Milieu
De telefoniste waarschuwt bij aanmelding nog: op de jaarvergadering van de Centrale Organisatie voor de Vleessector (COV) is de paardenvleesaffaire geen onderwerp van gesprek. Maar in de bistro van conferentieoord Groot Kievitsdal in Baarn heeft iedereen het erover. ‘Dit wordt een ramp,’ voorspelt een importeur van vlees uit Zuid-Ameri­ka. Hij vreest dat de roep om etikettering van al het vlees tot onwerkbare administratieve lasten zal leiden. Ook voorzitter Jos Goebbels beseft dat hij in zijn toespraak tot de leden niet aan de affaire kan ontkomen. ‘Het is erg jammer dat zoiets gebeurt, want we hadden alles met zijn allen goed op orde. Het is één persoon die de boel verziekt,’ zegt hij.
Eigenlijk wil Goebbels het vandaag over precies het omgekeerde hebben. Niet het gesjoemel ingegeven door de race om vlees zo goedkoop mogelijk in de schappen te leggen, maar alle mooie initiatieven van de sector om milieu- en diervriendelijke producten te leveren die juist wat meer mogen kosten. Op deze vroege lentedag lanceert hij feestelijk het eerste maatschappelijke jaarverslag, dat pronkt met lachende vleesverwerkers voor wie verantwoord ondernemen het hoogste goed is.
Staatssecretaris Sharon Dijksma mag het verslag met een druk op een iPad de digitale wereld in helpen. In haar toespraak voor de COV-leden zegt ze er ‘erg blij’ mee te zijn, want ‘zo komen we samen verder op het pad van de duurzaamheid’. Maar ook zij ontkomt niet aan de pijnlijke actualiteit. Een Nederlands koelhuis heeft immers een belangrijke rol in de paardencrisis. ‘Het is heel triest om te zien dat terwijl we de markt voor kalveren in Japan net open hadden, wat een enorm bijzonder moment was, we met zo’n affaire geconfronteerd worden,’ zegt ze.
Al te lang wil de staatssecretaris niet stilstaan bij de ellende. Ze is vooral gekomen om haar duurzame visioenen te schetsen. Dijksma droomt van een toekomst waarin de Ne­der­landse agrarische sector net als in het verleden wereldwijde faam heeft, maar nu als het toppunt van duurzaamheid en innovatie. Haar ambitie is dat elk lapje vlees dat de Nederlander in 2020 op zijn bord vindt, duurzaam is.
Hoe ze deze droom in slechts zeven jaar tijd waar denkt te maken, mocht de staatssecretaris voor het eerst ontvouwen op 24 januari in het Kamerdebat over de begroting van landbouw en natuur. Dijksma maakte haar reputatie als door de wol geverfde politica volledig waar. Ze was druk bezig met processen aansturen, onderzoeken uitzetten en met mensen om tafel zitten. Het opmerkelijkste moment kwam toen Sjoera Dikkers, de woordvoerdster landbouw, visserij en voedsel van Dijksma’s eigen partij, haar ongeduld niet kon bedwingen. Mooi die ambitie om al het vlees in 2020 duurzaam te hebben. En goed om daar met vleesproducenten en supermarkten over te praten. Maar Dikkers vroeg zich af ‘wanneer het punt bereikt wordt waarop de staatssecretaris zelf ingrijpt’. Dijksma antwoordde dat we in een markteconomie leven. ‘Er is niet een soort knop waar je vanuit de overheid op kunt drukken als je wilt ingrijpen.’ Maar dat vond Dik­kers toch te mager. ‘We hebben op heel veel fronten regelgeving,’ legde ze uit. En als de markt zelf niet genoeg tempo maakt, moest de staatssecretaris durven te interveniëren, vond de PvdA-woord­voer­ster landbouw.
