Later deze avond zullen meermaals de woorden zinloosheid, zelfmoordpoging en dood vallen, er zullen moeders zijn die huilen om hun zonen, er zal geschreeuwd worden en het speeksel zal in de rondte vliegen. Maar nu is het nog rustig op de gang van de crisisdienst. Het ruikt er naar Chinees eten.

De werkdag van de meesten loopt ten einde als sociaal psychiatrisch verpleegkundige (SPV) Marcel begint aan zijn nachtdienst. Aan de muur in zijn kantoor hangt een ansichtkaartje met het schilderij de Amandelbloesem van Vincent van Gogh. Hij schilderde de lente, leefde als onbegrepene en maakte er zelf een eind aan.

Al twintig jaar werkt Marcel voor de crisisdienst. Hij is een bedeesde stoïcijn die zijn compassie én ironie niet verloor. In de jaren die verstreken zijn de crises niet aan hem gaan kleven. ‘Ik kom uit een familie van weinig woorden. Daar heb ik me wel van losgeweekt. Ik kan praten, als het moet’, lacht hij.

Zijn kantoor bevindt zich op de eerste etage van de psychiatrische instelling van Pro Persona in Nijmegen. Hier liep ik een jaar geleden twee dagen mee op de gesloten acute opnameafdeling. Dag en nacht werden tijdens mijn bezoek mensen via de achterdeur binnengebracht. Nu wil ik zien wat eraan voorafgaat, hoe, waarom en wanneer wordt besloten om mensen aan de maatschappij te onttrekken. Om die reden draai ik een paar nachten mee bij de crisisdienst.

Het eerste uur is het stil maar dan zal de telefoon onafgebroken rinkelen. Het zal geen uitzonderlijke nacht worden, slechts een zeer gemiddelde. En precies die dagelijkse praktijk hoopte ik te zien.

In Nederland zijn er tweeënveertig crisisdiensten 24/7 bereikbaar.Ze zijn onderdeel van de regionale GGZ-instellingen en volgen een strak protocol. De gemene deler van de mensen die er binnengebracht worden, is onbegrepen gedrag. Het zijn mensen die of een gevaar voor zichzelf vormen of voor anderen. In zo’n geval wordt de dienst gebeld door huisartsen of politie. Hier komen de mensen die niet in de krant belanden, of vlak voordat dat gebeurt, vlak voor het dieptepunt.

De wegenwacht lijkt nog de meest geschikte analogie voor de werkwijze van de crisisdienst: grote reparaties vinden later plaats, het is enkel zorg dat iemand veilig de nacht doorkomt. De nacht overleeft, zelfs. Aarzeling en twijfel lijken een grotere zegen in dit werk dan het nastreven van efficiëntie en pragmatisme.

Hier worden ze opgevangen. Krijgen ze een gesprek met een SPV’er zoals Marcel. Tijd om oorzaken te doorgronden is er nooit. Het is een platitude, maar luisteren lijkt belangrijker dan praten. De meesten eindigen uiteindelijk weer terug op straat, de maatschappij in, voor zolang het duurt. Als iemand niet vrijwillig blijft, kan alleen de burgemeester een crisismaatregel opleggen zodat iemand gedwongen kan worden opgenomen. Vervolgens besluit een rechter binnen 72 uur of de maatregel mag worden voortgezet.

Zoals je draaideurcriminelen hebt, zijn die er ook in de psychiatrie, volgens Marcel. Mensen die steeds weer opgenomen en ontslagen worden. Sinds de jaren tachtig nam het aantal gesloten instellingen waar mensen langer verbleven of zelfs woonden af. Herstel moest thuis en in de samenleving gebeuren, was het idee. En daar zie je nu de gevolgen van. Het is een van de redenen die de ogenschijnlijke toename van onbegrepen gedrag verklaart.

Tijd om oorzaken te doorgronden is er nooit. Luisteren lijkt belangrijker dan praten

Vaak wordt er na de tragiek meer in cijfers dan woorden gesproken. De doden, de gewonden, de toename, de maatschappelijke (zorg)kosten, het geslonken aantal bedden en hulpverleners. Al zouden de medewerkers, de mensen en de maatschappij het willen; de crisisdienst heeft geen glazen bol. Waar mensen zijn, blijven ongelukken onvermijdelijk. Of zoals Marcel zegt: ‘Je kunt helaas niet alles voorkomen en soms gaat het heel erg mis.’

