‘Toen de wereld van de internationale gezondheidszorg vorig jaar aan het begin van de pandemie bijeenkwam in Genève, zagen we het al aankomen,’ vertelt jurist en expert op het gebied van geneesmiddelenbeleid en intellectueel eigendomsrecht Ellen ’t Hoen aan de telefoon. ‘De rijke landen zouden de vaccins opkopen en de armere landen zouden het nakijken hebben.’ Ondanks de lessen uit het verleden, zoals tijdens de aidspandemie, zou men weer in dezelfde Pavlovreactie schieten, zo werd verwacht.

Een jaar later is het zo ver. De rijke landen (bij elkaar 14 procent van de wereldbevolking) hebben meer dan 56 procent van de vaccins bemachtigd.

In april 2020, al aan het begin van de pandemie richtten de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), de Europese Unie (EU) en de regering van Frankrijk daarom COVAX op, ofwel covid-19 Vaccines Global Access, een internationaal initiatief om covid-19-vaccins voor iedereen beschikbaar te maken. Toch is er nog steeds 3,2 miljard dollar te weinig om zelfs maar 20 procent van de bevolkingen van de 92 lage en middeninkomenslanden in te enten. Dat is dit jaar wel het doel van COVAX.

De vaccinatiestrategie van COVAX, uitgevoerd door UNICEF, richt zich daarom in eerste instantie op de kwetsbaren: mensen met onderliggend lijden, ouderen, en mensen die vanwege hun beroep met veel anderen in aanraking komen, zoals zorgmedewerkers. De overige 80 procent wordt niet gevaccineerd, tenzij er nieuw geld gestort wordt door de verschillende landen.

Ook in veel westerse landen zijn er overigens nog te weinig vaccins, maar bij de verdeling van wat er beschikbaar is, staan zij wel vooraan.

‘Ons belang bij een zo groot mogelijke wereldwijde spreiding van vaccins is aanzienlijk’

Coronaviroloog Raoul de Groot (Universiteit Utrecht) denkt dat westerse landen ook als zij hun bevolking massaal vaccineren nog niet van het virus af zijn. ‘Ons belang bij een zo groot mogelijke wereldwijde spreiding van vaccins is aanzienlijk. In Brazilië, waar het virus ongehinderd rond heeft kunnen gaan, werd op sommige plekken, zoals Manaus en Sao Paolo, naar schatting 76 procent van de bevolking al tijdens een eerste golf geïnfecteerd. Men hoopte daarom op natuurlijke groepsimmuniteit. Inmiddels wordt Brazilië getroffen door een volgende golf, door nieuwe varianten die besmettelijker lijken te zijn en die verminderd gevoelig zijn voor de natuurlijke immuniteit tegen het originele virus. Ook elders in de wereld zijn dergelijke virussen opgedoken.’

De nieuwe golf treft mensen bovendien harder, ze worden sneller ernstig ziek en moeten eerder op de IC worden opgenomen. Opnieuw raken de ziekenhuizen volledig overspoeld en is er te weinig zuurstof beschikbaar.

De Groot: ‘Ik denk niet dat we het virus kunnen uitroeien. De vraag die nu dus voorligt, is of we het virus kunnen controleren en de schade in de komende jaren zo klein mogelijk kunnen houden. Wanneer je het virus blijvend de gelegenheid geeft zich vrijelijk te vermeerderen in grote onbeschermde groepen mensen elders, leg je de rode loper uit voor nieuwe varianten. Dat is geen ver-van-ons-bed probleem. Virussen houden zich immers niet aan grenzen.

Varianten die aan de andere kant van de wereld ontstaan, zijn binnen mum van tijd hier. Solidariteit met armere landen is op de allereerste plaats een morele verplichting, maar voor hen die ongevoelig zijn voor dit argument, is grootschalige, wereldwijde vaccinatie ook de beste strategie om iets terug te krijgen dat lijkt op ons oude leven.’

De kosten van de coronacrisis kunnen oplopen tot 9,2 biljoen dollar. De kosten voor het vaccineren van de hele wereld zijn veel lager.

