie in tijden van tribalisering.
<h5>Wijdverbreid</h5>
Hoe wijdverbreid de inzet van een online kerngroep op links is geworden, werd duidelijk door de verkiezingenreeks van de laatste twee weken.
In Israël wist burgerbeweging Ajyal de Arabische Israëli’s met behulp van online content naar de stembus te lokken. De opkomst steeg van 53,2 procent (in 2022) naar 77 (in 2026). In Servië splitste de Studentenlijst (de protestbeweging die Vučić wipte) zich op in vijftig plenums, vergader- en werkgroepen, die allemaal een eigen pagina op Instagram begonnen. Zo kon de beweging nauwkeurig communiceren en onderwerpen specifieker onder de aandacht brengen, van protesttijden tot concrete beleidsvoorstellen (gratis schoolboeken). Het gevolg? De jeugdbeweging veranderde in een brede volksbeweging. Geen klein bier, in een corrupt en zeer conservatief land.
<blockquote>In de WhatsAppgroep ‘Lula’s Army’ wist Janones in sneltreinvaart tien miljoen volgers te verzamelen</blockquote>
Nog indrukwekkender was de campagne van Lula da Silva in Brazilië. Nadat de 81-jarige president in ronde één onderuitging tegen Flávio Bolsonaro, versloeg hij hem in twee. Doorslaggevend was de rol van André Janones, een influencer die de bijnaam ‘digitale drillsergeant’ verwierf. In de WhatsAppgroep ‘Lula’s Army’ wist Janones in sneltreinvaart tien miljoen (jonge) volgers te verzamelen die hij simpele opdrachten gaf (deel deze video drie keer!), met het doel om zoveel mogelijk mensen bij de zaak van Lula te betrekken.
Improvisorisch was dit niet. Deze week publiceerde Janones een <a href="https://drive.google.com/drive/folders/1pnjYduytGSPTioRcnA_Ni2X5Tr1wk1HB">handleiding</a> die minutieus uiteenzet hoe hij de verkiezingen digitaal beïnvloedde. In deze Minimanual de Insurgencia Informacional beschrijft de drillsergeant twaalf tactieken waarmee een kerngroep het algoritme met ‘informatiekracht’ kan overrompelen. Van het hypen van de eigen groep (deel en like alles van elkaar) en het negeren van de tegenstander (interactie is het enige dat telt) tot het rekruteren van gewone mensen (geen betere reclame dan naasten die kleur bekennen) en het centraliseren van gedrag op social media (zorg ervoor dat je achterban dezelfde memes, video’s en slogans gebruikt – spreek met één stem).
<h5>Clipping hub</h5>
Back to the States. Veel van de tactieken van Janones doken ook op in Democratische campagnes voor de midterms. Zo centraliseerde El-Sayed de communicatie van zijn achterban met een <a href="https://share.democrats.org/toolkit/04360e15-72df-40cc-95b9-a7685666e190?utm_campaign=how-creator-strategies-influence-the-us-midterms&amp;utm_medium=referral&amp;utm_source=news.thepublishpress.com.">clipping hub</a>, een database vol videoclips die supporters kunnen gebruiken om online verenigd op te treden. Het fragment van El-Sayed die grijnzend vertelt hoe hij uitkijkt naar het moment dat ‘habibi’ J.D. Vance hem als senator moet beëdigen, ligt er voor het oprapen (en is dan ook viral gegaan). Ook verscheen hij met influencers op de straten van Detroit en bezocht hij de podcast van de linkse livestreamer Hasan Piker, wiens drie miljoen volgers hij ‘toegang tot een electorale beweging wilde geven’. Over mobilisatie gesproken.
De koerswijziging is een partijbreed fenomeen. De Democratic National Committee (DNC), het hoogste bestuursorgaan van de partij, richtte in 2025 de <a href="https://blueprint.democrats.org/p/the-ground-game-goes-digital">People’s Studio</a> op, een team dat content maakt en online verspreidt om kandidaten in het hele land te ondersteunen. In The Ground Game Goes Digital, het manifest van de beweging, staat expliciet beschreven dat social media niet langer een aanvulling op campagnes zijn – ze zijn veranderd in een primair strijdtoneel.
In juni telde de groep al 550 contentmakers met een volgerstotaal van meer dan 75 miljoen mensen. De DNC heeft de wens uitgesproken om vóór december 2026 tienduizend makers aan de partij te verbinden.
Het succes bij de midterms geeft te denken, ook met oog op de presidentsverkiezingen in 2028. Uit welke koker komt de volgende presidentskandidaat? Binnen de partij speelt een richtingenstrijd. Enerzijds de lijn van klassieke, gedegen kandidaten als James Talarico in Texas, anderzijds de lijn van ‘radicalere’ figuren als Abdul El-Sayed in Michigan. Beide lijnen hebben zich bewezen bij de midterms: de eerste islamitische senator in Amerika is minstens zo bijzonder als het feit dat Texas blauw kleurt.
Terwijl de partij bij zichzelf te rade moet, is de voorkeur van het algoritme al wel bekend. Om het plat te slaan: El-Sayed heeft op Instagram meer volgers dan zijn mede-kandidaten in Texas, Kansas, North Carolina, South Carolina, Iowa, Ohio en Maine bij elkaar opgeteld.

