Politiek
Vrijdagmiddag 9 november. Aan het Binnenhof is koortsachtig overleg gaande tussen PvdA en VVD over alternatieven voor de inkomensafhankelijke zorgpremie.
Een eindje verderop, voor café Dudok, staat PvdA-voorzitter Hans Spekman te roken, de man die nivelleren onlangs ‘een feest’ noemde. ‘Ik heb nog nooit zoveel hatemail gekregen als de afgelopen weken,’ zegt hij met een frons op het gezicht. ‘Ik ben ik weet niet hoe vaak dood gewenst. Het woord “kanker” kwam er nog het meest in voor. Dat zal allemaal wel. Maar weet je wat ik het ergst vind? Die mailtjes komen vooral van mensen die best wat kunnen missen. Bijvoorbeeld een mevrouw die schrijft dat ze drie pony’s heeft en twee motoren, en dat ze die straks niet meer kan betalen vanwege de PvdA. En dan durven ze nog te zeggen dat het een opstand van de middenklasse is. Weet je wat de middeninkomens zijn? Tussen de dertig- en de veertigduizend euro. En die gaan er allemaal op vooruit, door onze plannen!’
Na de opstand in de VVD-achterban tegen de omstreden nivelleringsmaatregel werd Mark Rutte vorige week teruggestuurd naar de onderhandelingstafel. De PvdA bleek bereid het regeerakkoord open te breken. Nivelleren via de inkomensafhankelijke zorgpremie ging van tafel en wordt vervangen door herverdelen via de belastingen. ‘Een van de coalitiepartijen heeft grote moeite met een van de maatregelen in het regeerakkoord,’ zei Diederik Samsom vrijdag. ‘En een stabiele coalitie hoort elkaar dan te hulp te schieten.’ De uitspraak van de PvdA-leider leek een grootmoedige geste aan de liberale coalitiepartner. Maar de opstand van de blauwe blazers binnen de VVD heeft aan het zicht onttrokken dat het verzet tegen de inkomensafhankelijke zorgpremie ook binnen de PvdA uit de hand dreigde te lopen. Door het afschieten van het plan lijkt Samsom te ontsnappen aan een volksgericht in zijn eigen partij.
Niet alleen de mailbox van Spekman maar ook de webpagina’s van de PvdA stroomden de afgelopen weken vol met honderden woedende reacties. ‘De alleenverdiener betaalt 2x zoveel premie! Ik vind dit niet eerlijk!!!!’ schrijft Herman Boers. ‘Walgelijk,’ vindt Guus Houtsma. ‘Ik ben afkomstig uit een arbeidersgezin en heb mij nu opgewerkt naar 2x modaal. Steeds PvdA blijven stemmen, ben ook voor een sociaal beleid. Nou dat sociaal mag er wel af! Samsom bedankt! Ik zal nooit meer PvdA stemmen!’
Johannes Adema meent dat je als arbeider kennelijk ‘genetisch belast’ bent: ‘Ik zie nu in dat je genen moet manipuleren en dat ik mij niet meer thuis voel bij een partij die bepaalde groepen onevenredig wil pakken. Ik zal nooit meer PvdA gaan stemmen in ieder geval.’
Guido Lansbergen: ‘Beste heer Spekman, dank dat ik moet gaan betalen voor al die mensen die NIET willen werken!’
Erik Koning: ‘Uit de cijfers komt naar voren dat juist de topinkomens er op vooruit gaan en de middeninkomens de grootste klappen krijgen. Erg frustrerend!!! Als docent in het HBO, met twee jonge kinderen, een partner die ook werkt en een eigen huis word je van alle kanten gepakt. Beste meneer Samsom, die sterke schouders zijn niet zo sterk als je zou denken. (…) Ik wens jullie een zeer korte regeerperiode toe en zeer slechte herverkiezingen!’
En zo gaat het maar door. Het lijkt erop dat niet alleen de VVD-onderhandelaars zich deerlijk hebben vergist in het begrip van de achterban voor de nivellerende maatregelen. Ook PvdA-onderhandelaars Diederik Samsom en Jeroen Dijsselbloem en informateur Wouter Bos hebben zich flink verkeken op de bereidheid tot ‘eerlijk delen’ onder het beter betaalde deel van hun electoraat.