Volgens negentig procent van de epidemiologen van dertig landen, ondervraagd door OxfamNovib en de People’s Vaccine Alliance, een coalitie van organisaties en activisten die ervoor pleiten dat het vaccin als een ‘global public good’ wordt beschouwd, zal het virus zelfs een resistente variant tegen vaccins ontwikkelen. Tenminste, als nu het vaccin niet wereldwijd wordt toegediend. En die resistente variant zal er al binnen een jaar zijn, verwacht de meerderheid van deze epidemiologen.

Wat is de uitweg?

De schade voor de rijke landen als inwoners van andere landen niet gevaccineerd zijn, is ook economisch astronomisch te noemen. In opdracht van de Internationale Kamer van Koophandel becijferde een team van economen van de Universiteit van Maryand, Harvard en Koc in Turkije in januari de economische schade van de coronacrisis op wereldniveau op 3,8 biljoen dollar, waarbij de helft van die kosten volgens hen op het conto van de rijkere landen komen.

Dat wil zeggen, mits iedereen in de rijkere landen eind juni gevaccineerd is en de helft van de bevolking van de opkomende economieën, aldus de onderzoekers bij de publicatie van hun studie. Daarvan weten we nu al dat dat niet gaat lukken. En dus, zo berekenen de economen, kunnen de kosten van de coronacrisis oplopen tot 9,2 biljoen dollar.

De kosten voor het vaccineren van de hele wereldbevolking zijn veel lager, aldus de onderzoekers. Als je twee miljard vaccins laat produceren kost dat 27 miljard dollar. Dat bedrag is nodig om 20 procent van de bevolkingen van lage- en middeninkomenslanden in te enten, het doel dat COVAX dit jaar wil halen. Nog steeds veel geld, maar veel minder dan de hoge schade die wordt voorzien als we niets doen. Globalisatie leidt er niet alleen toe dat het virus zich vrijelijk kan verspreiden, maar vraagt ook om een gezamenlijke aanpak van de ziekte, aldus de economen.

De hele wereld moet gevaccineerd worden, maar de productie van vaccins gaat te langzaam en de verdeling ervan loopt scheef. Wat is de uitweg? ‘Om iedereen gevaccineerd te krijgen, is het vrijgeven van patenten alleen niet de oplossing,’ zegt Laura Shevlin, woordvoerder van COVAX. ‘De productiecapaciteit moet omhoog en vaccins moeten ook in niet-westerse landen worden geproduceerd. Er is behalve de patenten ook kennisoverdracht nodig, en de juiste technologie en productiefabrieken.’

De technologiepool die de WHO het afgelopen jaar heeft opgezet om farmaceuten aan te moedigen hun kennis te delen met producenten in minder welvarende landen werd intussen door geen enkele farmaceut omarmd. De pool is nog steeds leeg.

Hamsteren

‘Ervoor zorgen dat miljarden mensen snel toegang krijgen tot een covid-19-vaccin is al heel moeilijk, zeker nu veel overheden voorraden zijn gaan hamsteren,’ schreef Tahir Amin, voorzitter van I-MAK, een organisatie die pleit voor gelijke toegang tot medicijnen, afgelopen januari in Foreign Affairs. ‘Maar het is nog moeilijker geworden door een ander soort hamsteren, namelijk dat van intellectuele eigendomsrechten en technologie.

Westerse overheden en farmaceuten zouden kunnen afspreken om de bescherming van intellectueel eigendom tijdelijk op te heffen en technologie over te dragen aan fabrieken in de ontwikkelingslanden. Dan kan de productie van meer betaalbare en effectieve vaccins voor brede distributie mogelijk worden.’

Het is een terugkerende discussie binnen de WHO, die al jaren aandringt op clausules in overeenkomsten tussen landen waarin gelijke toegang tot medicatie en vaccins wordt gegarandeerd en farmaceuten worden overgehaald om hun kennis en patenten te delen.

‘Het kan nog jaren duren voor iedereen is ingeënt’

Terwijl westerse landen vooralsnog alleen op hun eigen bevolking gericht zijn en niet willen delen, proberen landen als Zuid-Afrika en India farmaceuten via de Wereldhandelsorganisatie (WTO) te dwingen hun patenten vrij te geven door een motie voor te stellen die de zogeheten trade related aspects of intellectual property tijdelijk opheft. Maar afgelopen februari lagen de Verenigde Staten, de EU, het Verenigd Koninkrijk, Japan en Australië dwars. Sindsdien lijkt er weinig vooruitgang te zijn. China, Rusland en India produceren inmiddels ook vaccins en zetten die volgens westerse landen in als ‘vaccine diplomacy’, als middel invloed binnen de betrokken landen te vergroten.

