Vrij Links-aanjagers: ‘Natúúrlijk moet je hoofddoeken verbieden op de basisschool’

Toen filmregisseur Eddy Terstall en oud-PvdA-kamerlid Keklik Yücel in mei samen met schrijver Asis Aynan en actrice Femke Lakerveld hun manifest ‘Vrij Links’ publiceerden, waarin zij pleitten voor ‘een vrij en onbelemmerd debat, een levensbeschouwelijk-neutrale staat, seculier onderwijs voor alle kinderen en herwaardering van de individuele vrijheid’, klonk er lof maar ook felle kritiek.

De auteurs zouden een verkapt rechts-populistisch en anti-islamitisch pamflet hebben geschreven. Vooral de zinsnede dat ‘niet-westerse Nederlanders’ niet langer in bescherming moeten worden genomen tegen het vrije debat, viel bij sommigen in verkeerde aarde: was dat niet de zoveelste tirade tegen de moslims, die tóch al jaren in de hoek zitten waar de klappen vallen?

Met name Terstall, de bekendste van de vier auteurs, verweerde zich in de media: het was juist de bedoeling om voor de vrijheid op te komen, ook die van de moslims, tegen het ‘patriarchaat’ van de conservatieve islam en de ‘betutteling’ door ‘regressief links’ aan de ene kant en de stemmingmakerij van populistisch rechts aan de andere, zoals in het manifest beschreven.

Inmiddels is het stof weer gaan liggen en werken de auteurs in stilte aan het uitbouwen van hun beweging. Met onder meer een digitaal platform en bijeenkomsten in het land willen ze gelijkgestemden van alle linkse partijen bij elkaar brengen rondom hun ideeën over de seculiere vrijzinnige beginselen en de toekomst van links.

Op een zonnige zomermiddag zijn Terstall en Yücel op verzoek van Vrij Nederland neergestreken op een Amsterdams terras om uit te leggen wat hen beweegt.

Tegendraads sociaal-democraat

Eddy Terstall (1964) werd een van Nederlands bekendste regisseurs met films als Hufters en Hofdames, Simon en Vox Populi: lichtvoetige zedenschetsen met een soms schrijnende maatschappijkritische ondertoon. Hij groeide op in een arbeidersgezin in de Amsterdamse Jordaan.

‘Ik ben opgevoed met het idee dat een dubbeltje nooit een kwartje zou worden. Maar toen ik acht was, hertrouwde mijn moeder met een Duitse hippie, die fel tegen de RAF was en communisten als rode nazi’s beschouwde. Hij was een sociaal-democraat van het goede soort. Van hem heb ik geleerd hoe belangrijk individuele vrijheid is: dat je nooit moet zwichten voor rechts, maar ook niet voor totalitair links.’

‘Toen ik mijn eerste films had gemaakt, ben ik in de jaren negentig veel gaan reizen, vooral naar landen waar grote veranderingen op til waren. Het Midden-Oosten, Zuid-Afrika, de Balkan, Cuba, Hongkong vlak voor de machtsoverdracht. Er is altijd een bovenlaag die de universele waarden van de moderniteit, de gelijkwaardigheid, de individuele vrijheid omarmt. Toen ontdekte ik dat het cultuurrelativisme een dwaalleer is. Mensen zijn gelijkwaardig, culturen niet. En politieke culturen al helemaal niet. Sommige ideeën zijn nu eenmaal humaner dan andere.’

Toen in 2004 zijn vriend en collega-filmmaker Theo van Gogh door Mohammed B. werd vermoord, belandde Terstall in het publieke debat over de radicale islam. Kort daarna werd hij als tegendraads sociaal-democraat door toenmalig PvdA-leider Wouter Bos gevraagd om mee te praten over integratie. Ook onder Lodewijk Asscher bleef Terstall deelnemen aan besloten overleg binnen de partij. ‘Zulke gesprekken met de partijtop voer ik nog steeds, vooral over de integratie en het vrije woord.’

De lange arm van de politieke islam

Keklik Yücel (1968) werd geboren in Turkije en groeide in Deventer op in een seculier gastarbeidersgezin met een alevitische achtergrond: de mystieke stroming binnen de islam.