Aanvankelijk leek de keuze voor nivelleren via de zorgpremie best verdedigbaar. De verkiezingsbelofte die Diederik Samsom tijdens de campagne voortdurend herhaalde, was ‘eerlijk delen’. Niet op de afzonderlijke maatregelen mochten de kiezers hem afrekenen, maar op zijn koers: de sterkste schouders dragen de zwaarste lasten. De VVD wilde die concessie wel doen, maar niet via de belastingen. Want de verkiezingsbelofte van de liberalen was nu juist dat de hogere belastingschijven zouden worden verlaagd. Ook het invoeren van een nieuw toptarief, zoals de PvdA wilde, was voor de VVD onbespreekbaar. Zo kwam de zorgpremie op tafel.
Dat plan kwam bepaald niet uit de lucht vallen. De inkomensafhankelijke zorgpremie staat al sinds 1986 in verschillende bewoordingen in de verkiezingsprogramma’s van de PvdA. De afgelopen twee jaar zijn voorstellen daarvoor ook bediscussieerd in een commissie van de partij onder leiding van Kim Putters, vicevoorzitter van de Eerste Kamerfractie van de PvdA. Samen met prominenten als Jet Bussemaker (nu minister van Onderwijs) en Martin van Rijn (staatssecretaris van Volksge-zondheid) bereidde hij een Zorgnota voor die nog moet verschijnen en waarin de inkomensafhankelijke premie in samenhang met andere maatregelen wordt besproken. Maar de snelheid waarmee de zorgpremie in het regeerakkoord terecht kwam en tot het belangrijkste instrument voor ‘eerlijk delen’ werd verheven, heeft velen binnen de partij verrast.
‘Broddelwerk’, foeterde Rick van der Ploeg, econoom en voormalig PvdA-staatssecretaris, vorige week in Pauw & Witteman. Het uitruilen van onderwerpen met een door Wouter Bos geïntroduceerd kaartenspel was helemaal uit de hand gelopen. Het was wat hem betreft ‘erg onverstandig’ om met de zorgpremie inkomenspolitiek te bedrijven. Tijdens het ‘pimpampetten’ waren de zes heren aan de formatietafel vergeten goed na te denken, luidde zijn boodschap.
Het haastwerk rond de zorgpremie was afgelopen vrijdag ook het gesprek van de dag bij een symposium van de Radboud Universiteit en de Wiardi Beckman Stichting, het wetenschappelijk bureau van de Partij van de Arbeid, waar ook Hans Spekman te gast was. Op het podium in Café Brasserie Dudok ging het over de succesvolle campagne van de PvdA, maar tijdens de koffie en de borrel betoogden PvdA-denkers als Menno Hurenkamp, Frans Becker en René Cuperus dat de onderhandelaars veel te weinig oog hadden gehad voor de schaduwzijden van de nivellering via de zorgpremie en voor de woede die de maatregel ook bij PvdA-kiezers met hogere middeninkomens te weeg zou kunnen brengen. De strekking van de kritiek: dat komt ervan als je met zijn zessen zonder ruggenspraak gaat zitten formeren; waren de onderhandelaars maar te rade gegaan bij de deskundigen binnen de partij, dan had het prille kabinet zich veel schade kunnen besparen.
De maatschappelijke onrust werd in de eerste plaats veroorzaakt door verwarrende communicatie. Daardoor is volgens PvdA’er Flip de Kam, hoogleraar economie van de publieke sector, ondergesneeuwd dat de zorgpremies in Nederland al lang inkomensafhankelijk zijn. ‘De inkomensafhankelijkheid werd in de oorspronkelijke kabinetsplannen hoogstens aangescherpt. Maar daar had niemand het over.’ Senator Kim Putters, in het dagelijks leven hoogleraar management van instellingen in de gezondheidszorg, wijst erop dat de inkomensafhankelijke zorgpremie in de traditie van de PvdA bij uitstek bedoeld is om de zorg toegankelijk te houden voor lagere inkomens: arme mensen moeten geen belemmering voelen om naar de dokter te gaan. ‘Daarom ben ik ook voor een inkomensafhankelijk eigen risico. Het probleem is alleen dat dit doel in de beeldvorming uit het zicht is geraakt. Dat steekt mij. De zorgpremie lijkt in deze plannen vooral een instrument van inkomenspolitiek geworden.’