Ondertussen is UNICEF namens COVAX begonnen met het grote inenten. Sabine de Jong, coördinator internationale programma’s bij UNICEF overziet het vaccinatieproces vanuit Nederland: ‘We denken dat het lukt om dit jaar 20 procent van de inwoners van 92 lagere en middeninkomenslanden in te enten, maar het kan nog jaren duren voor iedereen is ingeënt.’

Een koelbox op de rug

Om iedereen in te enten is een intensieve voorbereiding nodig. Het gaat om de grootste vaccinatie-operatie in de geschiedenis voor landen met zwakke gezondheidszorgsystemen en waar veel inwoners ver van klinieken afwonen. Daarnaast moet er antrouwen overwonnen worden. UNICEF heeft de afgelopen maanden dan ook veel tijd gestoken in vaccine preparedness van verschillende landen: zorgverleners werden getraind in het uitleggen van het belang van vaccineren. Samen met overheden werd gekeken of de infrastructuur klaar was: zijn er genoeg koelboxen, is er een registratiesysteem?

Het grootste obstakel is het bereiken van mensen op afgelegen plekken of gebieden waar de gezondheidszorgsystemen slecht zijn. De Jong: ‘We leiden daarom mensen op die op die afgelegen plekken wonen. Vaccins worden daar gebracht met mobiele koelboxen, op motoren en met bussen, of gewoon een koelbox op de rug.’

Van het coronavaccin van farmabedrijf Janssen (onderdeel van Johnson & Johnson) is maar één prik nodig. Het hoeft bovendien minder koud te worden bewaard dan bijvoorbeeld dat van Pfizer, dat -70 graden Celsius behoeft. Daarom is het Janssen-vaccin makkelijker bruikbaar in warmere omstandigheden en in samenlevingen waar mensen ver uit elkaar wonen.

Volgens Janssen-woordvoerder Eliane Lauwers is daar over nagedacht, en ziet Janssen het als haar verantwoordelijkheid om bij te dragen aan oplossingen. De farmaceut laat weten wereldwijd overeenkomsten met overheden te sluiten. Maar als het om licenties delen gaat, is het bedrijf terughoudend.

Lauwers: ‘Het is een misvatting te denken dat licentieverlening door vaccinbedrijven de oplossing zou zijn voor het beschikbaar maken van vaccins voor iedereen. Als er wereldwijd te weinig capaciteit beschikbaar is om deze vaccins te maken, gaat licentieverlening dit niet veranderen. De ontwikkeling van de vaccins is tot stand gekomen door samenwerking en berust vaak op jarenlange onderlinge kennisuitwisseling en licenties tussen bedrijven en kennisinstellingen.’

Financiële injectie

Maar het is de vraag of er écht te weinig capaciteit is. Rusland, China en India hebben productielijnen, en ook in landen als Bangladesh en Canada, waar nog geen vaccins worden geproduceerd, wordt aangedrongen op het vrijgeven van het patent.

Er zijn al minstens veertig fabrikanten in verschillende (ontwikkelings)landen die samenwerken en jaarlijks 3,5 miljard doses ontwikkelen van verschillende typen vaccins tegen ziekten als difterie, hepatitis A en B en mazelen, schrijft Tahir Amin in Foreign Affairs.

Volgens William Ampofo, hoofd van het African Vaccine Manufacturing Initiative, is er nog wel een flinke financiële injectie nodig om de capaciteit op het Afrikaanse continent op te schalen, zegt hij op Devex, het mediaplatform voor de internationale ontwikkelingssector. De productie van de andere vaccins moet ook gewoon doorgaan.

