Anderhalf jaar geleden, op 3 november 2017, vroeg openbaar aanklager Fatou Bensouda van het Internationaal Strafhof (ICC) toestemming om de Amerikaanse oorlogsmisdaden tijdens de eindeloze oorlog in Afghanistan te onderzoeken.

Zij was tot de conclusie gekomen dat aan alle juridische criteria voor het starten van zo’n onderzoek was voldaan. Daar komt niks van in, waarschuwde de Amerikaanse Nationale Veiligheidsadviseur John Bolton een klein jaar later op een bijeenkomst van de rechtse Federalist Society: ‘The United States will use any means necessary to protect our citizens and those of our allies from unjust prosecution by this illegitimate court. If the court comes after us, Israel, or other allies, we will not sit quietly.’

Daad bij het woord

Een week geleden, op 15 maart, verklaarde minister van Buitenlandse Zaken Mike Pompeo dat de VS de daad bij het woord voegde. Alle visa van de Strafhof-medewerkers die zich met het onderzoek bezighielden zouden worden ingetrokken en, voor wie reisplannen had, niet worden uitgegeven.

De reacties van de NGO’s waren, niet geheel onverwacht, furieus

Er kunnen, dreigde Pompeo, bovendien nog economische sancties worden opgelegd. Hij zei er niet bij of die sancties aan personen, instellingen of zelfs aan landen (als gastland loopt Nederland een redelijk risico) kunnen worden opgelegd.

De reacties van de NGO’s waren, niet onverwacht, furieus. Om er maar twee te noemen: Human Rights Watch (HRW) en de Amerikaanse Mensenrechtenorganisatie American Civil Liberties Union (ACLU) protesteerden hevig. HRW’s directeur Richard Dicker spreekt van een ‘schurkachtige poging om onderzoekers te straffen. Deze maatregel geeft een boodschap aan martel- en moordregimes: hun misdaden blijven mogelijk ongestraft.’

De ACLU ondersteunt Khaled El-Masri, Suleiman Salim en Mohamed Ben Soud: een drietal Afghanen dat tussen 2003 en 2008 gevangen en gemarteld zegt te zijn. Jamil Dakwar, de directeur van ACLU’s Human Rights Program, zei over de maatregel van Pompeo: ‘Een regelrechte poging tot intimidatie van én wraak op rechters, aanklagers en advocaten die gerechtigheid zoeken voor slachtoffers van ernstige schendingen van de mensenrechten.’

ronduit vijandig

De VS heeft zich sinds de oprichting van het Internationaal Strafhof in 1998 onder Bill Clinton nog wel aangemeld, maar dat ging Clintons opvolger George Bush jr. al te ver. Onder zijn presidentschap werd de aanmelding in 2002 weer ingetrokken. Barack Obama deed op zijn beurt weer een stap in de richting van Den Haag door ‘waarnemer’ te worden, maar onder het trio Trump-Bolton-Pompeo is de houding van de VS jegens het Strafhof weer ronduit vijandig geworden.

Bolton verklaart het ICC ‘dood’, en Pompeo sprak twee weken geleden van ‘een bedreiging van de soevereiniteit van de VS’ door een instelling die zichzelf  ‘opsporingsbevoegdheden zonder verantwoordelijkheden’ toedicht. Wie dus op Schiphol of aan de Waalsdorperweg in Den Haag plannen heeft om het vliegtuig naar Noord-Amerika te nemen, wordt door de VS op de zwarte lijst gezet.

Maar het is niet te verwachten dat de VS of Israel hun eigen militairen het vuur aan de schenen legt, en al helemaal niet om het Strafhof buitenspel te zetten.

Kan dat eigenlijk wel? Geen enkel land ter wereld is verplicht om het Strafhof te erkennen, maar Pompeo sprak voor de gelegenheid ook namens Israel en andere allies. Als een land zelf een goed rechtssysteem heeft en oorlogsmisdaden aan de kaak stelt, doet het Strafhof een stap opzij. Maar het is niet te verwachten dat de VS of Israel het doen en laten van hun eigen militairen gaan onderzoeken, en al helemaal niet om het Strafhof buitenspel te zetten.

De NGO No Peace without Justice heeft laten weten dat Pompeo zich door zijn intimidatie en dreiging zelfs schuldig maakt aan schending van het Verdrag van Rome. Op basis daarvan zou hij zelf aangeklaagd moeten worden, stelt de NGO.

de schouders van nederland

En is de VS onder Trump wel zo’n prachtige rechtsstaat die zichzelf en andere landen boven de wet kan stellen? Er zijn te veel voorbeelden om op te noemen, maar denk alleen al aan het aantal kinderen van migranten dat nog steeds rücksichtslos wordt gescheiden van hun ouders aan de grens van Mexico. Het zijn er ruim 400. Denk aan de inmiddels tot 22 gestegen, domweg door kabinet-Trump niet beantwoordde, aantal rechtsverzoeken van de Verenigde Naties. Dat betreft verzoeken om speciale gezanten (‘monitors’) op de locaties waar migranten worden gehouden onderzoek te laten doen naar politiegeweld en kindermisbruik.

Het Internationaal Strafhof, net nieuw maar toch al in een benarde positie gebracht, is de Amerikaanse dreigementen in beleefde bewoordingen nu wel een beetje zat. De beschuldiging: het zou ‘te veel’ aandacht voor Afrika hebben. De president van de (staten)-assemblee van het Hof, dr. O-gon Kwon, heeft de maatregel van Pompeo van de hand gewezen.

Op de schouders van Nederland, als kampioen van vrede en recht en als gastheer van het ICC, rust een bijzondere plicht.

Op de schouders van Nederland, als kampioen van vrede en recht en als gastheer van het ICC, rust de bijzondere plicht om internationale organisaties die op ons grondgebied zijn gevestigd, te beschermen. Toen agenten van de Russische militaire inlichtingendienst (de GROe) een jaar geleden werden betrapt tijdens hun poging de Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens (OPCW) te hacken, werd herhaaldelijk op die plicht gewezen. Evenveel daadkracht en verzet tegen de Amerikaanse poging om het werk van het vijf kilometer verderop gevestigde ICC te saboteren, mag nu ook wel verlangd worden.

En op zijn minst een verklaring dat wij in dit geval niet bij Pompeo’s lijstje van bondgenoten willen horen.