Junkenbestaan

Anton ligt verscholen onder de deken. ‘Ziek.’

Vanochtend had hij moeten voorkomen, voor een winkeldiefstal. Hij had willen gaan om de rechter te zeggen dat het gelogen is wat die winkeleigenaar beweert, dat hij enorme hoeveelheden goederen heeft gestolen. Waar had hij die allemaal moeten laten dan? Hij droeg niet eens een tas bij zich. Alles zat achter zijn trui, die hij van onderen in zijn broek had gedaan.

Het wil hem nog wel eens lukken onder een straf vandaan te komen. Dan weet hij zich te presenteren als een schuchtere, beschaafde vent. Maar de spanning werd hem gisteren te veel en zijn buurman kwam juist met wat dope, en als hij eenmaal begint dan gaat hij door tot hij niet meer op zijn benen kan staan. Het gevolg is dat hij zich nu onder de dekens verschuilt. Soms zie je even twee ogen vanuit de schaduw oplichten.

Elf jaar geleden leerde ik Anton kennen in een daklozenpension in de Amsterdamse wijk Zeeburg, waar ik ging werken. Er woonden zestig mensen, een allegaartje van alcoholisten, drugsverslaafden, psychiatrisch patiënten en kleine criminelen. Anton week af van de anderen, leek minder beschadigd, als hij boos was dan ging hij niet tegen je tekeer. Zijn bejaarde ouders kwamen hem vanuit Zeist wel eens opzoeken. Hij was fysiek kwetsbaar, hiv-besmet, iets waar in die dagen mensen nog aan stierven. Anton was zesendertig jaar. Niet te oud om zijn leven op de rails te krijgen.

Twee jaar geleden hoorde ik dat Anton zonder onderdak zat en nodigde ik hem uit om in de maatschappelijke opvang in de Fokke Simonszstraat te komen wonen. Zijn uiterlijk was veranderd. Zijn lichaam was kromgetrokken. Zijn maag was opgezwollen, alsof er een bal in zat. Magere benen. Lange haren onder een pet en ogen die je niet aankeken. Na een half jaar vertrok ik om te gaan schrijven en zag ik Anton niet meer.

Olifantenlever

In december 2012 spreek ik hem opnieuw. Anton zit met twee kerels op zijn kamer bij het Leger des Heils in Amsterdam-West. De komst van de onbekende is voor hen het teken om te vertrekken. Ze kijken kort naar me. Harde koppen. Dan verdwijnen ze naar de naastgelegen container waar een van hen woont.

‘Ze weten precies wanneer je je weekgeld krijgt. Dan komen ze om de beurt aan de deur. Zodra je geld op is, zie je ze niet meer. Klootzakken.’

Net voorbij het middaguur opent Anton zijn derde blik bier. Ik moet hem nemen zoals hij is, zegt hij. Dus met bier en wiet erbij. Anders gaat het niet. En dan nog geeft hij je de keuze: je kunt kiezen voor het huis-, tuin- en keukenverhaal dat hij ophangt bij maatschappelijk werk, de sociale dienst en de Jellinek. Het verhaal dat iedere drugsverslaafde je zal vertellen. Of je kunt er de tijd voor nemen en dan zal hij op zoek gaan naar het werkelijke verhaal.

‘Maar dat gaat je geld kosten.’

Ik weiger.

Dan kijkt hij naar de grond, zwijgt. Maakt mompelend zijn excuses. ‘Het schiet dan door me heen: je kan er een slaatje uit slaan.’

Voor zijn raam passeert de metro. Verderop stoot de schoorsteen van Nuon dikke rookpluimen uit. Daarnaast draaien windturbines traag in het rond.

Drie hoog zijn de containers gestapeld. Dertig naast elkaar. Voor zestig bewoners. Op de begane grond bevinden zich een eetzaal, een gezelschapsruimte en de kantoren van het personeel.

Weggestopt voelt hij zich op dit afgelegen industrieterrein. Zo ver als je kunt kijken: niets dan bedrijfsloodsen. Alsof ze verborgen moeten worden voor de normale wereld.

Een half jaar geleden sliep hij in de noodopvang van het Leger des Heils op de Wallen. Moest hij een kamer delen met twee alcoholisten en een dealer.

Om negen uur ’s ochtends moet je van de kamer. Je bent nooit alleen. In bed moet je je waardevolle spullen onder je kussen leggen, met je armen eromheen, anders ben je ze een dag later kwijt en niemand die iets heeft gezien.

Daar was hij weer veel speed gaan gebruiken om de dagen door te komen.