Zoals het meisje van 11 dat in 2025 vermoord werd in Nieuwegein. Een paar uur daarvoor werd de dader nog beoordeeld door de crisisdienst, maar niet als gevaarlijk ingeschat. Of de crisisdienst in Rozenburg die, eind 2025, de politie vroeg om bij iemand met een mes langs te gaan. De politie schoot de man dood.

Al is de maatschappelijke roep om snelle en simpele oplossingen groot, de dagelijkse realiteit is complex. Elk individu vraagt om een andere aanpak. Hulpverleners kunnen het alleen van geval tot geval bekijken.

Rust in dat koppie

De eerste twee mensen deze avond zijn relatief makkelijk te helpen. Een jongen die twee jaar eerder werd opgenomen wegens ‘richtingloosheid’, is bang voor zichzelf. Hij is al twee dagen wakker. Aan zijn moeder die staat te snikken, vraagt hij: ‘Mam, ik ga toch niet dood?’

Marcel vraagt kalm of ze met hem naar het kantoor willen komen. Psychiater van dienst, Arthur, arriveert snel en even later staat hij moeder en zoon te woord. De jongen slaagt er niet meer in naar school te gaan. ‘Ik kan niet alleen zijn, maar mijn vrienden kan ik niet de hele dag lastigvallen.’ Maar, zegt hij: ‘Gelukkig zie ik mijn vrienden wel in anderen.’ Marcel noteert iets en Arthur knikt als hij deze poëtische of psychotische woorden uitspreekt.

Ze stellen voor om hem een kleine dosis antipsychotica te geven om zo het slapen te vergemakkelijken. Morgen heeft hij een gesprek met zijn behandelaar. Moeder zegt: ‘Ik hoop dat je een beetje rust in dat koppie krijgt.’ Ze strijkt over zijn schouder en hij kijkt naar haar hand alsof die van een vreemde is.

We lopen terug naar het kantoortje en kijken vanaf de eerste etage op de binnenkomsthal neer. De jongen loopt met gebogen schouders achter zijn moeder aan. Alles is van glas en buiten is het donker.

Rust bestaat hier uit de stilte tussen twee crises. Terwijl Marcel nog een verslagje over de jongen tikt, gaat zijn telefoon alweer. Een vrouw zegt door haar tranen heen dat ze al dagen geen medicatie genomen heeft.

Marcel luistert.

Ze is zich vanavond gaan snijden met een schroef omdat alle messen te bot waren. Een ongekende somberte waait het kantoor binnen, alsof er een raam openstaat. Ze zegt: ‘Er is tegenwoordig altijd gezeik met de apotheek. Het is allemaal zo klote. Dan kan het beter maar helemaal stoppen.’ Ze heeft nog één pil maar die durft ze niet te nemen omdat het de laatste is. Marcel stelt voor om hem te nemen en morgen weer contact te hebben. Ze blijft stil. ‘Neem hem maar met een beetje yoghurt. Dan heb je ook iets in je maag. Oke?’

‘Oké’, zegt ze met een klein stemmetje en dan verbreekt ze de verbinding.

Ik herhaal de platitude dat luisteren belangrijker lijkt dan praten. ‘Nou, je hebt ook mensen die onafgebroken raaskallen’, zegt Marcel. ‘Daar hoef je niet ieder woord van te horen. Ieder mens is uniek, maar niet iedereen is bijzonder’, glimlacht Marcel.

‘Mijn jongen heeft verdomme gewoon hulp nodig. Mensen zijn bang voor hem’

Hij spreekt met een luchtigheid over zijn werk die je vaak bij hulpverleners aantreft. Een ogenschijnlijke paradox, maar dat wat zwaar is, hoeft niet onnodig zwaar gemaakt te worden.

Crisismaatregel

De politie belt. Marcel neemt op. In een partycentrum is een man overmeesterd die schreeuwend klanten bedreigde door met zijn hand langs zijn keel te strijken. Onder politiebegeleiding zal hij zo per ambulance afgezet worden in de triageruimte.

Marcel informeert alvast of er nog een bed vrij is op de gesloten afdeling beneden. Hij klapt zijn laptop dicht en we verlaten het kantoor. Een verdieping lager gaan we vele deuren door en we lopen de afdeling op waar een medewerker me tijdens mijn vorige bezoek op het hart drukte: ‘Als het misgaat, druk je op dit knopje. Als het écht misgaat, trek je het koortje uit je pieper.’ We passeren een woonkamer van waaruit holle blikken ons volgen. Er hangt een gespannen rust, die altijd de stilte voor de storm betekent.

