De vrouw die vanuit de dodencel het rechtssysteem van Oeganda veranderde

Op 9 juli 2000, midden in de nacht, zou de 21-jarige winkelier Susan wakker zijn geschrokken van een plotselinge klap in haar nek: ze had een zwaar bloedende snijwond. Naast haar lag haar man Constantino Sseremba, rochelend en in doodsnood. Hun huishoudster Patience getuigde later dat ze twee mannen de flat uit had zien rennen.

Drie dagen later werden Susan en Patience gearresteerd. Herbert, het zoontje uit een eerdere relatie van Constantino, had een belastende verklaring afgelegd. Susan zelf stelt dat haar schoonfamilie, met wie zij geen goede relatie had, daarbij een duistere rol heeft gespeeld.

Ze werd berecht, maar zonder advocaat: die kon ze zich niet veroorloven.

Drie jaar oud was de kroongetuige ten tijde van de moord. Twee jaar later, in de rechtszaal in de Oegandese hoofdstad Kampala, verklaarde de inmiddels vijfjarige kleuter dat zijn stiefmoeder Susan de keel van haar echtgenoot had doorkliefd met een kapmes terwijl huishoudster Patience diens benen omklemde.

Ze werd berecht, maar zonder advocaat: die kon ze zich niet veroorloven.

Moord, luidde op 11 september 2002 het vonnis van de rechter. Daarop stond in Oeganda automatisch de doodstraf en de rechter moest haar dus tot de galg veroordelen – de standaard-executiemethode in het land.

Internationale implicaties

Ik stuitte op het verhaal van Susan Kigula in 2010, bij de voorbereiding van een eerste reis naar Oeganda voor mijn project Law&Order, een vergelijkende studie naar strafrecht in vier landen.

Eenmaal in Kampala vroeg ik het vuistdikke pak processtukken op, in de verwachting dat mijn indruk van een belabberde strafrechtspraak bevestigd zou worden. Maar toen ik de stukken had doorgenomen, was ik tot mijn eigen verbazing ernstig in twijfel: op basis van het in de rechtszaal gepresenteerde bewijsmateriaal zou ik haar misschien ook wel schuldig hebben verklaard – al was het vreemd dat een eventueel motief onbesproken bleef en ik geen aanwijzingen zag voor echtelijke spanningen.

Later werd me duidelijk dat er simpelweg geen ontlastend bewijs werd aangevoerd, logisch aangezien ze geen advocaat had. Maar dat wist ik nog niet toen ik de stukken voor het eerst las.

Susan houdt tot op de dag van vandaag hartstochtelijk vol dat ze onschuldig is, en daarvan ben ik inmiddels ook overtuigd.

Intussen was Susan Oeganda’s beroemdste gevangene geworden, als voortrekker in een fameuze rechtszaak: Susan Kigula en 417 anderen tegen de staat Oeganda. Daarin eiste zij, ondersteund door het Death Penalty Project, een aantal ingrijpende wetswijzigingen, bovenal de afschaffing van de doodstraf.

Op 21 januari 2009 kwam het Hooggerechtshof met zijn besluit: de doodstraf bleef gehandhaafd. Maar het Hof bepaalde ook dat het jarenlang vasthouden van terdoodveroordeelden – de laatste daadwerkelijke executie in Uganda werd in maart 2003 voltrokken – op death row een vorm van marteling is: voortaan werd de straf na drie jaar automatisch omgezet in levenslang. Verder werd de verplichte doodstraf bij moord geschrapt.

Dankzij Susans initiatief moesten de honderden rechtszaken van alle terdoodveroordeelden nu herzien worden: de rechters konden met terugwerkende kracht rekening houden met verzachtende omstandigheden. Inmiddels zijn tientallen gevangenen vrijgelaten en zijn zo’n honderdtachtig doodstraffen omgezet in levenslang.

De zaak had internationale implicaties: ze speelde een belangrijke rol bij de afschaffing van de verplichte doodstraf bij moord in buurland Kenia.

Studeren onder een boom

Susan Kigula zat vast op de vrouwenafdeling van de Luzira-gevangenis aan de rand van de Oegandese hoofdstad Kampala.

Na het lezen van al die processtukken wilde ik haar weleens in levenden lijve ontmoeten. Verrassend soepel kreeg ik toestemming. Susan bleek een sprankelende, intelligente en warme vrouw, en we vatten direct sympathie op voor elkaar.