Ruim een maand later zegt Dikkers aan de telefoon dat het te vroeg is om Dijksma al ergens op af te rekenen. ‘Ze zit er nog maar net en ze is een heel daadkrachtige tante.’ Toch wil ze een signaal afgeven dat Dijks­ma het de vleesproducenten en supermarkten niet te makkelijk moet maken. ‘Wat ik niet wil, is een staatssecretaris die bij elke beweging die de sector maakt zegt: jongens, fantastisch.’
Daar heeft Dijksma wel een handje van. De ochtend van haar rede bij de jaarvergadering van de COV was ze te gast bij de Land- en Tuinbouw­organisatie Noord in Venhuizen. Daar zei ze over de door de pluimveesector en supermarktbranche gelanceerde ‘kip van morgen’ dat die behoort tot de categorie ‘initiatieven die leiden naar het doel dat dit kabinet onderschrijft: al het vlees duurzaam in 2020’. Dikkers is stukken minder enthousiast. ‘De kip van morgen is maar een heel kleine fractie beter dan de kip van vandaag. Bovendien ligt de kip van morgen straks voor de Nederlandse consument in de schappen, maar blijven de meeste kippen die gefokt worden voor het vlees nog steeds plofkippen omdat die voor de exportmarkt zijn.’
Gerard Schouw, landbouwwoordvoerder van D66, is niet minder sceptisch. ‘Een kip krijgt een luciferdoosje meer ruimte in een hok. Dan kan je natuurlijk zeggen: de sector komt in beweging, hoera, we gaan de goede kant op. Maar je kunt ook als politiek een norm stellen. Deze sector is een hok vol lobbyisten. En ze hangt aan elkaar van convenanten en goede bedoelingen. Maar of je daarmee echt stappen zet…’
Het links-liberale Kamerlid blijkt minder vertrouwen te hebben in de tucht van de markt dan de sociaal-democratische bewindsvrouw. ‘Ook bij de paardenvleesaffaire is de sector er weer als de kippen bij om te zeggen: we maken zelf nieuwe afspraken met elkaar,’ zegt Schouw. ‘Je kan ook als wetgever kijken of je niet wat simpele maatregelen kan nemen, bijvoorbeeld het verhogen van de boetes die de Voedselwarenautoriteit kan opleggen. Twee maanden geleden hadden we gedoe over zalm die uit de schappen werd gehaald. De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit heeft een aantal bedrijven een boete opgelegd. Ik vroeg de staatssecretaris waar we het over hadden. Het bleek om iets van duizend euro te gaan. Niet een bedrag waar een disciplinerende werking van uitgaat. Het heilige geloof in zelfregulering heb ik niet.’
Gevraagd naar zijn indruk van de eerste maanden Sharon Dijksma, begint Schouw spontaan over haar voorganger Co Verdaas, die vanwege een declaratieaffaire uit zijn tijd als provinciebestuurder na korte tijd het veld moest ruimen. ‘Verdaas was wel heel krachtig,’ zegt Schouw. ‘Hij wilde veel rondom dierenwelzijn, gewasbeschermingsmiddelen en verduurzaming. Dijksma is echt een politiek dier. Wat ik merk in de debatten is een beetje vooruitschuiven. Ik ben geneigd enige clementie te hebben, ze zit er pas net. Maar de dossiers stapelen zich wel op. Mega­stallen, mestbeleid, dierenwelzijn, gewasbescherming, voedselfraude. Ze moet daar toch echt positie in kiezen.’
Ook Jesse Klaver van Groen­Links blijkt heimwee naar Verdaas te hebben. ‘Hij was een enorm inhoudelijk gedreven man. Verdaas kwam met een soort van vleestaks. Daarmee nam hij zelf vanuit de politiek initiatief en liet het niet alleen afhangen van overleg met de sector.’ Maar Dijksma heeft al laten weten dat ze in een vleestaks weinig ziet. ‘Ik ben van mening dat het de Nederlanders in principe vrij staat te consumeren wat zij willen,’ zei ze bij LTO Noord. ‘Ik ben er dan ook niet voor om het BTW-tarief op niet-duurzaam voedsel te verhogen.’