In het kamertje van de beveiliger staan de politieagenten naar de bewakingscamerabeelden te kijken van de man uit het partycentrum die zojuist is aangekomen. De zorgbeveiliger zegt laconiek: ‘Hij heeft wel goede zin.’ De man speelt lachend met het lichtknopje. Zijn schoenen heeft hij uitgetrokken, zijn sokken en T-shirt volgen, dan gaat z’n broek ook even naar beneden.

Psychiater Arthur komt weer van huis. Hij kijkt kort naar de beelden, klapt zijn laptop open en dan lezen hij en Marcel zich in. Vermoedelijk wordt het een crisismaatregel. De man heeft zijn verleden niet mee; van kinds af aan ging hij van instelling naar instelling en tal van slechte ervaringen in het verleden voeden zijn weerstand in het heden; maken behandeling moeilijk tot onmogelijk.

Marcel belt met zijn oude moeder. Met een bange stem neemt ze op, maar ze zucht als ze hoort dat hij binnen is, en leeft. ‘Hij zit weer in een psychose maar ik krijg hem al maanden niet opgenomen. Mijn jongen heeft verdomme gewoon hulp nodig. Mensen zijn bang voor hem.’ Dan breekt ze: ‘Ik zit hier thuis te wachten op een telefoontje dat hij is neergestoken of dood onder een brug ligt.’

Een medewerker van de gesloten afdeling vraagt onder politiebegeleiding vanaf de gang aan de man: ‘Wil je even gaan zitten?’ Als de man eindelijk zit, gaan Marcel, Arthur en ik naar binnen. De agenten blijven op gepaste afstand. We nemen plaats op een bank tegenover hem in de beoordelingskamer; waar alles zacht is; hufterproof. Het ruikt er naar zweet en ongewassen kleren.

Verhalen over familiebanden, steden in Azië en het partycentrum wisselen elkaar moeiteloos doch onnavolgbaar af. ‘Ik ben nooit geboren’, roept hij en speeksel vliegt in het rond. Hij houdt dialogen in zijn eentje. Hoe gedwee psychiater Arthur ook probeert om te achterhalen wat er gebeurde vanavond, antwoorden krijgt hij niet. ‘Jullie hebben geen idee hoe het is als je de oorlog hebt meegemaakt. Ik heb bloembollen gevreten.’ Na een paar minuten zegt hij tegen Arthur: ‘Jij wil de slimste zijn met je vragen maar je bent kankerdom.’ ‘En jij’, hij wijst op mij, ‘jij kijkt alsof je er nog steeds niks van snapt.’

Arthur doet nog een vergeefse poging tot een gesprek. Maar als antwoord op zijn vragen, steekt de man zijn vingers in de oren, als een kind. We verlaten de kamer.

Marcel kijkt me aan op de gang en zegt droog: ‘Dit is een man die weinig sympathie oproept…’ Er wordt gelachen. En hier ontvouwt zich wat je de onvermijdelijke hulpverlenerparadox zou kunnen noemen: betrokken maar met professionele afstand. Kalm en bedeesd. Hartstocht zou het beoordelingsvermogen in de weg staan. Maar zonder medemenselijkheid en oog voor menselijk lijden is het werk niet te doen.

Er moet een pil in om hem te kalmeren, volgens Arthur. Bij voorkeur vrijwillig, anders is er alleen nog de optie dwangmedicatie. Nog voordat Arthur het hem vraagt, schreeuwt de man: ‘Ik word gék van je gezeur.’ Totdat hij hoort welke kalmeringspil ze hem aanbieden. Dan weet deze ervaringsdeskundige wat dat doet, en stemt hij in.

De pil en wat te eten kalmeren snel. De man wil nu zelfs vrijwillig blijven. De crisismaatregel is plots overbodig. ‘Maar waar plaatsen we hem?’, vraagt Arthur aan Marcel. ‘Op de gesloten afdeling? In de EBK [Extra Beveiligde Kamer, red.] zit een seksueel ontremd meisje. Dat lijkt me geen goede combinatie op dit moment.’ Er zijn twee extra beveiligde kamers met een gemeenschappelijke woonkamer. ‘Laten we het maar eens op de groep proberen’, zegt de medewerker van de gesloten afdeling en Marcel knikt.

Terwijl we naar de videobeelden van de tot rust gekomen man kijken, zegt Arthur: ‘Je ziet hoe snel iets kan veranderen… Op dit moment is er geen reden om antipsychotica te starten of hem op te nemen.’

En precies daarin, zo zal later deze week blijken, openbaart zich de moeilijkheid van dit werk: om de hoek kijken, handelen voordat iemand doorslaat.