Hier kan hij zich terugtrekken, de radio aanzetten, hoeft hij geen mens te zien. Dan kan hij dagen zonder die dope. Je wordt er opgefokt van, die hunkering van je onverzadigbare lichaam. Voor je het weet ben je weer dagen achtereen bezig met dope. Het eindigt altijd in ellende. Dat je door je geld heen bent, bij dealers in het krijt staat, je weer uit stelen moet.

Zijn lichaam kan het niet meer aan. Anton staat op en grijpt zijn maag. Kijk die olifantenlever van hem. Hepatitis B en C. En die milt is al net zo opgezwollen. Altijd voelt hij pijn in zijn nieren. Zijn darmstelsel is hard als steen.

Zo veel pillen als hij elke dag moet slikken. Tweehonderd milligram methadon, diazepam, oxazepam, promethazine, gabapentine, zopiclon, en dan nog die hiv-cocktail van Videx, Viread en Epivir.

Het denken gaat traag. Zijn geheugen zit vol gaten. Hij heeft wat boeken liggen, zou graag lezen. Maar als hij tussendoor beneden koffie gaat halen, dan kan hij opnieuw beginnen omdat er niets is blijven hangen. Als dat het gevolg is van de dope en de drank, oké. Eigen schuld. Maar misschien is er die andere oorzaak. Laatst had een arts hem naar een kliniek in Laren gestuurd. Het had hem zelf ook wel wat geleken, de stad uit, weg van de dope, beetje tot rust komen in het bos. Maar daar was hij tussen allemaal korsakovpatiënten terechtgekomen. Kon hij zich steeds opnieuw aan iedereen voorstellen omdat ze zijn naam kwijt waren. Langer dan drie weken had hij het er niet uitgehouden.

Die arts zei hem dat de geheugenproblemen mogelijk de eerste symptomen waren van aidsdementie. Sindsdien wil dat niet meer uit zijn hoofd. Stel je voor. Dan kan hij maar beter snel wat op papier gaan zetten, een paar mensen vragen hem te helpen. Want als een willoze mafkees in een of ander verpleegtehuis wil hij niet eindigen. Dan moet er maar een naald in en weg is hij.

Goed gescoord

Hij weet nog precies wanneer hij besmet raakte. In 1995, in die parkeergarage in Zuid-Oost, had hij met die gozer een auto vol met leren jassen leeggehaald, hadden ze goed gescoord, de boel op de lepel gekookt. Die gozer had alles willen nemen, was hiv-besmet, en dacht Anton er wel mee af te kunnen schrikken. Maar toen was hij half buiten westen geraakt van dat shot en die naald hing nog in zijn arm. Er was geen water of iets om de boel mee schoon te maken. Zijn lichaam snakte naar heroïne. En dan is er maar één ding in je hoofd, dus haalde hij die naald uit de arm van die gozer en drukte hem in z’n eigen arm.

Niet veel later kon hij aan de cocktail van pillen. Nu al zeventien jaar. Elk half jaar moet Anton bloed prikken om te kijken of die cocktail nog in staat is het virus af te remmen, maar hij is al twee jaar niet meer geweest. Het is al eens gebeurd dat ze hem vonden, kon hij niet meer op zijn benen staan. Dachten ze dat het de dope was, was hij aan het wegzakken in de ambulance. Die broeder sloeg hem steeds weer in het gezicht om hem bij te houden. In het ziekenhuis ontdekten ze dat hij bijna geen witte-bloedcellen meer in zijn lichaam had. Hadden ze hem direct aan het infuus gelegd.

Zijn bloed is nog steeds niet in orde. Er hoeft maar dit te gebeuren en hij begint te bloeden. Hij slaat met zijn vuist op zijn bovenbeen. ‘Dit wordt een enorme bloeduitstorting, die gaat niet weg.’ Als hij zijn sokken aantrekt, kan er zo een hele nagel van zijn teen vallen, en voor je het weet staat hij in een plas bloed.

Als je zo leeft als hij, met die dope, die alcohol en die pillen, dan bereikt je lichaam op een gegeven moment de grens. Waarom zou hij naar een arts gaan als hij toch al weet wat hij te horen zal krijgen? Dat het niet lang meer zal duren.

Hij zwijgt een hele tijd, kijkt naar de grond. Dan staat hij abrupt op, zegt dat hij moet pissen.

Als hij terugkomt, is hij de huis-, tuin-, en keukenjunk. Begint hij over de kunstjes die hij heeft geflikt. Dealers en geldlopers die hij ripte. ‘Met een rubberen knuppel in de nek gaan ze meteen neer.’ Meisjes die hem de broek van zijn kont trokken zolang hij ze maar dope leverde. ‘Als ik ga dan kan ik in ieder geval zeggen dat ik echt heb geleefd,’ zegt hij met een grijns op zijn gezicht.