Het laat volgens Klaver zien hoe verpolitiekt Dijksma is. ‘Ze weet dat de staatssecretaris van Financiën en de Belastingdienst niet te veel nieuwe belastingen willen, zeker niet als het om vergroening gaat. Dat vinden ze maar ingewikkeld.’ Dijksma is ‘een politiek zwaargewicht’, zegt het GroenLinks-Kamerlid. ‘Maar daar zit misschien ook wel een gevaar aan, namelijk dat de inhoud ondergeschikt wordt gemaakt aan het politieke en bestuurlijke en dat het vooral over de processen en de ketenpartners en dat soort bureaucratische woorden gaat. Ik zie op dit gebied niet zoveel verschil met het vorige kabinet. Nog steeds is het overleg met de sector het allerbelangrijkste.’
In de week dat de paardencrisis uitbarstte, riepen wetenschappers iedereen in het Westen op demitarians te worden, onze vleesconsumptie te halveren. In het rapport Our Nutrient World van het milieubureau van de Verenigde Naties schetsten ze een alarmerend beeld van de ontwrichting van de planeet door de almaar groeiende vleesconsumptie. De uitputting van de fosfaatvoorraden, een voor de landbouw essentiële grondstof. De aanslag op de biodiversiteit door verzuring en verdroging. De versterking van de opwarming van de aarde. Al waakt ons eigen Planbureau voor de Leefomgeving ervoor dit soort adviezen te geven – ambtenaren mogen zich immers niet bezondigen aan politieke keuzes – de eerste oplossingsrichting om het voedselsysteem duurzamer te maken die het in de jongste Balans van de leefomgeving voorstelt, is ‘anders consumeren’, en dat betekent vooral minder vlees. Maar voor het beïnvloeden van de voedselconsumptie is in het beleid in de afgelopen jaren weinig aandacht geweest, constateert het Planbureau.
Daar lijkt Dijksma weinig verandering in aan te willen brengen. In reactie op een gloedvol betoog van Marianne Thieme van de Partij voor de Dieren tijdens een commissievergadering zei ze kortaf: ‘Het staat consumenten vrij om keuzes te maken. Gelukkig. Dat geldt ook voor vlees. Vlees dat in de winkelschappen ligt, voldoet aan de normen die daarvoor gelden.’
Met dat antwoord komt ze niet weg, zegt Jesse Klaver. ‘Ze heeft gelijk dat het een onbegaanbare weg is vanuit de overheid te zeggen: u zult geen vlees eten. Maar de staatssecretaris vergeet wel iets anders: het zou niet raar zijn als ze de maatschappelijke kosten van vlees zou doorrekenen, zodat we een reële prijs ervoor betalen. Dat zal direct gevolgen hebben voor de consumptie. Als politicus mag je ook opvattingen hebben over het goede leven en zeggen dat het goed zou zijn dat we als samenleving minder vlees zouden eten.’
Ook Sjoera Dikkers vindt haar partijgenoot te terughoudend: ‘We zeggen ook als overheid: geniet, maar drink met mate. We hebben waarschuwingsstickers op sigaretten staan. Het ingrijpen in consumentenpatronen is dus niet vreemd. Je moet de optie openhouden dat je dat op vleesgebied ook moet doen. De sector heeft jarenlang de ruimte gehad om met campagnes als “kip, het meest veelzijdige stukje vlees” de consumptie te pushen. Het is wel goed om daar een tegenhanger voor te bieden en om mensen bewust te maken van de effecten van vlees eten.’
Maar minderen is een woord dat niet in het vocabulaire van Dijksma past. In elk verhaal dat de staatssecretaris houdt in de Kamer en in het land hamert ze op ‘groene groei’. Fantas­tisch als de Nederlandse agrarische sector groeit, als het maar op milieu- en diervriendelijke wijze gebeurt. Alsof ze de mosterd heeft gehaald bij Unilever-topman Paul Pol­man, die de omzet van zijn bedrijf wil verdubbelen maar de CO2-uitstoot per eenheid product wil halveren, zei ze bij LTO Noord dat ze ‘twee keer meer met twee keer minder’ wil.