‘In de jaren tachtig werd mijn vader er steeds vaker door conservatieve vrienden op aangesproken dat hij mij en mijn zusje naar school liet gaan. Dat hoorde niet, vonden ze. De eerste generatie gastarbeiders en hun kinderen begonnen zich steeds meer te richten op de conservatieve cultuur van het land van herkomst, en de invloed van moskeeën groeide. De Nederlandse overheid behandelde de islamitische organisaties ook steeds meer als vertegenwoordigers van de héle Marokkaanse en Turkse gemeenschap. Intussen werden die organisaties in de loop van de jaren conservatiever, mede door de lange arm van de politieke islam, waardoor de vrijheid en de gelijkwaardigheid in de Turkse en Marokkaanse gemeenschap onder druk kwamen te staan. Daar heb ik me altijd tegen verzet.’

Als Kamerlid voor de PvdA kwam Yücel vanaf 2012 regelmatig in conflict met haar fractiegenoten Tunahan Kuzu en Selçuk Öztürk, onder meer over vrouwen- en homorechten, de arrestatie van de Nederlandse columniste Ebru Umar in Turkije en de erkenning van de Armeense genocide. Uiteindelijk werden Kuzu en Öztürk in 2014 uit de fractie gezet omdat ze zich weigerden te committeren aan het aangescherpte integratiebeleid van toenmalig minister van Sociale Zaken Lodewijk Asscher, en begonnen ze voor zichzelf met de nieuwe partij DENK.

‘Maar ze proberen me nog steeds het zwijgen op te leggen, zelfs nu ik al ruim een jaar weg ben uit de Kamer. Laatst hebben ze partijvoorzitter Nelleke Vedelaar er nog op aangesproken – midden op het Binnenhof – dat ik iets kritisch over hen had gezegd op Twitter en dat ik daarmee moest ophouden. Maar ik laat me niet censureren. Zulke antidemocratische figuren hadden nooit op de kieslijst terecht mogen komen. De PvdA is daar uit electorale overwegingen heel lang veel te makkelijk mee omgegaan. Als je zulke mensen de ruimte geeft in je partij, verwordt solidariteit met de zwakkeren tot solidariteit met het patriarchale gedachtengoed en de politieke islam.’

Na de Kamerverkiezingen van 2017 besloten Terstall en Yücel de handen ineen te slaan. In het voorjaar van 2018 schreven ze  met Asis Aynan en Femke Lakerveld hun veelbesproken manifest over de seculiere waarden van links.

Bij het verschijnen van het manifest in de Volkskrant kregen jullie meteen de kritiek dat het een verkapt anti-islamitisch pamflet zou zijn.

Yücel: ‘Nee, het manifest is juist vóór de vrijheid van iedereen, van welke levensbeschouwing ook. We keren ons wél tegen de politieke islam, omdat die de vrijheid bedreigt. De politieke islam heeft nog nooit iets goeds gebracht. Het extreemst zie je dat in het Midden-Oosten. Maar via buitenlands gefinancierde religieuze organisaties dringt dat gedachtengoed ook in Nederland door. Als we daar niets aan doen, komt de individuele vrijheid steeds meer in het gedrang. Links moet niet wegduiken als de onderdrukking van conservatieve moslims komt. De seculiere waarden die we in Nederland zo vanzelfsprekend vinden, hebben voortdurend onderhoud nodig.’

Waarom wordt de islam dan niet in het stuk genoemd?

Terstall: ‘We hebben ons heel bewust op universele seculiere waarden gericht. Dan merk je vanzelf wie ertegen is.’

‘Het maatschappelijk debat is een loopgravenoorlog geworden tussen populistisch rechts en het slachtofferisme.’

Ook onder jonge Turkse en Marokkaanse Nederlanders kreeg het manifest veel kritiek. Lamyae Aharouay schreef bijvoorbeeld in NRC Handelsblad dat jullie doen alsof “niet-Westerse Nederlanders” ten onrechte in bescherming worden genomen tegen het vrije debat. Maar als er volgens haar één groep is waarover de afgelopen jaren zo ongeveer alles is gezegd en geschreven, tot het meest vernederende en kwetsende aan toe, dan zijn het wel de niet-Westerse Nederlanders. Lamyae en haar generatiegenoten denken dus: ‘Daar gaan we weer.’ Begrijpen jullie die reactie?

Terstall: ‘Ik ken Lamyae als een prettig persoon. Ik snap wat ze bedoelt. Met haar hoofddoek kiest ze zelf voor een conservatieve uitdossing. Ik zal altijd haar vrijheid verdedigen dat te doen, zoals ik de vrijheid óók zal verdedigen als iemand ervoor kiest in de kroeg naakt op een barkruk te klimmen. Maar de critici moeten wel begrijpend lezen. Wij willen de polarisatie en de identiteitspolitiek juist doorbreken. Het gaat ons er in hoofdzaak om dat iedereen met alle soorten ideeën wordt geconfronteerd en z’n eigen levenspad kan kiezen.’