De volgende ochtend zal de man een paar uur na zijn vertrek alweer door de politie worden teruggebracht, nadat hij op een kinderboerderij mensen met een met verf besmeurd gezicht lastiggevallen heeft. Als er vervolgens door de burgemeester een crisismaatregel wordt opgelegd, barst de bom en begint de man medepatiënten en personeel van de gesloten afdeling te bedreigen. Marcel mailt later: ‘Het doel van zo’n maatregel is om het gevaar af te wenden. Als blijkt dat dat dan niet werkt, zit er niets anders op dan zo iemand weer te laten gaan.’ Een paar dagen later wordt de man alsnog met een crisismaatregel opgenomen.

Machteloos

Drie maanden later loop ik weer een nachtdienst mee. Winter of zomer maakt hier geen verschil. Voor sommigen hangt de hemel altijd illusieloos boven het hoofd. Als de telefoon na een uur voor het eerst gaat, zegt Marcel: ‘Oh Jezus.’

Het telefoontje zal de rest van de avond beheersen. Het is een casus die zal laten zien dat de roep uit de samenleving om snelle oplossingen niet realistisch is, en de efficiëntie die beleidsmakers en politici voor ogen hebben een simplistische wassen neus.

De politie heeft een kermende vrouw langs het treinspoor aangetroffen. Ze is over een hek geklommen, wilde een ‘poging’ ondernemen, maar viel in de brandnetels op de plek waar haar vader zich ooit suïcideerde. Marcel zegt tegen de agent: ‘Ze is pas maanden opgenomen geweest zonder positief effect op haar suïcidaliteit. Een dag na haar ontslag stond ze alweer aan het spoor… Uiteraard is haar een behandeling aangeboden, maar die accepteert ze niet. Ze maakt iedereen machteloos. Inclusief zichzelf.’ Op de achtergrond is haar gekerm te horen.

De psychiater van dienst is Annemarie. Een vrolijke dame in een even opgewekte bloemetjesjurk. Al bellend komt ze het kamertje van de bewaker binnen. Ze heeft de GGZ aan de lijn; een jongen met een fluïde psychose, waarbij wanen sterk en snel veranderen en er ook helderheid is. Hij moet weg uit Arnhem, er is geen plek meer op de EBK daar en hij moet dus overgeplaatst worden. Hij is daarom platgespoten, maar nu komt hij bij en heeft hij moord- en verkrachtingswanen.

Gelijktijdig zie ik op de bewakingscamerabeelden dat zeven medewerkers zich gereedmaken om een andere man dwangmedicatie te geven. En dan wordt de vrouw van het spoor binnengebracht in de beoordelingsruimte. Ze maakt onbedwingbare bewegingen, kermt en trommelt met haar voeten op de vloer.

‘We kunnen weinig. Maar als we haar laten gaan, dan weet je dat ze weer naar het spoor gaat’

Annemarie’s nichtje werkt bij de politie en zei laatst over de crisisdienst: ‘De mensen waarvan wij denken: deze moet echt opgenomen worden, laten jullie gaan. En waarvan wij denken: ach, daar is toch eigenlijk niet zo veel aan de hand, die nemen jullie op.’ Tja, wat moest ik zeggen?, lacht Annemarie.

Dan overlegt ze met Marcel over de lopende casussen van deze nacht. ‘Die jongen uit Arnhem is eigenlijk een BIC-patiënt.’ BIC staat voor Beveiligde Intensive Care en is onderdeel van de forensische zorglocatie. De BIC in Wolfheze neemt doorgaans alleen overdag patiënten op. Maar de crisisdienst kan niemand weigeren. Hoofd Verpleging van de gesloten afdeling komt erbij en zegt: ‘Wij hebben al een pittige afdeling…’ Ze wijst naar de videobeelden. ‘Deze man probeerde thuis zijn familieleden te wurgen en vanavond ook onze mensen.’

Zijn kamer wordt gedweild terwijl de man verdoofd als een lappenpop op bed ligt. Als de medewerkers nadien met een dweil naar buiten komen, kijken ze verschrikt naar de grond. Er loopt een spinnetje. Ik vraag: ‘En dáár zijn jullie wel bang voor?’

https://www.vn.nl/product/vrij-nederland-juli-2026/

Spoor

Ondertussen galmen de woorden van de suïcidale vrouw door de gang. Ze heeft een mooie heldere stem maar spreekt enkel donkere woorden. Ze probeerde een zelfmoordmiddel te bestellen, omdat de pijn niet overgaat. Het lukte niet. ‘Euthanasie, ben ik voor afgewezen. Mijn zenuwstelsel is kapot.’