‘Ik kan maar weinig mensen bedenken die tegen groene groei zijn,’ reageert Jesse Klaver. ‘Maar dat neemt niet weg dat krimp in sommige gevallen nodig is. Dion Graus van de PVV viel mij er in een debat op aan dat wij voorstanders van de Natura 2000-gebieden zijn en wij de koeien in de wei willen hebben, terwijl heel veel boeren door die Natura 2000-gebieden de koeien juist niet in de wei mogen laten lopen. Mijn antwoord is vrij simpel: dat betekent dat je de veestapel moet terugdringen. Het is een illusie dat je permanent kan doorgroeien als je er maar het woord groen op plakt.’
Als ze het over haar droom van groene groei heeft, verwijst Dijksma telkens weer naar het Verbond van Den Bosch. Dat is de club die in 2011 onder leiding van Daan van Doorn, vroeger de baas van slachterijconcern VION, een toekomstvisie maakte op de veehouderij. Nu bevatte het rapport Van Doorn mooie woorden over een volledig duurzame veehouderij in 2020. Maar er stond ook veel in waar niet iedereen gelukkig mee was. Van Doorn pleitte voor verdere intensivering van de veehouderij en sloot megastallen niet uit. Ook was zijn definitie van duurzaamheid volgens sommigen nogal zwak: om duurzaam te mogen heten, was het niet nodig de grondstofkringlopen op het niveau van Noordwest-Euro­pa te sluiten. De Dieren­be­scherming en Natuur &#038; Milieu besloten het akkoord daarom niet te ondertekenen. CDA-staatssecretaris Henk Ble­ker en zijn partner in de Kamer Ger Koopmans, die toch niet de geschiedenis zullen ingaan als voorvechters van duurzaamheid, vonden het juist een machtig mooi stuk.
De Regiegroep Duurzame Veehou­de­rij die afgelopen maandag onder leiding van Dijksma bijeen kwam, gaat nu het akkoord van Den Bosch uitwerken. In die club zitten vooral oude rotten uit de bestuurlijke wereld zoals Hans Alders en Loek Her­mans en mensen uit de sector zoals Cees ’t Hart, directeur van Campina en voorzitter van de topsector Agri­food, en Albert Jan Maat van de Land- en Tuinbouw­orga­ni­sa­tie. Sjoe­ra Dikkers verwacht er niet veel van. ‘Daar gebeurt volgens mij niet zo heel veel omdat die regiegroep niet een heel duidelijk mandaat heeft en vooralsnog ook niet een duidelijke richting van de staatssecretaris heeft gekregen.’
Vorige week schreef Dijksma een brief aan de Kamer waarin ze antwoord gaf op vragen uit een overleg van de commissie Economische Zaken over voedsel en voedselprijzen. Uit de koker van de PvdA-fractie kwam een vraag over de Monitor Duur­zaam Voedsel van het Landbouw Eco­no­misch Instituut. Daaruit blijkt dat nog geen zes procent van het geconsumeerde voedsel in Neder­land duurzaam is. En dat duurzaamheid veel meer vergt dan de wetgeving vereist. Is het niet nodig de regelgeving aan te scherpen als de wettelijke kaders niet duurzaam genoeg zijn, vroeg Dijksma’s eigen fractie. De staatssecretaris antwoordde dat ze innovatie door het bedrijfsleven niet wil ‘belemmeren door extra regelgeving te creëren’.
Dikkers is niet blij met het antwoord. ‘Nee, wij willen natuurlijk een ambitieuze staatssecretaris.’ Maar op Twitter leverde het een compliment van LTO-man en schapenboer Nico Verduin op. ‘Staats­se­cre­taris begrijpt het.’ Loftuitingen van de boeren, Dijksma’s voorganger Bleker kan tevreden zijn.

Tomas Vanheste

Sharon Dijksma, de nieuwe Henk Bleker

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips