God is dood. The School of Life geeft je er filosofen voor terug

De Kleine Komedie in Amsterdam is geen plek om gewichtig te doen. Dus als daar op een doordeweekse avond een filosofie-evenement wordt georganiseerd, wordt het niet gewichtig. Dan wordt het een feestje.

Het feestje heet Filosofie voor een weergaloos leven en wordt georganiseerd door The School of Life Amsterdam, met ‘huisfilosoof’ Lammert Kamphuis (jasje, jeans, baardje) als middelpunt. Hij komt op onder opzwepende muziek, na aangekondigd te zijn door een host die het ontzettend fijn en tof vindt dat we hier zijn. Na dit ritueel – er gebeurt ook nog iets met glowsticks – krijgen de bezoekers anderhalf uur filosofieles, gebaseerd op Kamphuis’ pas verschenen boek Filosofie voor een weergaloos leven (De Bezige Bij). Een boek dat weer mede geïnspireerd is op zijn cursussen aan The School of Life.

Bijna alle vijfhonderd stoelen zijn gevuld. Het publiek is gemiddeld een jaar of 35, vaker vrouw dan man, overwegend wit. Voor aanvang worden er selfies gemaakt en bespreekt een jonge vrouw met een vriendin hoe ze het schrijven van haar scriptie combineert met yogales geven.

Herkenbaar moment: je gaat tegen je zin ‘gezellig’ mee met de vrijmibo, omdat je je druk maakt over wat je collega’s anders van je zullen denken.

Elke hoop dat filosofie je leven inderdaad weergaloos kan maken, neutraliseert Kamphuis direct. ‘Het woord weergaloos is hier bedoeld als: het leven heeft geen weerga,’ zegt hij, heen en weer wandelend tussen School of Life-banieren. ‘We gaan het vanavond dus hebben over filosofie die je helpt bij een leven dat maar één keer plaatsvindt.’

2500 jaar inzichten

Volgens Kamphuis zijn we allemaal maar in een leven beland waar we niet voor hebben gekozen en waarin we onze rol moeten vinden. ‘Gelukkig denken filosofen al 2500 jaar na over de vraag hoe we dat leven kunnen leiden. En welke ideeën, oefeningen en inzichten daarbij kunnen helpen.’

Er volgt een spoedcursus toepasbare filosofie, die Kamphuis in de vorm giet van een denkbeeldig weekend. Hij gaat herkenbare momenten af – van vrijmibo tot luie zondagavond – en grijpt die aan om filosofen te raadplegen voor advies.

Een herkenbaar moment: je gaat tegen je zin ‘gezellig’ mee met de vrijmibo, omdat je je druk maakt over wat je collega’s anders van je zullen denken. De filosofen die Kamphuis raadpleegt: de cynici, oude Grieken die streefden naar autarkeia, je onthechten van de mening van anderen, en daarom regelmatig masturberend door Athene liepen. Het advies: gedraag je regelmatig schaamteloos, om zo immuner te raken voor de mening van anderen. Ga bijvoorbeeld eens een halve minuut op de vloer van de supermarkt liggen, zegt Kamphuis, en het publiek lacht met hem mee. Illustratief voor de lichte toonzetting van de avond, die zelden pretentieus of ernstig wordt.

Linnen tasjes

Sommige bezoekers hebben een linnen tasje bij zich met een spreuk van Alain de Botton erop. De Botton, populair Britse filosoof, begon The School of Life in 2008 in Londen. Inmiddels zijn er vestigingen in elf wereldsteden, waaronder Antwerpen, Berlijn, Sydney en Tel Aviv, en is uitbreiding naar New York in volle gang.

Amsterdam is na Londen de grootste en succesvolste afdeling. De locatie, trekt jaarlijks 30.000 bezoekers, de omzet groeit naar eigen zeggen met 50 procent per jaar en in een gemiddelde class is ongeveer de helft van de bezoekers nieuw.

‘Het gesprek aangaan is een manier om te ontdekken dat je niet knettergek bent.’