Achterlijke regel

Een jaar geleden woonde hij nog in het centrum, daar in de Fokke Simonszstraat. Daar woonden zware gevallen. Sommigen hadden op een gesloten afdeling in Beilen gezeten omdat ze voor te veel overlast hadden gezorgd in de stad. Veel psychiatrisch patiënten die in een waanwereld leefden, maar na vijfentwintig jaar op straat keek Anton nergens meer van op. Zolang ze hem niet belazerden kon hij best met ze overweg. Kennelijk was hij ook een zwaar geval, anders kon je er niet wonen. Na een paar maanden was hij gaan denken dat hij daar wel oud kon worden, in die kamer. De begeleiding was oké, sommigen hadden ook een lastige achtergrond. Die leken hem beter te begrijpen. Was hij zelfs gaan werken, twee keer per week op een zorgboerderij, beetje stallen schoonmaken, beesten voeren. Aardbeien plukken. Dat was hem goed bevallen. Was hij steeds minder gaan denken aan de dope.

Ze gaven hem een grote kamer, zodat hij zijn spullen uit Noord kon gaan halen, bij de Meerzorg. Dat was niks geweest. Veel oude kerels met COPD die de hele dag aan het zuurstof lagen. Daar in de Meerzorg had hij zijn verblijf om zeep geholpen. Ze hadden er de achterlijke regel dat je niet iemand op je kamer mocht uitnodigen om wat te drinken. Juist als je een biertje drinkt, heb je wel eens behoefte aan wat gezelschap, beetje ouwehoeren over die goeie ouwe tijd toen de dope nog topkwaliteit was. Als hij er tegen de begeleiding over begon, kapten ze hem al snel af.

Dat was hem dwars gaan zitten en dan begint het in hem te borrelen, net zo lang tot het er in één keer uitkomt. Eerst had hij op zijn tv en zijn stereo in staan trappen, en toen op de deuren, ramen en muren. Alles had hij kort en klein geslagen. Toen waren ze met de politie gekomen, vier man sterk, hadden ze hem tegen de grond gewerkt en in de boeien afgevoerd. Het moest wel zo eindigen. Als iets in zijn ogen onrechtvaardig is, dan gaat dat aan hem vreten en komt het er op die manier uit. ‘Beter dat dan iemand de kop in timmeren, toch?’

Wraakzuchtige fantasie

Maar in die Fokke Simonszstraat woonde een kerel, Willem, daar kon hij niet mee. Soms wel, dan dronken ze samen wat. Kocht hij een tv of een stereo die Willem van straat had gehaald, troep die na een week kapot was. Als-ie er wat van zei, dan ging die Willem tekeer, moest hij nog meer geld van hem hebben. Eén keer had Willem hem van achteren bij de nek gepakt en hem opgetild om te laten zien hoe sterk hij was. Had Anton uit zijn eigen kamer moeten vluchten.

Zo was dat een tijdje gegaan. Maar als er één ding is dat hij zijn leven lang niet heeft laten gebeuren, is het dat ze over hem heen lopen. Dus toen was-ie Willem te lijf gegaan met een speer. Hadden ze hem eruit gegooid. Juist met die vorst toen iedereen op de grachten aan het schaatsen was, sliep Anton onder de brug. Werd hij bevroren wakker en moest hij eerst een kilometer lopen voor het rillen stopte. Overal zag hij mensen op weg naar hun woning, hun gezin, hun kachels.

Nog steeds kan hij er woedend om worden. Ze hadden die Willem er veel eerder uit moeten gooien. Laatst zag hij hem weer, niet zo ver hier vandaan. Had twee puppy’s bij zich. Vertelde die Willem dat hij een kamer had gevonden. Hij moest maar eens komen kijken. Toen was zijn wraakzuchtige fantasie begonnen. Dat hij hem op zou zoeken en hem aan zijn stoel zou binden, met benzine die gemene grijns van zijn smoel zou spoelen en hem en die hondjes van hem in de fik zou steken. Ja, verdomd, als hij erachter komt waar die woont dan zal hij het nog eens doen ook.

Dat soort gedachten krijgt Anton soms. Daar wordt hij zelf ook bang van. Zo’n mannetje van de sociale dienst die denkt de koning over dat beetje geld van hem te kunnen spelen, zou hij ook wel iets aan willen doen.

Toen bij die snackbar in Dordrecht hadden ze geweigerd hem een patatje te verkopen, zogenaamd omdat ze gesloten waren, maar toen die Marokkaan in zijn Mercedes met een hele waslijst aan bestellingen kwam, hadden ze het vet weer aangezet. Zo woedend was Anton dat hij nog diezelfde nacht de boel in de hens had gezet. Als ze hem behandelen als ongedierte, dan komt de engel der wrake in hem naar boven. Kent hij geen medelijden meer.

