Non-fictie / ‘Digitale dementie’
Dik. Dom. Daas. Agressief. Eenzaam. Ziek. Ongelukkig. Wie naar beeldschermen tuurt, wordt het allemaal. Zegt hoogleraar en tweevoudig doctor Manfred Spitzer, directeur van de psychiatrische universiteitskliniek in Ulm, in Digitale dementie. Hoe wij ons verstand kapotmaken. In Duitsland is het boek een onverbiddelijke bestseller. Nu de vertaling hier is verschenen, mag hij ook in Nederland alom zijn boodschap verkondigen over het grote gevaar van digitale media. Eindelijk iemand die hard maakt wat we eigenlijk wel vermoeden? Dat kleuters nog altijd beter leren schrijven door letters met hun vingers in het rulle zand te trekken dan door ze op een tablet te verslepen? Dat het er niet alleen treurig uitziet als kinderen gewelddadige videogames spelen, maar dat het ook echt slecht is voor hun geestelijke ontwikkeling? Of is Spitzer juist een doemprediker die niet wil zien dat ook voor digitale media geldt dat hoe je ze gebruikt alles bepalend is?
Vooral spelletjes
Laten we met de belangrijkste claim beginnen: beeldschermen verzwakken onze geestelijke vermogens. ‘Waarom pleegt niemand verzet tegen het dagelijkse dommer worden?’ vraagt Spitzer zich af. Maar als computers, tablets en PlayStations echt die werking hebben, dan moeten de leerprestaties in de periode van pak ’m beet tien jaar waarin ze steeds wijder verbreid zijn geraakt dramatisch achteruit zijn gehold. Dat blijkt helemaal niet uit het bekendste internationale onderzoek naar de leerprestaties van kinderen, de driejaarlijkse PISA-studie. Sterker nog: tussen 2000 en 2009 (de resultaten uit 2012 zien pas eind dit jaar het licht) zijn in de meeste landen, ook in Spitzers eigen Duitsland, zowel de lees- als rekenvaardigheden van kinderen erop vooruitgegaan.
Aan dat grote beeld maakt Spitzer geen woord vuil. Hij noemt de PISA-studie wel, maar louter om te verwijzen naar een in 2004 op basis daarvan gemaakte analyse van de samenhang tussen computergebruik en schoolprestaties. Daar kwam volgens de psychiater dit uit: computers thuis leiden tot slechtere resultaten, computers op school bij zeer bescheiden gebruik (enkele malen per maand) tot betere prestaties, maar bij frequenter gebruik (meerdere malen per week) juist tot beroerdere verrichtingen. Wie de publicatie zelf er bij pakt, leest toch iets anders. Inderdaad is er in te vinden dat computers thuis de schoolprestaties negatief beïnvloeden. Maar alles hangt van het gebruik ervan af. Als kinderen er vooral spelletjes op spelen, treedt het geconstateerde effect op. De vermoedelijke verklaring: het houdt hen van het huiswerk af. Maar, schrijven de auteurs, ‘de prestaties van leerlingen zijn positief verbonden met het gebruik van computers thuis voor toegang tot e-mail en internet en met de beschikbaarheid van educatieve software thuis’. Dat vermeldt Spitzer niet.
Tekenfilms
De Duitse geheugenonderzoeker probeert zijn betoog hard te maken door te doen alsof we de ellende die digitale media aanrichten in hersenen kunnen aanschouwen. Hij betoogt dat uit hersenonderzoek blijkt dat hoe intenser je met een taak bezig bent, hoe meer synapsen er in je hersenen worden geactiveerd. ‘Juist omdat de computer de scholieren mentale arbeid als bijvoorbeeld het overschrijven van het bord bespaart, móét hij wel een negatief effect op het leerproces hebben; dat kan niet anders,’ argumenteert hij. Vervolgens presenteert hij verschillende studies met nogal gemengde resultaten waarvan de meeste laten zien dat computers op school geen positief effect hadden. Bijvoor-beeld een grootschalig Ameri­kaans onderzoek waaruit bleek dat er geen wezenlijk verschil was tussen scholen waar leerlingen wél en waar ze geen laptop kregen. ‘Er is geen afdoende bewijs voor de bewering dat het leerproces op school beter verloopt met moderne informatietechnologie,’ concludeert hij. Maar niet beter is nog niet hetzelfde als minder. En die conclusie trekt hij wel zeer stellig: ‘Wie de wereld per muisklik ontdekt, zoals vele mediapedagogen proberen te bereiken, zal er beduidend slechter – want beduidend langzamer – over kunnen nadenken.’
Even manipulatief is zijn betoog over het negatieve effect van digitale media op zelfbeheersing. In een beroemd experiment werden kinderen blootgesteld aan de verleiding van een marshmallow. De onderzoeker zei bij het verlaten van de kamer: je krijgt straks een tweede als je hem pas opeet als ik terug ben. Hoe langer kinderen zich konden beheersen, hoe beter ze later in hun leven bleken te presteren. In 2011 onderwierpen Amerikaanse wetenschappers kinderen aan een variant op de marshmallowtest en drie andere tests die hun vermogen maten cognitieve en motorische opdrachten uit te voeren. Van tevoren mochten ze tekenen, kregen ze een langzame educatieve film te zien of een snelle tekenfilm. Gretig haalt Spitzer eruit dat de kinderen die de tekenfilm keken op alle tests het slechtst scoorden. Maar hij benadrukt liever niet dat er geen verschil was tussen de groep die educatieve televisie kreeg voorgeschoteld en de groep die tekeningen maakte. Verderop trekt hij zonder gêne een alle twee omvattende, negatieve conclusie: ‘Digitale media werken het vermogen tot zelfbeheersing tegen en zorgen daardoor voor stress.’
Hoogleraar Spitzer overspoelt de lezer met studies die zouden bewijzen dat digitale media uiterst schadelijk zijn. Wie anders beweert, vergelijkt hij met de lobbyisten van de tabaksindustrie die decennialang twijfel probeerden te zaaien over het verband tussen roken en kanker. Maar een blik op de Spitzers bronnen leert dat hij selectief citeert en de resultaten manipuleert tot ze zijn grote gelijk stutten. Veel van die bronnen zijn op internet te vinden. Nuttig, die digitale media.
Manfred Spitzer, ‘Digitale dementie. Hoe wij ons verstand kapotmaken’, Atlas Contact, vertaling Marjolein van Velzen, 352 p., € 19,95

Tomas Vanheste

Virtuele doemdenker

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips