Vijfenzeventig jaar geleden zag de eerste Vrij Nederland het licht.

Het waren jongens, vrienden van vrienden, allemaal zo rond de twintig. Ze wilden wat, een tegengeluid geven. Frans Hofker had het initiatief genomen. Ze schraapten geld bij elkaar en kochten een stencilmachine. Op een bovenwoning in de Amsterdamse wijk Overtoomse veld draaiden zij de eerste Vrij Nederland. Het verscheen begin september, maar was gedateerd op 31 augustus 1940, de geboortedag van Wilhelmina, en wat ons betreft ook de verjaardag van VN. De krant was vooral een eerbetoon aan de vorstin, strijdvaardig symbool van de bezette natie. Een transcriptie van haar laatste radiotoespraak stond erin, plus enkele illegale teksten en gedichten die al circuleerden.

De makers hadden op de voorpagina het, onder de omstandigheden indrukwekkende, oplagecijfer van 1001 vermeld. In werkelijkheid waren er maar honderddertig exemplaren, omdat er geen geld was voor meer papier – zij zouden niet de laatste uitgevers zijn die hun oplagecijfers wat flatteerden. De vrienden waren overtuigd van de roep in verzet te gaan, maar hadden zich verkeken op het vele werk van het samenstellen, stencilen en verspreiden van de illegale krant. Het was vermoedelijk bij die ene uitgave gebleven als geestverwanten niet bereid waren geweest de zaak over te nemen. Uiteindelijk werd Henk van Randwijk de centrale figuur van het illegale VN en de eerste naoorlogse hoofdredacteur. Maar er waren zoveel meer mensen, om te beginnen die jongens met hun stencilmachine.

(Bron: Gerard Mulder en Paul Koedijk, H.M. van Randwijk, een biografie. )