Samuel Peperkamp

De midterms bewijzen: de progressieve beweging heeft social media gehackt

Column

Sommige vrienden van mij waren een week geleden nog aan het somberen over de toestand in de wereld. Alles ging slecht en het was onvermijdelijk dat alles nog slechter zou gaan. We zaten nu eenmaal in een fase in de geschiedenis waarin de pendule heel erg de verkeerde (fascistische) kant op zwaaide. We leefden in 1932.
Ik snapte al die gevoelens, had en heb ze zelf ook regelmatig, maar wat me niet zinde aan het pessimistische betoog was de veronderstelde onvermijdelijkheid. Alsof politieke bewegingen natuurverschijnselen zijn waaraan wij niks kunnen doen.
Ik bracht er nog tegenin dat Bolsonaro in Brazilië de verkiezingen had verloren en dat de Servische jeugd zich ook via verkiezingen had bevrijd van zijn autocratische leider. Dit waren immense gebeurtenissen die de slinger in de wereld juist weer een beetje van autoritair en despotisch naar democratisch en rechtsstatelijk lieten bewegen. ‘Ja, ja, dat moesten we allemaal nog maar zien en we zitten nu eenmaal in een slechte tijd’, somberden de vrienden verder. Ze trokken nog een biertje open en keken mistroostig voor zich uit, terwijl Miles Davis’ Ascenseur pour l&#8217;échafaud uit de speakers tetterde. Jammer, maar helaas, zou Wim T. Schippers zeggen. Niks aan te doen.
<blockquote>De magie van de corrupte oranje clown is uitgewerkt</blockquote>
En nu hebben de Democraten de midterms gewonnen. Een groot deel van de kandidaten die door Trump zijn gesteund (‘Doe maar alsof ik op het stembiljet sta’) zijn hun baan kwijt. In de Republikeinse Partij is het grote vingerwijzen begonnen. De oorlog in Iran, die de olieprijzen heeft opgestuwd en boodschappen onbetaalbaar heeft gemaakt, wordt als grootste blunder van Trump gezien. De Republikeinen worden langzaam wakker uit hun koortsdroom, zien dat de magie van de corrupte oranje clown is uitgewerkt en beginnen zich van hem te distantiëren. Omwille van politieke baantjes en macht zullen ze proberen de smerige MAGA-schmink van zich af te schrobben. Misschien worden de dingen weer een beetje normaal in de VS. ‘Misschien wordt het na Trump nóg erger’, gingen mijn pessimistische vrienden verder. Hopelijk niet.
Dat de foute, autoritaire krachten nu op veel plaatsen klappen krijgen (Orbán een half jaar geleden was misschien wel de eerste verrassing), gebeurt niet zomaar. Er zijn geen pendules die los van menselijke inspanning nu eens deze kant en dan weer die kant op bewegen. Wij, de mensen (we the people) geven samen allemaal tikjes die de richting van de geschiedenis bepalen.
Daarom moeten we niet lijdzaam toezien en naar treurige jazz luisteren, maar in actie komen bij onrecht, onze stem laten horen en anderen aansporen om bij verkiezingen massaal te gaan stemmen op de juiste kandidaten. Wij maken de geschiedenis. Aan pessimisme hebben we niks en aan optimisme net zo weinig. We hebben activisme nodig.

Teun van de Keuken

Optimisme is niet nodig, activisme wel