Peloton ME’ers tegen de muur

Eigenlijk is hij niet zo. Ze zeiden altijd dat Anton het karakter van zijn vader had. Een rustige man van weinig woorden, pottenbakker van beroep. Vroeger belde Anton hem wel, als hij dagen achtereen aan de speed had gezeten, niet meer wist of de schemering nu de ochtend of de nacht inluidde. Als hij lsd had gelikt alsof het postzegels waren en hij voelde dat hij begon te zweven. Deed hij wat speed in een spuit, met een beetje water erbij. Goed schudden. Dan was het net of hij aan het darten was op de aderen in zijn arm die door de trip aan het kronkelen waren. Kreeg hij allerlei wanen, zag hij een peloton ME’ers tegen de muur van zijn flat op klimmen. Was hij zo uitgeput dat als hij zijn vingertoppen stootte die direct begonnen te bloeden.

Dan kwam zijn vader hem met het busje van de kerk ophalen en nam Anton mee naar huis in Zeist. Daar genoot hij van de stilte. Zijn vader die bezig was met de volière, terwijl zijn moeder naar de preek op de evangelische zender luisterde. Ging hij zondag zelfs mee naar de kerk. Al lag hij al snel te pitten natuurlijk. Wat denk je, als je elke dag tweehonderd milligram methadon slikt, dat je dan zo’n hele dienst kunt uitzitten?

Zijn ouders heeft hij een hoop ellende bezorgd. Heeft ze belazerd ook. Ging hij ’s nachts door de woning op zoek naar de valium van zijn vader. Jatte hij het beetje geld dat ze hadden uit hun portemonnee en vertrok hij zonder gedag te zeggen.

Maar uiteindelijk had hij het goedgemaakt. Zijn oudere broer was hem komen halen. ‘Het gaat niet goed met papa,’ zei die. Zijn vader was al diep weggezakt toen ze bij hem kwamen. Toen had Anton hem in het oor gefluisterd dat hij van hem hield en dat hij zich geen zorgen hoefde te maken. Misschien heeft hij het gehoord, misschien ook niet.

Verlegenheid en angst

Halverwege januari spreek ik Anton opnieuw. Hij heeft zich met Kerst laten opnemen in de detox van de Jellinek. De eerste week om te ontgiften, de tweede week om te herstellen. Op tafel staat een halve liter bier en liggen een paar joints, voor na ons gesprek.

Tientallen keren heeft hij in afkickcentra gezeten. In Rotterdam, Dordrecht, Utrecht en waar niet meer. Soms voor een paar maanden, maar meestal voor een paar weken. Het lichamelijke afkicken is geen probleem, zegt hij. Dat is een paar dagen doodziek zijn, maar dan begint het pas. Ineens zijn daar al die gevoelens en herinneringen die bovenkomen. En de leegte. En in Antons geval ook verlegenheid en angst. Als je naar buiten gaat, in het begin met een ander, zodat je elkaar kunt behoeden voor een fout, dan zie je op elke straathoek die dealers staan, en kennissen die zeggen dat ze iets voor je hebben. Een keer, lang geleden in Utrecht, was het hem bijna gelukt. Toen was hij nog niet zo hooked als nu, maar uiteindelijk was hij eigenwijs en liep hij weg.

De gedachte ooit af te kicken heeft hij uit zijn hoofd gezet. Soms komt een nieuwe hulpverlener, de zoveelste, met het idee aanzetten. Dat hij daarna dagbesteding moet hebben, regelmaat moet krijgen. Dan duurt het even voor die hulpverlener tot inkeer komt.

Drank zal er altijd zijn. Niet zo veel dat hij niet meer op zijn benen kan staan, maar wel genoeg om een waas tussen hem en de wereld op te trekken. En wiet ook. En soms als hij wat meer geld heeft, dan neemt hij nog wat crack of speed.

Naar de detox gaat hij alleen om een beetje op adem te komen. ‘Harm reduction’ heet het. Die Jellinek-arts zei dat hij angstdempende medicatie voor hem had. Heftige tabletten waarvoor hij onder toezicht moet blijven. Ze doen zo moeilijk tegenwoordig over die kalmerende medicatie. Palfium kan je sowieso wel vergeten. Meer Seresta of oxazepam willen ze hem ook niet geven. Het is handel, zeggen ze. Op straat wordt er goed voor betaald. Deed hij ook als er niets anders te krijgen was. Alles wat je op een of andere manier verdooft is goed.

