Help mij Gaza te verlaten

Gebroken volk

Verhaal van de Week

Bevrijd jezelf van medeplichtigheid

Boycots

Kabinet heeft eindelijk opties

Politiek

Nominatie Stefan Hertmans

Nobelprijs

Moeite doen is menselijk

Hannah Prins

Torre Florim van De Staat

Interview

Werken loont niet

Hans Against the Machine

Zelfs aanhangers Poetin lezen 7x7

Verzetskrant

Invriezen eicellen vergoeden?

Debat

De wereld telt meer gewapende conflicten dan op enig moment sinds 1946. Momenteel zijn er 65 conflicten gaande in 35 landen. Sinds 2021 zijn bij gevechten bovendien meer mensen omgekomen dan in de twee decennia daarvoor. Deze ontwikkeling zet de VN-vredesmissies steeds verder onder druk. Tegelijkertijd maakt een nieuwe vorm van oorlogsvoering, met drones, autonome wapensystemen en AI-gestuurde cybermiddelen, het steeds moeilijker om kwetsbare burgers te beschermen en politieke oplossingen voor conflicten te bevorderen.
De regering van de Amerikaanse president Donald Trump heeft de problemen verder vergroot. In september betaalden de Verenigde Staten 827 miljoen dollar aan verplichte VN-bijdragen: 725 miljoen voor de reguliere begroting en 102 miljoen voor vredeshandhaving. Toch heeft het land nog altijd een betalingsachterstand van ongeveer 4,2 miljard dollar, waarvan 2,9 miljard bestemd is voor vredesmissies. De daaruit voortvloeiende liquiditeitscrisis heeft VN-secretaris-generaal António Guterres gedwongen het budget voor vredeshandhaving met ongeveer 15 procent te verlagen en een kwart van de vredeshandhavers terug te trekken. In juni waren wereldwijd 44.208 geüniformeerde VN-vredeshandhavers actief, tegenover 60.081 in juni 2024.
Daarnaast hebben de Verenigde Staten in de VN-Veiligheidsraad, zij het selectief, aangedrongen op het beëindigen van vredesmissies om kosten te besparen. Zo werd de VN-missie in Jemen in maart beëindigd en begint in december de afbouw van de missie in Libanon. In november moet de Veiligheidsraad beslissen over de verlenging van de VN-missie in de Centraal-Afrikaanse Republiek. Ook daarover hebben de Verenigde Staten hun twijfels uitgesproken.
<div class="info-box">
<h5>Experts over de wereldpolitiek</h5>
Elke week publiceren we een opiniestuk van een expert in de wereldpolitiek. Met deze week: Adekeye Adebajo, professor aan de Universiteit van Pretoria en oud-directeur van het Centrum voor Conflictresolutie (CCR) in Kaapstad. Ook is hij auteur van onder meer Global Africa: Profiles in Courage, Creativity, and Cruelty (Routledge, 2024).
</div>
Tegelijkertijd heeft de regering-Trump zich nadrukkelijk ingezet voor operaties die aansluiten bij haar eigen belangen. Zo steunt zij een door de VN goedgekeurde anti-bendemacht in Haïti – formeel geen VN-vredesmissie – en een internationale stabilisatiemacht in Gaza. Ook blijft Washington de VN-missie in de Democratische Republiek Congo steunen, die inmiddels 27 jaar actief is. Die steun valt samen met Amerikaanse pogingen om met Congo een overeenkomst te sluiten over strategische delfstoffen.
Omdat het overgrote deel van de VN-vredeshandhavers in Afrika is gestationeerd – in de Democratische Republiek Congo, Zuid-Soedan, de Centraal-Afrikaanse Republiek, Abyei en de Westelijke Sahara – zal het continent het zwaarst door de bezuinigingen worden getroffen. De verantwoordelijkheid voor de veiligheid zal daardoor steeds meer komen te liggen bij regionale vredesmachten die vaak over onvoldoende mensen, materieel en financiële middelen beschikken. Zoals Guterres in een rapport uit juli stelt, zijn de VN-vredeshandhavers zelf al ‘niet toegerust om langdurige vredeshandhavingstaken uit te voeren’. Het is dan ook de vraag of regionale organisaties, die in hetzelfde rapport als ‘versnipperd’ en ‘disfunctioneel’ worden omschreven, zulke taken in complexe conflictgebieden wel kunnen overnemen. De nadruk op een ‘netwerkgerichte aanpak’ en ‘flexibele, aanpasbare’ modellen voor vredeshandhaving lijkt daarom eerder te wijzen op het afschuiven dan op het gezamenlijk dragen van de lasten.
<blockquote>Hoewel Afrikaanse landen 28 procent van de VN-lidstaten vormen, heeft het continent geen permanente zetel in de VN-Veiligheidsraad</blockquote>