Johnson & Johnson produceert in Zuid-Afrika, maar die vaccins gaan naar het Westen en de Zuid-Afrikaanse bevolking wordt gepasseerd

Kennis delen

Lokale productie is niet altijd de oplossing om het vaccin ook bij de bevolking ter plekke te krijgen. Zo produceert Johnson & Johnson in Zuid-Afrika en andere delen van de wereld, maar gaan die vaccins naar het Westen en wordt de Zuid-Afrikaanse bevolking gepasseerd. India geeft juist wel voorrang aan haar eigen bevolking, en houdt haar zelfgeproduceerde vaccins, gemaakt door het Indiase Serum Instituut met een licentie van AstraZeneca/Oxford, bedoeld voor COVAX, achter om haar eigen bevolking mee in te enten. Zo loopt COVAX alsnog vaccins mis.

De onwil van farmaceuten om hun kennis te delen blijft intussen. De VS en de EU hadden daar een stokje voor kunnen steken. Jurist Ellen ’t Hoen: ‘De verschillende westerse farmaceuten hebben met financiële steun van overheden vaccins ontwikkeld. Helaas hebben de EU en de VS niet in de contracten opgenomen dat de intellectuele eigendomsrechten, inclusief patenten, data, kennis en kunde moeten worden gedeeld met anderen die de vaccins ook kunnen maken zodat de productiecapaciteit opgeschroefd kan worden.’

In één ding geeft ze Janssen gelijk: ‘Het vrijgeven van patenten alleen is inderdaad niet voldoende. Daarom is juist door de WHO de ‘Covid-19 technology Access Pool’ opgericht, om ook de technologische kennis en de productiekennis te delen.’

Vaccins maken is een ingewikkeld proces, met verschillende tussenstappen waarbij steeds andere technologie en kennis nodig is. Een vaccin bevat bijvoorbeeld 280 componenten, afkomstig van 86 locaties in 19 verschillende landen, zei bestuurder Angela Hwang van Pfizer onlangs tegen het Europees Parlement.

In Nederland is ondertussen op 9 februari een motie aangenomen van SP en D66, waarin de demissionaire regering wordt aangespoord om binnen Europa een klemmend beroep te doen op farmaceuten om op korte termijn hun rechten en kennis te delen.

Paul van den Berg is politiek adviseur van ontwikkelingsorganisatie Cordaid en volgt de ontwikkelingen nauwgezet. ‘De bedoeling is nu dat demissionair minister Kaag van Buitenlandse Zaken hierop gaat aandringen binnen de EU. Maar wij horen geluiden dat juist Nederland weinig sjoege geeft en de discussie in de EU over het opschorten van het patentrecht eigenlijk niet wil voeren gedurende de pandemie.’

Nederland heeft 70 miljoen bijgedragen aan COVAX, maar de belangrijkste financiële injectie, 6,7 miljard dollar, komt van de G7 plus de Europese Commissie, waarbij de VS met 2,5 miljard en Duitsland met 1,9 miljard de grootste schenkers zijn. De EU draagt bij met ruim 600 miljoen. Volgens campagneorganisatie ONE, die elk land langs de meetlat van een ‘vaccine access test’ legt, scoort Nederland vooral slecht op het bijdragen aan het beschikbaar maken van vaccins in andere landen.

Coronaviroloog Raoul de Groot houdt ondertussen zijn hart vast. ‘We weten niet hoe dit gaat aflopen: of het virus uiteindelijk verzwakt zoals soms gebeurt, of dat het juist virulenter wordt. Het lijkt er nu al op dat de vaccins in de toekomst regelmatig aangepast zullen moeten worden. Technisch is dat geen probleem, maar de vraag is hoe vaak dat moet gebeuren en of dat te behappen is. Of we erin slagen het virus te beteugelen of achter de feiten aan blijven lopen. Als je ziet wat er nu in Brazilië gebeurt: het is om moedeloos van te worden.’

‘Ook wij zijn compleet afhankelijk van de goedertierenheid van farmaceuten,’ zegt Paul van den Berg van Cordaid. ‘Sommige van hen maken nu al enorme winsten en zullen als er steeds nieuwe vaccins moeten komen, de komende jaren flink aan ons blijven verdienen.’

WHO-woordvoerder Laura Shevlin: ‘Het gaat vooral om de aanvoer en productie van vaccins. Daarom moet alle expertise en middelen worden ingezet, ook die van de farmaceutische industrie. Dat is onze allerhoogste prioriteit.’