Yücel: ‘Lamyae heeft wel een punt. De moslims in Nederland zíjn ook heel hard aangepakt, de afgelopen decennia, vooral door de schreeuwers in de sociale media. Maar de vraag is: hebben we er écht over gesproken? Het maatschappelijk debat is verzand in karikaturen.’

Terstall: ‘Het is een loopgravenoorlog geworden tussen populistisch rechts en het slachtofferisme.’

Yücel: ‘En daar willen wij juist iets aan doen.’

De generatiegenoten van Lamyae denken: we zíjn Nederlanders, we zíjn al geïntegreerd, is het nooit genoeg? Terwijl juist een deel van de óúdere generatie is blijven hangen in de cultuur van het land van herkomst.  Komt de kritiek op het integratiebeleid niet een generatie te laat?

Terstall: ‘Zéker! Maar voor ons is dat geen reden om er dan maar over te zwijgen.’

‘Als Baudet het met ons eens is, dan is dat winst. Dan heeft hij een flinke stap vooruit gezet.’

Volgens critici als filosoof Merijn Oudenampsen is het manifest een ‘rechts’ verhaal dat net zo goed door Paul Cliteur van Forum voor Democratie geschreven had kunnen zijn.

Terstall: ‘Wij maken ons niet alleen sterk voor het vrije individu en het vrije woord, maar ook voor het verheffingsideaal. Rechts is daar nooit in geïnteresseerd geweest.  Ik vind bijvoorbeeld dat meisjes geen slachtoffer moeten zijn van een patriarchale religieuze cultuur die door de Nederlandse overheid mede in stand wordt gehouden. Iedereen in Nederland moet gelijke kansen krijgen om zich te ontwikkelen. Wat is daar rechts aan?’

Door zulke uitspraken word je dus al snel in het kamp van Thierry Baudet ingedeeld.

‘Het zij zo. Als Baudet het met ons eens is, dan is dat winst. Dan heeft hij een flinke stap vooruit gezet. Wij verzetten ons tegen het rechts-nationalisme dat zich beroept op “de Nederlandse identiteit” en “de joods-christelijke cultuur”, maar óók tegen de andere kant van het spectrum: regressief links, dat als reactie op rechts óók het groepsdenken en identity politics omarmt, maar dan uit etnocentrisch, post-christelijk schuldgevoel.’

Vrij Links is ook ‘antireligieus’ genoemd. Zit daar wat in?

Yücel: ‘We zijn juist voor de gewetensvrijheid, voor de individuele vrijheid om wel of niet te geloven. Ik kom zelf uit een alevitisch nest. Tot mijn twintigste heb ik dagelijks gebeden voor mijn moeder, die een nierziekte had. Ik weet dat geloof ook hoop en troost kan bieden, en ik zal altijd pal staan voor de vrijheid van godsdienst. Maar ik ben wél tegen dogma’s. Ik kom in verzet als religie wordt gebruikt als argument voor onderdrukking.’

Terstall: ‘Men vergeet ook wel eens dat de dapperste, meest opofferingsgezinde mensen die in het Midden-Oosten tegen islamistische groepen en regimes in opstand komen, zelf moslim zijn. Juist zij verdedigen seculiere waarden met hun leven. Dat is wat extreem links niet weet, uit onbenul – en wat Geert Wilders en Thierry Baudet niet wíllen weten.’

Jullie stellen dat links trouw moet zijn aan zijn ‘vrijzinnige, seculiere wortels’, maar de linkse traditie is niet uitsluitend seculier. De PvdA zelf is geboren uit de Doorbraakgedachte van onder andere Willem Banning, de ‘Rode dominee’.

Terstall: ‘En Domela Nieuwenhuis was ook een gelovig mens. Daar ben ik me heel goed van bewust. We stellen ook niet dat links atheïstisch is of zou moeten zijn. Met ons pleidooi voor seculiere waarden bedoelen we dat de overheid seculier moet zijn: dat is juist de beste manier om gewetensvrijheid en vrijheid van godsdienst te garanderen.’