En die pillen heeft hij nu nog niet. Na tien dagen hield hij het niet meer uit bij de Jellinek. Die andere gasten daar, geen enkele band had hij met ze. Veel buitenlanders die in hun eigen taal met elkaar spraken. Die kwamen daar om even tot rust te komen, te zorgen dat hun uitkering weer werd opgestart. En daarna gingen ze weer naar huis, ja die hadden gewoon een huis, en sommigen hadden vrouw en kinderen. Dat waren geen echte gebruikers zoals hij. Dat wat zij deden was als tandenpoetsen voor Anton, daar stond hij elke dag mee op.

Weet je wat echte verslaving is? Hij heeft het zo op zijn netvlies. Die keer in Zeist, stond hij bij een pinautomaat te kijken hoe die oude dame er een enorme stapel briefjes uit haalde. Was hij snel het park in gerend, de vaste fietsroute naar de winkels in de stad. Ze had zich vastgeklampt aan haar tasje, had hij haar meters over het grind gesleept voor ze uiteindelijk losliet. Toen kon het hem niets schelen. Was hij zo ziek dat hij iedereen te grazen wilde nemen. Zo ziek dat hij met kerels voor een paar tientjes de bosjes in ging. Weet je hoever heen je moet zijn voor je daaraan begint?

Alleen de dood en hij

Half februari zijn we onderweg naar zijn moeder in Zeist. Anton leegt drie blikjes bier. ‘Moet je kijken.’ Hij toont zijn trillende hand. De voorgaande nacht heeft hij niet kunnen slapen. Hij heeft haar een jaar of acht niet meer gezien. Vorige week heeft hij haar gebeld. Begon ze meteen over het wel en wee van alle familieleden te praten. Moest hij haar zeggen dat hij de telefoon geleend had, anders was ze maar blijven praten.

Het is zijn pleegmoeder. Vroeger, in zijn boze periode, verweet hij haar van alles, maar dat is voorbij. Ze heeft haar best gedaan. Zijn eigen moeder heeft hij nauwelijks gekend. Ze overleed al vroeg aan darmkanker. Soms droomt hij dat hij op schoot zit bij een vrouw, in de keuken, en die vrouw is de hele tijd aan het huilen. Of het misschien zijn enige herinnering aan zijn moeder is, dat weet hij niet.

‘We blijven niet te lang hoor.’ Hij ziet er erg tegenop zich te moeten gedragen. Niet vloeken, niet roken of drinken. Het leven in Zeist, die dwingende regels in het gezin, het eeuwige gehoorzamen, het had hem vreselijk tegengestaan. Hij had zich ingehouden zo lang hij kon. Met zestien jaar nam hij de allereerste keer speed en voelde hij zich eindelijk vrij. Die dag had hij afscheid genomen van het schuchtere jongetje dat niemand tot last wilde zijn. Zo had het werkelijk gevoeld, als een medicijn.

Nooit meer zou hij zich de wet laten voorschrijven.

Hij ontmoette anderen die net als hij wilden breken met het burgerlijk bestaan, die alles radicaal anders wilden. Met hen was hij in een kraakpand gaan wonen, schilderden ze alle muren zwart. En de muziek die ze draaiden, Sex Pistols, Joy Division, en later black metal, death metal, steeds duisterder moest het zijn. Speed was hun motor. Ging hij halen in Amsterdam. Twintig om twintig. Speed en heroïne. En nog eens twintig voor eigen gebruik. Die heroïne van toen. Dat was zo’n goed spul, dan kon je nog snuiven. In de trein terug naar Zeist nam hij vast een flinke lijn. Man wat een heftige tijd was dat. Nooit slapen. Geen minuut missen, dat was het devies. En als ze eens zonder geld zaten, dan zorgden ze er op hun anarchistische wijze voor dat het er kwam. Gingen ze met een rol vuilniszakken naar de drankwinkel, gooiden ze het raam in en liepen ze met volle vuilniszakken weg. Nergens was hij bang voor. Je kon hem maar beter niet tegenkomen in die dagen. Voor zo veel mogelijk chaos zorgen. Alles kapotmaken. De omgeving, anderen, zichzelf.

Zijn jongste broertje bewonderde hem, die hing hele dagen bij hem in de buurt, hunkerde ook naar dat wilde, onmetelijk vrije. Helemaal goed was het natuurlijk niet, zat die jongen naast hem een stripboekje te lezen terwijl hij de naald in zijn arm stak. Een keer was z’n broertje bont en blauw bij hem gekomen, had een of andere idioot hem met een stok toegetakeld. Die is hij toen gaan zoeken, vond-ie hem vlak bij de brug. Als een razende was hij op hem af gedoken en had hij hem over de reling, zeven meter lager op het asfalt, gekieperd. Later had Anton hem opgezocht in het ziekenhuis, lag hij in een rolstoel te slapen, met een fles zuurstof en een slang in zijn neus. Toen had hij de slang dichtgeknepen, was die klootzak proestend wakker geschrokken. Had hij hem nog eens gezegd dat-ie nooit meer aan zijn broertje moest komen. Anders zou hij hem niet alleen invalide maken, maar ook zijn levensadem afnemen. Hadden ze Anton een voorwaardelijke straf gegeven, maar daar had hij zich niets van aangetrokken. Was hij gewoon blijven dealen en stelen.

