Iedere week bericht politiek redacteur Thijs Broer uit de Haagse wandelgangen. Vandaag: vooral voor Alexander Pechtold zijn de slepende formatieonderhandelingen een helse puzzel. En nu is ook nog het sociaal overleg ontploft. De tegenstand tegen het komende kabinet balt zich al samen.
Meestal is de eerste vergaderdag van de Tweede Kamer na het zomerreces een genoeglijk samenzijn. In de wandelgangen rondom de Kamerzaal praten Kamerleden, voorlichters, bewindslieden en journalisten dan tijdens het wekelijkse Vragenuur uitgerust en monter bij over hun vakantie en de politieke onderwerpen van de dag. Maar gisteren werd menig gesprek bij de ‘patatbalie’ – het langgerekte houten meubel van de bodes buiten de plenaire zaal – meteen al overschaduwd door de slepende formatie en een nieuwe tegenvaller voor de formerende partijen: het ontploffen van het sociaal overleg tussen werkgevers en werknemers. Vooral de spindokters, Kamerspecialisten en onderhandelaars van de formerende partijen bleken aan een weekje Zuid-Frankrijk of Italië nauwelijks genoeg te hebben gehad om te bekomen van de vermoeienissen van de verkiezingscampagne en de daarop volgende formatieperikelen, die gisteren hun 175ste dag in gingen. En daar kwam het mislukken van het sociaal overleg dus nog eens overheen.
Vooral voor D66 is de vorming van een nieuw kabinet een helse puzzel. De partij die de verkiezingen in ging met de belofte progressief en conservatief Nederland te willen verbinden, in de politiek en daarbuiten, lijkt steeds meer alleen te staan. In juni, na het mislukken van de formatiegesprekken met GroenLinks, viel binnen D66 nog te beluisteren dat de Democraten nóóit in zee zouden gaan met de ChristenUnie: ‘Voor we het weten zijn we dan na elf jaar van overwinningen weer terug bij drie zetels’. Maar uit een mengeling van ambitie en verantwoordelijkheidsgevoel besloot D66 onder leiding van Pechtold toch met de ChristenUnie aan tafel te gaan, als enige progressieve partij van de vier, waardoor de kans om – althans bínnen het komende kabinet – een brugfunctie tussen conservatieve en progressieve partijen te vervullen, meteen al was verkeken.
<q class="pull-left">Welke naam zou je het nieuwe kabinet met zulke uiteenlopende wereldbeschouwingen ook moeten geven? Liberaal-conservatief? Seculier-christelijk? Of ‘Rechts-met-den-Bijbel’?</q>
Hoe lastig het gaat worden om straks in de nieuwe coalitie een eenstemmig geluid te laten horen, werd eerder deze week treffend geïllustreerd door CDA-leider en formatieonderhandelaar Sybrand Buma. In zijn H.J. Schoolezing stak hij een conservatief, begripvol pleidooi af over de zorgen van de boze burger en de noodzaak om voor de bedreigde Nederlandse cultuur in de bres te springen: precies het tegenovergestelde dus van het links-liberale vooruitgangsoptimisme van D66. Welke naam zou je het nieuwe kabinet met zulke uiteenlopende wereldbeschouwingen ook moeten geven? Liberaal-conservatief? Seculier-christelijk? Of ‘Rechts-met-den-Bijbel’, zoals Lodewijk Asscher het vilein uitdrukte?
D66 zou – in de ogen van de eigen kiezers – nog kunnen scoren met een nieuwe wet op het voltooid leven (één van de nieuwe ‘kroonjuwelen’) en een ambitieuze klimaatagenda (D66-Kamerlid Stientje van Veldhoven werd niet voor niets meermalen tot Groenste Politicus van het Jaar gekozen), maar juist op die punten zit het formatieoverleg door de weerstand van ChristenUnie respectievelijk  CDA nog steeds muurvast. Intussen slepen de weken zich voort en wordt het voor ieder van de formerende partijen met de dag lastiger uit de formatie te stappen, zeker nu het CPB al aan het doorrekenen van mogelijke sociaaleconomische maatregelen is geslagen. Alexander Pechtold zal wel met een héél goed argument moeten komen als hij de gesprekken nu nog afbreekt. En wat is dan het gevolg? Een minderheidskabinet met D66 aan de zijlijn? Nieuwe verkiezingen met een totaal ongewisse afloop? Collega Thijs Niemantsverdriet van NRC Handelsblad vergeleek het duivelse dilemma van Pechtold en de andere onderhandelaars van de week in de wandelgangen met de rij bij de Albert Heijn: als je al héél lang aan het wachten bent in de verkeerde rij en snel overstapt naar de andere zal je altijd zien dat daar het papier in de kassa net op is, dus blijf je toch maar staan.
Tot overmaat van ramp ontplofte van de week ook nog het sociaal overleg, zodat het nieuwe kabinet kan rekenen op massief verzet van de vakbeweging, de SP én de PvdA. De tegenstand begint zich nu al samen te ballen. SP-leider Emile Roemer reageerde verheugd op de komende opleving van de klassenstrijd, en PvdA-voorman Lodewijk Asscher nam met zichtbaar genoegen een voorproefje op zijn toekomstige rol als oppositie-terriër door van de informateur een Kamerbrief te eisen over het mislukken van het polderoverleg: waren de werkgevers wel hard genoeg onder druk gezet? Naar het zich nu laat aanzien zijn er straks voor D66 vanuit het nieuwe kabinet bar weinig deals te sluiten met de andere progressieve partijen, en dat terwijl de beoogde coalitie in de Kamer beschikt over een wel héél nipte meerderheid van 76 zetels.
In de wandelgangen gonsde gisteren dan ook het gerucht dat Pechtold van plan zou zijn in ieder geval niet zélf minister te worden: dan hoeft hij zich minder aan het kabinet te committeren en kan hij een doorstart maken als de nieuwe coalitie ergens in de komende paar jaar door de onderlinge spanningen uiteen spat. De onverwachte samenwerking tussen Mark Rutte en Diederik Samsom werd vijf jaar geleden een verstandshuwelijk genoemd, maar het kabinet in wording is er nu al slechter aan toe: het begint steeds meer te lijken op een ongewenst kind.