Fundamentele kritiek op het manifest is ook dat integratieproblemen vooral te maken hebben met sociale achterstanden: ongelijkheid in opleidingsniveau, inkomensverschillen, werkloosheid. Kunnen jullie je daar niet beter op richten, in plaats van op de cultuurstrijd?

Terstall: ‘Achterstand heeft sociaal-economische én sociaal-culturele oorzaken. Ik kom ook een milieu waarin zelfontplooiing niet vanzelfsprekend was. Alleen: dit manifest gaat niet over het kapitalisme, of over een rechtvaardige inkomensverdeling. Over zulke kwesties zijn de linkse partijen het globaal wel met elkaar eens. In dat opzicht staan wij zelfs iets links van de huidige PvdA. De grootste strijd binnen links wordt niet gevoerd op het sociaal-economische vlak, maar op het terrein van de seculiere, vrijzinnige waarden die links de afgelopen decennia heeft prijsgegeven. Links was altijd de hoeder van universele, overstijgende waarden, zoals de vrouwenrechten en het vrije woord. Dat zijn de wapens van de kleine man tegen de macht, ook de religieuze macht. Maar door de dwaalleer van het cultuurrelativisme zijn die waarden in het gedrang gekomen. Dáár willen we het over hebben.’

In het manifest pleiten jullie tegen aparte vermelding van godsdienstvrijheid in de Grondwet, want dat ‘kan leiden tot voorkeursbehandeling’. Maar die passage is juist bedoeld om invloed van de staat op levensbeschouwing tegen te gaan. Wat is daar mis mee?

Terstall: ‘Als je voor godsdiensten een aparte categorie maakt in de Grondwet, ga je de Rubicon over. Dan suggereer je dat godsdienst aangeboren is, en niet een levensbeschouwing zoals alle andere. Wij willen dat anders formuleren, juist om gewetensvrijheid en godsdienstvrijheid te garanderen. Zo willen we het gelijkheidsbeginsel in artikel 1 van de Grondwet versterken. Maar voor ons is het een principe en geen dogma: we begrijpen ook wel dat aanpassing van de Grondwet op dit punt voorlopig onhaalbaar is.’

Jullie vinden ook dat ‘bijzonder geloofsonderwijs tijdens reguliere lesuren’ moet worden geschrapt. Dat komt neer op het afschaffen van het bijzonder onderwijs. Maar op het overgrote merendeel van de christelijke scholen bestaat het religieuze onderwijs tegenwoordig uit één uurtje levensbeschouwing per week. Wat is dan het probleem?

Terstall: ‘Als dat de norm is, hebben we er geen bezwaar tegen.’

Met andere woorden: het gaat jullie eigenlijk om de islamitische scholen.

Terstall: ‘We moeten wel grondwettelijk bezig zijn. Ook hier geldt artikel 1 van de Grondwet: voor de wet moet er geen verschil zijn tussen levensovertuigingen, seculier of religieus. Daarom praten we over het héle bijzonder onderwijs. We realiseren ons heel goed dat afschaffing van het bijzonder onderwijs er nu niet in zit. We zouden al heel blij zijn als er onder druk van onze ideeën meer ruimte zou komen op álle scholen om een diverser curriculum te doceren.’

Yücel: ‘Godsdienstonderwijs is ook geen taak van de overheid in een vrije samenleving.’

‘Het ís toch bizar dat op islamitische basisscholen kleine kinderen al met hoofddoekjes rondlopen?’

Juist daarom staat artikel 23 in de Grondwet: om ervoor te zorgen dat de overheid zich daar níét mee bemoeit.

Yücel: ‘Ja, maar we financieren het bijzonder onderwijs wel. Het ís toch bizar dat op islamitische basisscholen kleine kinderen al met hoofddoekjes rondlopen? En dat ze in veel gevallen leren dat jongetjes en meisjes niet samen mogen gymmen of zwemmen? Ik vind het niet wenselijk dat we allemaal moeten meebetalen aan een religieuze vorming die de gewetensvrijheid en de individuele vrije keuze van nieuwe generaties in de weg staat. Ik vind het pervers dat kinderen onder de twaalf al hoofddoeken moeten dragen en daarmee op die leeftijd al worden geseksualiseerd volgens een patriarchale cultuur. De overheid moet dat niet willen faciliteren.’

U bedoelt dat hoofddoeken voor kinderen onder de twaalf moeten worden verboden?

Yücel: ‘Ja, natúúrlijk moet je hoofddoeken verbieden voor leerlingen op de basisschool! Het zijn kínderen!’