Nadat Susan in 2008 had gehoord dat in de mannenafdeling van Luzira middelbaar onderwijs werd gegeven, wist ze toestemming te krijgen om zelf een school op te zetten in de vrouwengevangenis. Het verlichte hoofd van het Oegandese gevangeniswezen, Johnson Byabashaija, steunde haar: ‘Ik wil de gevangenissen transformeren van strafinrichtingen tot correctie-instellingen,’ zei hij.

Van familie en vanuit de mannengevangenis kreeg ze leerboeken en met vier anderen begon ze te studeren onder een boom. Een jaar later haalde het vijftal het eindexamen middelbare school en vervolgens gingen ze anderen lesgeven. 

Vervolgens kwam Susan in contact met een Britse advocaat, Alexander McLean, die zich inzette voor verbetering van de omstandigheden in de Oegandese gevangenissen. Hij overtuigde haar ervan om rechten te gaan studeren en in 2011 kreeg ze via hem de gelegenheid om een schriftelijke studie te volgen aan de University of London. Ze was de enige vrouwelijk gevangene in Oeganda die universitair onderwijs volgde, en al snel hielp ze medegevangenen – en bewakers – met juridisch advies.

Op 11 november 2011, enkele maanden na onze eerste ontmoeting, kwam Susan Kigula zelf opnieuw voor de rechter. In een emotionele zitting, waarbij ze in tranen haar stiefzoon Herbert en haar schoonfamilie tevergeefs om verzoening vroeg, werd haar straf teruggebracht tot twintig jaar. Huishoudster Patience kreeg zestien jaar.

Toen ik in 2013 opnieuw de vrouwengevangenis bezocht, trof ik Susan met een stapel boeken aan een tafeltje in een rustig hoekje. Ze was in een uitstekend humeur: haar studie vlotte prima, en ze verwachtte over drie jaar vervroegd vrij te komen vanwege goed gedrag. Ze wilde zich daarna inzetten voor mensenrechten: ‘Veel mensen belanden in de gevangenis omdat ze geen advocaat kunnen betalen. Ik wil hier uitkomen als een gestudeerde vrouw om te kunnen strijden voor de rechten van de kansarmen.’

Op krantenfoto’s is te zien hoe er, bij een tussentijdse undergraduate diploma-uitreiking aan haar en twee mannelijke gevangenen, in het huis van bewaring een feest werd georganiseerd compleet met een enorme taart, die het trio aansneed samen met het glunderende gevangenishoofd Johnson Byabashaija.

Kandidaatsbul

In de ochtend van 27 april 2016 vond ik een e-mailtje in mijn Inbox: ‘Hi, Jan, this is Susan Kigula. I am out of prison and I decided to contact you.’

Op een regenachtige januari-ochtend had een bewaakster haar onder een paraplu naar de uitgang gebracht, na zestien jaar opsluiting. Een paar maanden later was ze voor even terug in de Luzira-gevangenis, om daar haar kandidaatsbul in ontvangst te nemen – een van haar twee medestudenten zat nog vast. Onderdeel van de festiviteiten was een TEDx event met internationale sprekers, en in de middag een grote receptie in Kampala’s Sheraton hotel.

Susan is bezig met het opzetten van ’s werelds eerste vanachter de tralies opererende advocatenkantoor, waarbij gevangenzittende juristen armlastige medegevangenen rechtshulp bieden.

Susan woont nu samen met haar zus en de door haar ouders opgevoede en inmiddels negentienjarige dochter van haar en Constantino, Leticia. Ze werkt voor het door advocaat McLean opgerichte African Prisons Project. Ze houdt gepassioneerde lezingen over hoop en individuele ontplooiing en geeft juridisch advies aan gevangenen, en ze is bezig met het opzetten van ’s werelds eerste vanachter de tralies opererende advocatenkantoor, waarbij gevangenzittende juristen armlastige medegevangenen rechtshulp bieden.

De nu 38-jarige winkelierster van weleer reisde sinds haar vrijlating naar onder meer Italië, Noorwegen, Gambia en Roemenië, als spreekster op internationale conferenties over de doodstraf. In Parijs ontmoette ze een voormalige Franse minister van Buitenlandse Zaken en in Zweden hield ze lezingen over het lot van kinderen van gevangenen. En misschien nog wel het mooiste: op de Oegandese tv presenteerde het vooral onder jongeren populaire controversiële muzikale nieuwsprogramma Newz Beat een rap over deze ‘Citizen Hero’.