Marcel en Annemarie luisteren naar haar in het bewakingskamertje. ‘Als we niets voor haar kunnen doen, zoals altijd, dan moet ze eigenlijk weer gaan, toch?’

Marcel zwijgt even en zegt dan: ‘We hebben, net als in een Sovjetziekenhuis, eigenlijk maar één recept. Maar ze verdraagt geen medicatie. En naar een behandeling kan ze niet…’

Ze kreunt en steunt onafgebroken. Het is niet om aan te horen. ‘Ik wil zo graag leven, ik wil niet dood, maar ik kan het niet meer aan. Maar ik ben bang voor de trein. Ik zie steeds mijn vader die uit elkaar spat. Ophangen?, suggereerde een vriend laatst. Maar hoe? De pijn maakt me doodsbang. Geef me toch euthanasie. Zelfs als mijn vader terugkwam, houd ik het niet vol.’

Annemarie en Marcel gaan bij haar zitten, luisteren voor een half uur. Dan richt psychiater Annemarie zich op: ‘Je moet wel iets doen, iets willen, anders kunnen wij ook niets.’ Onvermoeibaar zet ze haar uitzichtloosheid uiteen.

Er wordt overlegd op het kantoor. ‘Er is in ieder geval een zorg minder’, zegt Annemarie. ‘De BIC opent toch de deuren voor de gevaarlijke patiënt uit Arnhem.’

‘Mooi’, zegt Marcel. ‘Maar voor haar kunnen we eigenlijk weinig… Maar als we haar laten gaan, dan weet je dat ze weer naar het spoor gaat.’

‘De suïcidaliteit is groot. Anderzijds, ze loopt hier al jaren mee, en toch leeft ze…’

Marcel mijmert: ‘Ze zorgt in zekere zin voor maatschappelijke onrust.’ Alsof hij zichzelf eraan herinnert waar een crisisdienst ook alweer voor is uitgevonden. ‘Haar vader is het op een dag ook gelukt…’

‘Ze is een om hulp vragende klager’, zegt Annemarie en kijkt mij aan: ‘Ja, dat is een officiële term in de GGZ. Mensen die om hulp vragen maar iedere vorm van hulp afwijzen. Ze is geen uitzondering.’

‘Als we haar opnemen, dan geven we de crisisdienst, de samenleving, de politie, de huisarts en haarzelf een weekendje rust’

Ze tasten de weinige opties af. Er lijkt beslist te moeten worden over haar lot, het is kiezen tussen twee kwaden. ‘Opsluiten helpt niet, maar áls we haar opnemen, dan geven we in ieder geval de crisisdienst, de samenleving, de politie, de huisarts en haarzelf een weekendje rust.’

Marcel knikt en zegt: ‘Op de groep zal ze iedereen wel gek maken met haar onophoudelijke gekreun, het risico bestaat dat ze een knal krijgt.’ Tegen mij zegt Marcel: ‘Ik ben blij dat ik geen psychiater ben, die de uiteindelijke keuze moet maken.’

Kordaat neemt Annemarie het woord als ze weer tegenover haar zit. Er zijn twee mogelijkheden: een weekend opgenomen worden of naar huis. De vrouw begint weer en streng kapt Annemarie haar af: ‘Nee, dit zijn de keuzes. Meer kunnen we niet voor je betekenen.’ Het gekerm en het getik met haar voeten stoppen voor even en dan zegt ze in een zucht, haast moe van zichzelf: ‘Dan blijf ik hier.’

Geduld

Later zegt Annemarie op het kantoor dat dit het hoogtepunt van de avond was, dat de vrouw zelf koos. Maar Marcel zegt: ‘Wat vaak de realiteit van dit werk is, is zorgen dat iemand de nacht haalt, de crisis even bezweren. Maar soms denk je ook als het maar niet in mijn dienst gebeurt. En dat lijkt op uitstellen, vooruitschuiven.’ En dan knikt Annemarie. Het klinkt even hoopvol als hopeloos.

Net als de patiënten lijken de hulpverleners de nacht zonder kleerscheuren door te moeten komen.

Even kijk ik naar Marcels handen. Van origine was hij metaalbewerker. ‘Daar ligt nog altijd mijn hart’, zei hij. Zijn handen verraden zijn voorliefde niet meer, maar het verschil tussen de crisisdienst en metaalbewerking is misschien kleiner dan aanvankelijk gedacht: beide vereisen rust, aandacht, kennis, kunde. Als je je geduld verliest, dan breekt het.