Terstall: ‘Ik was een keer tijdens de ramadan in Istanboel. In veel wijken heb ik nauwelijks hoofddoeken gezien, en zaten mensen gewoon overdag te eten.’

Yücel: ‘Ik ben er ook net geweest, in mei. In sommige wijken hingen posters van de AKP, de partij van Erdogan, met de tekst: “Wie kan helpen de ramadan te promoten?” Terug in Nederland zag ik dat de publieke omroep een dagelijks Ramadanjournaal ging uitzenden. Ik dacht: ze worden op hun wenken bediend. Begrijp me goed: ik ben groot voorstander van een pluriforme, onafhankelijke, sterke publieke omroep. En dit was vast allemaal goed bedoeld, om te laten zien: moslims horen erbij. Maar tegelijkertijd ondersteunen zulke initiatieven een patriarchale cultuur. Zulke uitzendingen laten níet zien hoeveel Turkse jongeren onder sociale druk worden gezet aan de ramadan mee te doen en te vasten, ook als ze helemaal niet zo religieus zijn.’

Terstall: ‘Het lijken misschien kleine dingen, maar je kan het niet laten betijen. We leven in Nederland nog steeds in een gezegend land. We hebben hier geen extreem verpauperde wijken zoals in Parijs, Brussel, Göteborg of Napels. Er is nog steeds een goede mix tussen de strengere eisen die Bolkestein aan integratie wilde stellen en de sociale aanpak van de Vogelaarwijken. Maar we mogen het niet op zijn beloop laten. Dan stevenen we af op een verloederde samenleving waar de volksnationalisten en de conservatieve islam het voor het zeggen hebben, zoals Michel Houellebecq in zijn roman Soumission voorspelt. Dat klinkt misschien gechargeerd, maar het is een reëel gevaar.’

Yücel: ‘Juist om alles wat er wél goed gaat in stand te houden en door te geven aan volgende generaties moeten we onze vrijheid en gelijkwaardigheid koesteren en onderhouden. Daarbij moeten we ook bedenken dat de organisatiegraad van de islamitische gemeenschap in Nederland veel groter is dan in andere landen, waardoor buitenlandse nationalistische en politiek islamistische organisaties veel meer directe invloed hebben dan ons lief is.’

Terstall: ‘Zulke buitenlandse organisaties hebben er baat bij de polarisatie tussen moslims en niet-moslims in Nederland aan te jagen. Dat moeten we tegengaan.’

Als jullie pleiten voor het schrappen van de godsdienstvrijheid en het bijzonder onderwijs uit de Grondwet, vinden jullie dan ook dat christelijke partijen als het CDA, de ChristenUnie en de SGP eigenlijk geen bestaansrecht hebben?

Terstall: ‘Nee. Je mag je in de politiek best door je religieuze overtuigingen laten inspireren. Maar wel binnen een democratische samenleving.’

Hoeveel steun krijgen jullie tot nu toe vanuit de linkse partijen?

Yücel: ‘Lodewijk Asscher is de eerste fractieleider die ons manifest via Twitter meteen heeft gesteund, als een “belangrijk initiatief”. Uit de top van de SP en van GroenLinks hebben we nog geen reactie gehad, maar we worden in elk geval wél gesteund door individuele politici als Tweede Kamerlid voor GroenLinks Zihni Özdil, een deel van de Jonge Socialisten in de PvdA en een aantal D66’ers.’

Terstall: ‘En tegen de VVD en het CDA zeggen we: we weten dat we jullie niet links kunnen maken, maar we willen graag met jullie in gesprek over individuele vrijheid.’

‘De Kamerfractie van de PvdA én de kiezers zijn op onze hand. Alleen in de lagere echelons van de partij gaan ze vaak nog op de politiek-correcte toer.’

Lodewijk Asscher is dus jullie belangrijkste politieke bondgenoot.

Terstall: ‘Ja. Hij is het volledig met ons eens, behalve wat betreft artikel 23, over het bijzonder onderwijs. Lodewijk weet wat hij wil. Ik heb al jaren veel contact met hem, over wat ze in de partij “open samenlevingsthema’s” noemen, zoals integratie en het vrije debat. Ook als minister in het vorige kabinet is hij niet weggedoken. Hij is de confrontatie aangegaan met Turkse en Marokkaanse religieuze organisaties. En in de oppositie zet hij die lijn door. Toen Erdogan na de verkiezingen in juni de macht nog meer naar zich toetrok, heeft Asscher meteen zijn steun verklaard aan Muharrem Ince, de belangrijkste oppositieleider. Dat zou nooit gebeurd zijn als er in de partij nog grote aantallen rechtse leden met een Turkse achtergrond waren geweest: die waren er dwars voor gaan liggen. De Kamerfractie van de PvdA én de kiezers zijn op onze hand. Alleen in de lagere echelons van de partij gaan ze vaak nog op de politiek-correcte toer.’