Creatief directeur Laurens Knoop (45) begon ‘Amsterdam’ begin 2014, samen met drie anderen, als voortzetting en uitbreiding van voorganger Brandstof. ‘De filosofie zit vol ideeën die iedereen kunnen helpen, en wij willen ze herwaarderen,’ zegt hij. ‘Daarbij zijn we heel utilistisch. We gebruiken beproefde en concrete ideeën die in de filosofie of andere wetenschappen voor het oprapen liggen.’

Ik spreek Knoop (staalkleurig haar, pullover ónder zijn blouse) in een glazen vergaderruimte op de eerste verdieping van School of Life-pand aan het Frederiksplein in hartje Amsterdam. Hij is net terug uit Seoul, waar hij lokale School of Life’ers heeft geadviseerd. Voor volgende week staat Parijs op de agenda. De barista (opgestoken haar, neuspiercing) komt thee en koffie brengen, kantoorhond Boet (schapendoes, braaf) doet een dutje op het tapijt.

Bij The School of Life gaat het  behalve om kennisoverdracht ook om interactie. ‘Het gesprek aangaan is een manier om te ontdekken dat je niet knettergek bent. Een van mijn favoriete uitspraken is van de Amerikaanse psycholoog en psychotherapeut Carl Rogers: “Het meest persoonlijke is ook het meest universele”. Hoe dieper je afdaalt naar gedachten waarvan je zelf denkt dat ze heel raar zijn, hoe groter de kans dat anderen ze ook hebben.’

En noem dat vooral geen zelfhulp – alsjeblieft zeg, dat vage gedoe. ‘Zelfhulpboeken beloven dingen als: in vijf stappen word je directeur, in drie stappen word je gelukkig, in zeven stappen word je de ultieme leider. Dat is A. niet waar en B. al was het waar, als het niet lukt ben je een dubbel zo grote loser, omdat iedereen het in zeven stappen kan behalve jij.’

Evenementen als die in De Kleine Komedie trekken de aandacht, maar de ruggengraat van de School zijn de ‘classes’: cursussen waarin een levensthema door een of twee docenten vanuit wetenschappelijke inzichten wordt verkend. De classes, zoals ‘Rust in je hoofd’ of ‘Beter leren ruziemaken’, duren tweeënhalf uur en kosten 44 euro. Verder zijn er reeksen en zomerscholen en is er zelfs een jaaropleiding in the works. Veel materiaal is oorspronkelijk ontwikkeld op het Londense hoofdkwartier.

Filosofie als snack

Hoofddocent Lammert Kamphuis (35) haalt zijn inspiratie vooral uit Socrates en Heidegger, vertelt hij daags na zijn onemanshow.

‘Wij zijn er niet voor het topje van de piramide, de wetenschappers. Wij zijn er voor wie daar onder zitten, de mensen die de eerste stap willen zetten.’

Over de Griekse wijsgeer: ‘Ik ben gecharmeerd van zijn idee van filosofie: op de straten van Athene met alles en iedereen in gesprek gaan. Die sfeer probeer ik in een zaal met mensen te creëren.’ En over de Duitse denker, op wie hij afstudeerde: ‘Hij redeneerde niet analytisch en logisch en boven de werkelijkheid hangend, maar juist vanuit een heel directe beleving van die werkelijkheid.’

Bij The School of Life wordt filosofie dan ook bekeken als een grote verzameling levenslessen. Iets dat wel tot wrevel leidt in academische kringen, waar men moppert dat The School of Life van filosofie een snack maakt. Oprichter Knoop reageert geroutineerd op die kritiek: ‘Wij zijn er niet voor het topje van de piramide, de wetenschappers die zwaar zijn ingevoerd in de filosofie of psychologie. Wij zijn er voor wie daar onder zitten, de mensen die de eerste stap willen zetten.’

