Fotodocument / Vrouwen in Afghanistan

Tik op Google ‘Afghanistan’ in, klik op ‘afbeeldingen’ en het heersende beeld van Afghanistan verschijnt: landkaarten van NAVO-missies, onherbergzame landschappen, mannen met baard in burger, mannen zonder baard in uniform, mannen in tanks, mannen met kalasjnikovs, mannen met ander schiettuig.

Hier en daar een vrouw: soms met haar gezicht in beeld, vaak slechts een gedaante onder een blauwe boerka. Alsof ze niet echt bestaan.

Vrouwen in Afghanistan worden ‘verloochend’, zegt fotografe Lana Šlezi´c (1973, in Toronto geboren uit Kroatische ouders). In maart 2004 trok zij ‘met een vooropgezet idee en een rugzak vol naïviteit’ naar Afghanistan. ‘Ik veronderstelde dat meisjes sinds de val van de taliban in 2001 weer naar school gingen, dat vrouwen de boerka hadden afgelegd en dat de sfeer in het algemeen voor vrouwen minder onderdrukkend was geworden. Dat had ik opgemaakt uit berichten die kort na het verdwijnen van het verstikkende talibanregime op de tv en in de kranten waren verschenen.’

Wat ze ontdekte, bracht haar ertoe haar geplande verblijf van zes weken te verlengen tot twee jaar.

Ze zag dat vrouwen nog steeds worden onderdrukt en dat een onverteerbaar gebrek aan vrijheid aan de orde van de dag is. Tot op heden is het veel vrouwen niet toegestaan hun huis te verlaten of naar school te gaan, en de boerka blijft het straatbeeld bepalen van het door oorlog verscheurde land.

‘Waar ik ook kwam,’ zegt ze in het boek Verloochend, waarin haar foto’s en verhalen van Afghaanse vrouwen zijn gebundeld, ‘overal speelden kwesties als huiselijk geweld, gedwongen huwelijken, uitsluiting, analfabetisme en een gebrek aan vrijheid op het meest basale niveau.’

Met de hulp van een jonge Afghaanse, die haar vriendin en tolk werd, fotografeerde Šlezi´c vrouwen en meisjes in het hele land, in steden en dorpen waar de taliban zich blijven roeren en oude tradities niet veranderen. Ze vond hen bereid hun levensverhaal te vertellen, onder het nuttigen van eindeloze hoeveelheden thee.

De stoere Malalai bijvoorbeeld, politieagente in Kandahar (op de vorige pagina’s), die, heel uitzonderlijk, zij aan zij met mannen werkt en een pistool onder haar boerka verbergt. Of een weduwe die prostituee is geworden (foto hiernaast), omdat dat de enige manier is om haar kinderen te onderhouden – ook al kan ze, als ze wordt betrapt, door haar verwanten worden omgebracht om de eer van de familienaam te redden.

Of de elfjarige Gulsuma (pagina 54-55), die op haar vierde werd verkocht door haar stiefvader en direct moest trouwen met een jongen van zes. Door diens familie werd ze zeven jaar mishandeld en als slavin gebruikt, totdat ze wist te ontsnappen.

Prostituees, vrouwen in vluchtelingenkampen, vrouwen die zichzelf in brand staken, vrouwen die werden doodgeschoten, nomadische, analfabete vrouwen, vrolijke meisjes, mishandelde vrouwen, stoere vrouwen, trouwende vrouwen, rouwende vrouwen, dode vrouwen, jonge vrouwen, vroeg-oude vrouwen, vrouwen in huis, op een akker, in de moskee.

Prachtig gefotografeerde moeders, dochters, echtgenotes. En op de achtergrond weten we voortdurend familieleden, autoriteiten, mannen die hen als haviken in de gaten houden.

Dat een zo lelijke werkelijkheid zulke mooie foto’s kan opleveren, wekt bijna verbazing – en in tweede instantie bewondering. Voor de fotografe, die zich het lot van de vrouwen aantrok en hen bezocht in hun eigen wereld. En voor de vrouwen zelf. Want, zo zegt Šlezi´c, ze heeft de schoonheid van deze foto’s aan de hoofdrolspeelsters te danken: ‘Het was hun veerkracht, als het ware gevoed door onwetendheid, die mijn hart en geest veroverde.’

En haar lens. En daarmee ons.

Lana Šlezi´c, ‘Verloochend’, Mets & Schilt, ?132 pagina’s, 60 kleurenfoto’s, € 29,90. Verschijnt gelijktijdig in een Nederlandse en Engelse editie (‘Forsaken’).

Werk van Lana Šlezi´c uit dit boekproject is van 16 september t/m 28 oktober te zien op het Noorderlicht-festival in Groningen. Zaterdag 6 oktober om 16.00 uur houdt VN-hoofdredacteur Emile Fallaux een openbaar interview met Lana Šlezi´c in de Der Aa-kerk te Groningen.