En voor inkomenspolitiek is de zorgpremie niet het meest geëigende middel, vinden de PvdA-deskundigen. Al was het maar omdat er een bovengrens is aan de premie die je redelijkerwijs aan de hoogste inkomens kunt vragen. Een zorgpremie van vele tienduizenden euro’s staat niet in verhouding tot de zorg die grootverdieners daarvoor terugkrijgen. Juist dat plafond zorgt voor scheve ogen bij de hogere middeninkomens, omdat het lijkt alsof de echte rijken er mooi mee wegkomen. Ook uit de uitschieters in de koopkrachtplaatjes blijkt dat de zorgpremie niet heel verfijnd nivelleert.
‘Daarom is de inkomstenbelasting een veel beter instrument voor eerlijk delen,’ zegt Flip de Kam: ‘Ook daarmee verhoog je de lasten voor hogere middeninkomens, maar dat is minder zichtbaar. Bovendien kun je via de fiscus de lastendruk gelijkmatiger verdelen.’
Dat is precies wat nu gaat gebeuren. Het is een ironisch gegeven. Door de opstand binnen de VVD krijgt de PvdA datgene wat de partij voor de formatieonderhandelingen het liefst wilde: nivellering via de belastingen, de koninklijke weg. De PvdA mag de boze blauwe blazers dankbaar zijn.
Maar die onverwachte wending betekent niet dat de kou voor de PvdA uit de lucht is. De middeninkomens, ook binnen het PvdA-electoraat, krijgen het de komende tijd hoe dan ook voor de kiezen: de verkorting van de WW-duur, de btw-verhoging, de afbouw van de hypotheekrenteaftrek, de afschaffing van de basisbeurs voor studenten, het terugschroeven van de kindertoeslagen, de vermindering van de pensioenen.
Over de beknelde positie van de middengroepen wordt binnen de Partij van de Arbeid al lange tijd gedebatteerd. Uit studies van het Sociaal en Cultureel Planbureau blijkt dat de hoogste en de laagste inkomens het meest profiteren van de verzorgingsstaat. Vooral in de middengroepen heerst al jaren de angst dat zij de welvaart gaan verliezen die ze in de afgelopen decennia hebben opgebouwd, en dat zij de prijs betalen voor de crisis en de ingrepen in de verzorgingsstaat. Dat onbehagen verklaart ook de heftigheid van de reacties op de inkomensafhankelijke zorgpremie.
Juist de sociaal-democraten worstelen met die ontwikkeling. De PvdA is bij uitstek de partij die de brug wil slaan tussen de lagere inkomens en de hogere middenklasse. Binnen de Wiardi Beckman Stichting heeft men sympathie voor de toonzetting van Diederik Samsom en Hans Spekman, die sinds het begin van dit jaar nadrukkelijk de kant kiezen van de onderklasse. Maar de partij-ideologen maken zich er zorgen over dat de PvdA-top de kiezers met middeninkomens van zich dreigt te vervreemden. PvdA-denker René Cuperus ging van de week zelfs zo ver door in zijn column in de Volkskrant te verwijzen naar de verdrukte middengroepen die in de twintigste eeuw gevoelig bleken voor het opkomend fascisme: ‘Don’t mess with the middle class.’ Hij wilde maar zeggen: een onzekere en instabiele middenklasse kan een samenleving op een gevaarlijke manier ontwrichten. ‘Ongeremd bezuinigen en nivelleren in een onzekere middenklassemaatschappij is vragen om moeilijkheden.’
Tijdens het symposium van de Wiardi Beckman Stichting opende oud-minister van Defensie Bram Stemerdink namens de bedreigde middengroepen alvast de aanval op de PvdA-top. ‘Hoe is het in godsherennaam mogelijk dat je Wouter Bos uitnodigt om een kabinet te formeren en het met pimpampet in elkaar laat zetten,’ klonk het toornig vanaf de achterste rij. ‘Dat je daarbij een aantal essentiële zaken waar Spekman terecht tegen heeft gestreden, zomaar weggeeft. Zoals de verkorting van de werkloosheidsuitkering van twee naar één jaar. Dat je dat zomaar uitruilt, en er niet voor knokt. Spekman, schandelijk!’
De handreiking van Diederik Samsom aan de VVD om de gerezen problemen rond de zorgpremie op te lossen (‘Een stabiele coalitie hoort elkaar te hulp te schieten’) was strategisch een slimme zet. Hij zal de steun van zijn coalitiepartner nog hard nodig hebben als de discussie in zijn achterban echt losbreekt over de andere maatregelen die de middeninkomens gaan treffen.
Je reactie wordt geplaatst zodra deze is goedgekeurd. Je reactie is geplaatst.