Nog veelzeggender is misschien dat Guterres in zijn rapport slechts kort stilstaat bij de samenwerking tussen de VN en Afrikaanse regionale organisaties. Dat wijst erop dat er voor deze cruciale kwestie weinig politieke steun bestaat. Het rapport spreekt positief over de resolutie van december 2023, die het mogelijk maakt om door de Afrikaanse Unie geleide vredesoperaties per geval te financieren uit verplichte VN-bijdragen. Maar nu de regering-Trump de VN dwingt haar steun aan de al langer bestaande AU-missie in Somalië af te bouwen, dreigt ook deze resolutie in de praktijk een dode letter te worden.
<h5>Duurzame vrede</h5>
Het onderliggende probleem ligt bij de samenstelling van de VN-Veiligheidsraad. Guterres pleit terecht voor een ‘meer representatieve Raad’. Daarvoor moet volgens hem een einde komen aan het ‘historische onrecht jegens Afrika’. Hoewel Afrikaanse landen 28 procent van de VN-lidstaten vormen, heeft het continent nog altijd geen permanente zetel in de Veiligheidsraad en daarmee ook geen vetorecht. Een uitbreiding van de Raad ligt echter politiek gevoelig. De Verenigde Staten, China en Rusland zouden hervormingen kunnen blokkeren als die ertoe leiden dat een geopolitieke rivaal een permanente zetel krijgt.
Daardoor staan de vijf permanente leden van de Veiligheidsraad met vetorecht vaak tegenover elkaar langs geopolitieke scheidslijnen: Rusland en China aan de ene kant, en de Verenigde Staten, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk aan de andere. Deze verdeeldheid maakt het vrijwel onmogelijk om een belangrijke aanbeveling van Guterres uit te voeren: vredesoperaties moeten deel uitmaken van een haalbare politieke strategie die ook de grieven en onderliggende oorzaken van conflicten aanpakt. Zo’n aanpak is noodzakelijk, maar zou grote financiële en militaire inspanningen vergen, evenals een mate van samenwerking tussen de grootmachten die momenteel ontbreekt. In 2025 nam de Veiligheidsraad slechts 44 resoluties aan, het laagste aantal sinds 1991. Dit jaar zijn tot nu toe nog maar 17 resoluties aangenomen.
Omdat Guterres weinig andere mogelijkheden heeft, zoekt hij zijn toevlucht tot het idee dat conflictpreventie en vredesopbouw de meest kosteneffectieve manier zijn om de mondiale stabiliteit te bevorderen. Maar veel strijdende partijen zijn niet bereid te onderhandelen, terwijl bemiddelingspogingen er tot dusver niet in zijn geslaagd de oorlog in Oekraïne en de conflicten in het Midden-Oosten en Afrika te beëindigen. Ook andere voorstellen uit zijn rapport – zoals het opbouwen van een wereldwijd partnerschap voor vredeshandhaving, het formuleren van gerichtere en flexibelere mandaten, het strikt vasthouden aan onpartijdigheid en het ontwikkelen van duidelijke exitstrategieën – lijken eerder idealen dan oplossingen die aansluiten bij de realiteit van de huidige conflicten.
<blockquote>Duurzame vrede moet aansluiten bij de militaire werkelijkheid</blockquote>
Vooral het idee van exitstrategieën lijkt bedoeld om de Verenigde Staten tegemoet te komen, hoewel het in de praktijk moeilijk uitvoerbaar is. Duurzame vrede moet immers aansluiten bij de militaire werkelijkheid ter plaatse en kan niet worden gebonden aan willekeurige deadlines die om politieke redenen zijn vastgesteld. Daarnaast stelt Guterres bureaucratische hervormingen voor die weinig realistisch lijken, zoals een effectievere inzet van regionale VN-kantoren en van VN-organisaties die kampen met geldgebrek en interne verdeeldheid. Ook grijpt hij terug op een idee dat na de genocide in Rwanda in 1994 opkwam: medewerkers van het VN-secretariaat in New York zouden onafhankelijk aan de Veiligheidsraad moeten kunnen rapporteren.
Tegen de achtergrond van de aanhoudende druk van de regering-Trump op de internationale vredeshandhaving laten deze voorstellen zien hoezeer de VN tussen twee vuren is komen te staan. Dat biedt weinig perspectief voor de belangrijkste opdracht van de organisatie: ‘toekomstige generaties te behoeden voor de gesel van de oorlog’.

Adekeye Adebajo

Vrede wordt steeds moeilijker voor de Verenigde Naties