In die dagen maalde hij niet om een mensenleven. Bezeten was hij van de dood. Net als het grietje waar hij mee omging. Als hij de naald uit zijn arm haalde, moest hij het beetje bloed dat meekwam in haar mond spuiten. Ja, die meid was nog gekker dan hij. Hij deelde haar met een vriend. Sliep ze de ene nacht bij hem en de andere nacht bij de ander. Dat was oké. Die vriend en hij begrepen elkaar, genoten van elkaars duisterheid, en de dope, ja die aanbaden ze allebei. Hij zag zichzelf terug in die gozer. Het was bijna liefde. En toen gingen ze die keer zwemmen, eerst een shot natuurlijk, en waren ze van de brug gesprongen. Anton was als eerste bovengekomen. Wachtte op zijn vriend. En toen zag hij hem, kwam hij ruggelings bovendrijven, zijn armen wijd als Jezus aan het kruis.

Hij had drie dagen aan zijn bed gezeten, voor ze de stekker eruit trokken.

In de periode erna was hij meer dan ooit gaan gebruiken. Was hij in een angstige duisternis verzeild geraakt. Dacht hij alleen maar na hoe hij een einde aan zijn leven kon maken. Toen hadden ze hem naar Santpoort gestuurd. Wilden ze hem aan de antipsychotica hebben, maar dat had hij geweigerd. Moet je kijken hoe gasten die zulke pillen slikken erbij zitten. Met trillende handen, grimassen trekken, met hun voeten wiebelen. Nog liever gaat hij de pijp uit dan er zo bij te zitten.

Zijn ouders wisten niet dat hij daar zat. Niemand wist het. Er was niemand meer in die tijd. Er waren alleen de dood en hij. Na drie maanden was hij weggelopen.

Beklemmend gezinsleven

We stoppen voor het rijtjeshuis in een rustige straat waar Anton vanaf zijn tweede jaar woonde. Een kwieke oudere vrouw met grijs haar in een knot doet open.

‘O Anton, wat een mooie plant, dat moest je toch niet doen, en ook nog gebak erbij. Tjongejonge.’

In de huiskamer zitten een oudere broer en zijn jongere halfbroer Nico met zijn vrouw en dochter. Anton gaat zitten op de stoel waar zijn vader altijd zat, onder diens portret. De kachel loeit.

Er wordt gesproken over vroeger en over familieleden die ver weg wonen. Al snel gaat het gesprek aan Anton voorbij.

Samen met Nico loop ik door hun vroegere speelterrein, een stukje bos langs de A28. Nico herinnert zich hoe hun vader vaak voor het raam stond, met een sigaartje in zijn hand, als Anton weer eens maandenlang van de aardbodem leek verdwenen. Alsof hij op Antons terugkeer stond te wachten.

Hij noemt het vroegere gezinsleven beklemmend. Beide ouders waren zeer gelovig en moeders wil was wet. Er was geen televisie, op zondag werd er niet gespeeld en gingen ze twee keer naar de kerk. Als Anton en de anderen te uitbundig werden, dan temperde moeder hun enthousiasme. En het was een gecompliceerd gezin, vier kinderen van de eerste vrouw en twee kinderen van de tweede vrouw. Anton viel er, als nakomertje uit de eerste leg, een beetje tussenin, denkt Nico.

Als de broers en hun aanhang zijn vertrokken, vertelt de moeder dat ze wel gevoeld heeft dat ze Anton tekort heeft gedaan. ‘Zijn eigen moeder was een warme vrouw. Ze overleed toen hij twee was. Een jaar laten kwam ik in het gezin en al snel kwamen er twee kinderen bij. Het is toch niet je eigen kind, dat is anders. Ook al knuffelde ik mijn eigen kinderen evenmin.’

Zijn pleegmoeder bladert door het familiealbum, laat een foto zien van de kleine Anton, een achtjarig jongetje dat voorzichtig de kamer betreedt.

‘Hij heeft het karakter van zijn vader. Dat was ook een verlegen, zwijgzame man. Misschien is de overgang voor Anton te groot geweest. Alsof er geen ruimte meer was voor Anton. Voor zijn verdriet. Ja, in die periode is er veel misgegaan.’