Yücel: ‘Voor de gemeenteraadsverkiezingen in maart heeft de PvdA-afdeling in Rotterdam bijvoorbeeld samen met andere linkse partijen een “links pact” gesloten met Nida, de politiek islamistische partij die Erdogan verdedigt. Als zoiets gebeurt is de PvdA niet mijn partij: dat is noch links, noch democratisch.’

Terstall: ‘Kennelijk vinden ze bij die afdeling de islamisten van Nida minder erg dan het tante Truus-populisme van Joost Eerdmans, de leider van Leefbaar Rotterdam. Zo gaat het al jaren in de PvdA. Van Wouter Bos kreeg ik ook geregeld een berichtje als er zoiets gebeurde, bijvoorbeeld bij een lokale afdeling: “Het is er wéér een van ons”. Gelukkig is het onder Lodewijk Asscher langzaam aan het veranderen.’

‘Het verdedigen van de individuele vrijheid is te belangrijk om aan rechts over te laten.’

Het ziet er voorlopig nog niet naar uit dat de kiezers op jullie hand zijn. Eerst zijn de boze blanke Nederlanders uit de PvdA weggelopen naar de LPF en de PVV. Vervolgens heeft de PvdA de boze islamitische stemmers weggejaagd naar DENK en de multiculti’s naar GroenLinks. Grote kans dat je met de ideeën van Vrij Links nóg meer kiezers wegjaagt, terwijl je de boze blanke stemmers niet terugwint.

Yücel: ‘Daar moeten we doorheen. Het is een taai gevecht, maar de PvdA kan het zich niet meer veroorloven onduidelijk te zijn. De partij moet nooit meer uit electoraal gewin haar principes loslaten. We móéten terug naar de oorspronkelijke vrijzinnige, seculiere waarden. En herkenbaar, waardenvast en strijdbaar zijn. Dat is wat de mensen van de PvdA willen. En dat is ook de enige manier om de partij weer op te bouwen.’

Terstall: ‘Het verdedigen van de individuele vrijheid is te belangrijk om aan rechts over te laten. Dat zouden alle linkse partijen zich moeten realiseren.’

Hebben jullie politieke ambities?

Terstall: ‘We zijn geen politieke partij, we werken aan een platform door alle linkse partijen heen. We willen een seculier, vrijzinnig, progressief front opbouwen met iedereen aan de linkerkant die onze ideeën deelt.’

Yücel: ‘Maar de PvdA kan altijd een beroep op mij doen. Ik ben een Vrij Linkser in de PvdA.’

Terstall: ‘Toen Wouter Bos partijleider was, heeft hij me een keer gevraagd of ik op de lijst wilde. Hij zei: je kan de linksbuiten zijn, en pingelen op de flank. Maar ik zei: ik ben filmregisseur, ik kan niet functioneren in een organisatie. Binnen de kortste keren ga ik dan mijn eigen weg en zit ik als de Groep-Terstall in de Kamer. Dat moet je niet willen. Daar is het toen bij gebleven.’

En als Asscher een dringend beroep op u doet?

‘Eerst willen we proberen met Vrij Links de progressieve beweging op een ander spoor te krijgen.’

En als dat niet lukt, gaat u dan alsnog de Kamer in om het daar te proberen?

Grinnikend: ‘Dan móét ik wel. Maar mijn ambitie is het niet. Filmen is veel leuker.’

Zijn jullie aan het puinruimen, of zijn jullie de voorhoede van links?

Yücel: ‘We zijn de voorhoede. Al jaren wordt gezegd dat links geen visie meer heeft. Wij bieden nu een nieuwe basis van democratische en universele waarden, vóór de vrijheid en tegen de onderdrukking. Een verhaal voor álle Nederlanders.’

Terstall: ‘En bedenk goed: het gaat nu de hele tijd over één stuk van duizend woorden in de krant, maar we zijn een vastberaden rebellenclub, en we zijn nog maar net begonnen.’