Anton zegt niets. De tranen lopen al minutenlang over zijn gezicht.

Dan schudt hij zijn hoofd. ‘Het is mijn eigen schuld. Ik heb het zelf gedaan.’

Zijn moeder spreekt de hoop uit dat hij de weg naar God zal vinden, en daarmee de rust.

Afscheidsbrief

Op de terugweg vraagt Anton geld, zodat hij een treetje bier kan kopen. ‘Al die emoties, man.’ Daarmee moet hij de dag en de nacht zien door te komen. Daarna zal het wel weer beter gaan. Spijt? Natuurlijk heeft hij spijt. Maar hij kan de dingen niet meer ongedaan maken.

Kijk nou. Naar hem. Of naar wat er van hem over is. Hij had al lang dood moeten zijn. Die keer dat hij met zijn dopeharses in de Maas viel, midden in de nacht in Rotterdam, en de stroming hem bijna had meegesleurd. Of die keer dat hij had ingebroken bij die dierenarts en alle verdovende flesjes die hij kon vinden had ingenomen. Zevenenveertig jaar is veel voor het leven dat hij heeft geleid. Van zijn oude vrienden is er niemand meer over. Een paar hebben er zelf een eind aan gemaakt, eentje zit er voorgoed in de inrichting. Een enkele keer komt hij een vroegere hulpverlener tegen.

‘Dat jij nog leeft,’ krijgt hij dan te horen.

Maar de dood zal wel niet lang meer op zich laten wachten. Soms schrikt hij midden in de nacht wakker en voelt hij hoe het virus door zijn bloed kruipt en steeds meer kapotmaakt.

Elke dag als hij bier of dope gaat halen, loopt hij langs begraafplaats Sint Barbara. Er is een hoek waar veel vroegere kennissen liggen, gereserveerd door een verslaafdenorganisatie. Ze zullen wel een dienst voor hem houden. Daar zijn ze goed in bij het Leger des Heils. Komt er een majoor spreken, houden ze gebeden, wordt er gezongen. Zijn moeder zal er wel zijn, een paar broers, zijn zus. Een paar hulpverleners.

Zijn meisje zal er niet zijn. Natuurlijk niet. Hij heeft haar al zevenentwintig jaar niet meer gezien. Ze woonden samen. Kregen een kindje, een jongen. Hij is nog naar het ziekenhuis gegaan. Moest hij het vasthouden, was hij bang dat hij een armpje zou breken. Een tijdje heeft hij geprobeerd een normaal leven te leiden, met haar en dat jongetje. Niet te veel dope te gebruiken. Liep hij met dat kleine kereltje aan de hand naar de crèche. Waren ze te laat en hadden ze het hek al gesloten. Begon hij tegen het hek te schoppen en te vloeken. Stonden die kleuterleidsters voor het raam te kijken hoe hij tekeerging. En zag hij dat het jochie hem begon na te doen. Nee, dat was niks geweest. Thuis liep dat kleintje met zijn dope te sjouwen. Legde poeder op een lepeltje zoals hij zijn vader zag doen. Hij had het wel begrepen, dat zijn meisje was weggegaan, naar Engeland. Een paar jaar terug had hij geprobeerd haar te traceren. Hij was in de buurt gekomen, maar verder zoeken zou hem geld kosten. En wat als hij ze zou vinden. Moest die jongen, nu volwassen, zien dat zijn vader een hiv-besmette junk was?

Hij zou een afscheidsbrief moeten schrijven, waarin hij zijn spijt betuigt dat het zo is gelopen, zodat hij met iedereen in het reine kan komen. Een brief die zijn jongen, mocht hij ooit nog eens naar hem op zoek gaan, zal kunnen lezen. Zodat die weet dat hij hem nooit is vergeten. Hij is er al een paar keer aan begonnen, maar net als met het lezen lukt het hem niet om meer dan een paar zinnen op te schrijven. In zijn hoofd heerst een pijnlijke chaos.

Hij moet wat hebben. Het doet te veel pijn nu. Nog een keer een hele berg dope. Dat zou wat zijn. Eenzelfde roes als die allereerste keer. De gedachte eraan brengt een grijns op zijn gezicht. Ja, de dope, dat is het mooiste wat hem ooit is overkomen.

Steeds ouder

Nederland kent 18.000 heroïneverslaafden, een krimpende groep gebruikers, waarvan de gemiddelde leeftijd de vijftig nadert. Bij eenderde deel van deze groep kun je spreken van een marginaal bestaan zonder relaties, werk of andere vorm van zingeving. Daarnaast bestaat een groep problematische cocaïne-, crack-, amfetaminegebruikers, naar schatting 15.000, die zich in een vergelijkbaar marginale leefsituatie bevinden.

Erfelijke factoren spelen een belangrijke rol bij de kans op het ontwikkelen van een verslaving. Vaak zie je dat zich binnen de familie(-geschiedenis) meer verslavingsproblemen voordoen. Daarnaast spelen vrijwel altijd ook omgevingsfactoren een rol: misbruik op jonge leeftijd , emotionele verwaarlozing, het verlies van een ouder zijn risicofactoren.

Volgens Wim van den Brink, hoogleraar verslavingszorg bij het AMC, is er een groeiend besef dat bij ernstige verslaving gesproken moet worden van een chronische hersenziekte. ‘Langdurig gebruik van heroïne of cocaïne brengt onomkeerbare veranderingen in de hersenen teweeg.’

In de jaren tachtig en negentig zorgde de groep harddrugsverslaafden, grotendeels heroïneverslaafden, voor aanzienlijke problemen in de grote steden, omdat ze voor de bekostiging van hun verslaving overgingen tot impulsieve delicten als inbraken, autokraken, fiets- en winkeldiefstallen.

In die tijd werd ook begonnen met het op grote schaal verstrekken van methadon. Eind jaren negentig ontstonden de eerste programma’s met vrije heroïneverstrekking. Zodoende kwam een groot deel van de overlastgevende harddrugsverslaafden in aanraking met zorg.

Ook groeide het aantal woonvoorzieningen voor deze mensen. In 2001 probeerde de overheid met Strafrechtelijke Opvang Verslaafden (SOV) – vanaf 2004 Inrichting Stelselmatige Daders (ISD) – de overlast door deze groep verder terug te dringen. Sindsdien kunnen recidiverende gebruikers voor de duur van maximaal twee jaar worden gedetineerd. Na die periode volgt een voorwaardelijke invrijheidstelling.

Hoewel deze maatregelen bedoeld waren om de overlast in grote steden effectief terug te dringen, is de kwaliteit van leven voor deze groep er aanzienlijk door verbeterd. Nadelige effecten van de verslaving, zoals craving en zelfverwaarlozing, zijn teruggedrongen. Was vijfentwintig jaar geleden de levensverwachting van een heroïneverslaafde nog vijfenvijftig jaar – velen overleden aan de gevolgen van een overdosering, een verwaarloosde hiv-besmetting of als slachtoffer van geweld – nu worden ze gemiddeld ten minste tien jaar ouder en overlijden ze vaker aan chronische zaken als kanker, longproblemen of hart- en vaatziekten.

Afkicken

Afkickprogramma’s gericht op langdurige abstinentie zijn voor ernstig verslaafden slechts voor een zeer klein percentage (<10%) effectief gebleken. Volgens Wim van den Brink, hoogleraar verslavingszorg bij het AMC, is dit mede te wijten aan het feit dat verslaafden vaak pas laat in behandeling komen. ‘Als iemand eenmaal tien of twintig jaar harddrugs gebruikt, is de kans op een volledig drugsvrij leven bijzonder gering. Door mensen vroeg in zorg te krijgen, wordt de kans op succes aanmerkelijk vergroot.’

Toen de methadonprogramma’s van start gingen, was het streven naar volledige abstinentie nog dominant in de behandeling. Gebruikers ontvingen lage doses methadon. Tegenwoordig is het besef gegroeid dat het meestal gaat om een chronische aandoening en ontvangen gebruikers hoge doses methadon om daarmee de trek naar heroïne en het bijbehorende overlastgevende gedrag te vermijden.

Voor de behandeling van een cocaïne- of crackverslaving is op dit moment nog geen effectief medicijn beschikbaar. Onderzocht wordt of de verstrekking van een vervangend middel, een soort cocadon, het heftige gebruik van cocaïne en amfetamine van verslaafden kan beïnvloeden.

Veel mensen met een psychiatrische stoornis kampen met een verslaving, cannabis, maar ook hardere drugs. Vaak hebben harddrugsverslaafden ook een psychische stoornis, zoals een depressie, een angst- of een persoonlijkheidsstoornis. Intensieve samenwerking tussen verslavings- en ggz-instellingen is van groot belang voor de effectieve behandeling van beide groepen.

Van den Brink voorziet voor deze groep mensen aanzienlijke problemen wanneer de door het kabinet gewenste eigen bijdrage voor AWBZ-gefinancierde zorg wordt verhoogd. ‘Als je dergelijke financiële drempels opwerpt voor mensen die vaak van een wekelijks leefgeld van veertig euro moeten rondkomen, kun je er gif op innemen dat ze niet meer naar behandeling zullen komen. Met alle desastreuze gevolgen van dien.’