En om hen aan te spreken, moet je de boel nu eenmaal een beetje gezellig houden. Zo is You only die once er volgens de website voor ‘iedereen die wel een luchtige dag over dit zware onderwerp kan gebruiken’. ‘Het is natuurlijk een serieus onderwerp,’ zegt Kamphuis, ‘en de bezoekers vertellen ook open over hun ervaringen met de dood. Maar wij bieden geen groepstherapie aan. De luchtige teksten voorkomen ook een beetje dat mensen die verwachting hebben.’

Zelfs in deze cursus over de dood, gegeven op een begraafplaats, wordt het onderwerp positief en utilistisch bekeken. Knoop: ‘Als je met de dood geconfronteerd wordt, is dat een prikkel om meer uit jezelf te halen.’

Als je wat wilt met je leven, zegt Knoop, is je onderbewustzijn uitpluizen noodzakelijk. ‘Ik gebruik vaak het beeld uit The Matrix, waarin Neo kiest tussen een blauwe en een rode pil. Wij geven je de keuze: je mag je leven in naïviteit leven, of je kan afdalen in de krochten van je eigen ziel. En daar kun je ook hele lelijke dingen tegenkomen.’

Mantelpakken

Zelf heeft Knoop verschillende worstelingen achter de rug: een burn-out, een carrière als consultant bij onderzoeksbureau Motivaction waar hij ongelukkig van werd en een fase van veel feesten die evenmin bevredigde. Jaren geleden liet hij de consultancywereld welbewust achter zich, nota bene nadat hij net een MBA had afgerond. Hij volgde zijn creatieve instinct, richtte Brandstof (later The School of Life) op en vond voldoening. ‘Geluk is een moment; voldoening is permanent.’

Door de glazen wand van het kantoortje bekijken we hoe School of Life-medewerkers (sneakers, hoogwaterjeans) elkaar op de gang high fives geven. De organisatie heeft vandaag een grote zakelijke klant binnengehaald, legt Knoop uit. Hij glimlacht: ‘Zo ziet succes eruit.’

Zakenlieden – zuidassers, bankiers en consultants – vormen de snelst groeiende doelgroep van The School of Life en worden bediend met speciale classes over onderwerpen als werk-privébalans. Intern staan ze bekend als Opwaarts Mobielen, naar een doelgroepenmodel dat bedacht werd bij Motivaction. ‘De Opwaarts Mobielen zijn ambitieus, maar niet zo cultureel onderlegd. Om ver te komen, weten ze dat ze zich cultureel en persoonlijk moeten ontwikkelen. Zelfs de meest conservatieve organisaties, zoals assurantiebedrijven, zijn tegenwoordig met zulke dingen bezig.’

Door de glazen wand van het kantoortje bekijken we hoe School of Life-medewerkers (sneakers, hoogwaterjeans) elkaar op de gang high fives geven.

De andere twee doelgroepen waar de School zich op oriënteert, zijn Hedonisten en Kosmopolieten. De Hedonisten zijn ‘snackers’ die eens in de zoveel tijd komen, liefst bij de nieuwste classes. De Kosmopolieten zoeken juist toegewijd naar verdieping en kiezen voor een lifecard à 299 euro, die een jaar lang toegang tot alle classes geeft. Er zijn enkele honderden lifecard-houders.

Goede marketing

Dat succes is niet los te zien van de opkomst van zelfverbetering en zelfhulp en de hernieuwde behoefte aan zingeving in een geseculariseerde maatschappij. In 2013 werd in Londen The Sunday Assembly opgericht, een ‘kerk voor atheïsten’ met inmiddels afdelingen in Amsterdam en Apeldoorn. Een jaar daarvoor opende ‘Zuidas-dominee’ Ruben van Zwieten De Nieuwe Poort, een tempel voor bezinning in het Amsterdamse zakendistrict die in 2016 een zusterlocatie kreeg in Rotterdam.

Allemaal pogingen het ‘zingevingsvacuüm’ in de moderne tijd in te vullen, zegt filosoof en theoloog Gerko Tempelman (30). ‘We hebben om goede redenen afgerekend met religie, maar zijn daardoor ook wat kwijtgeraakt. Namelijk: praten over wat het goede leven is en wat we belangrijk vinden.’

Tempelman richtte zelf de Amsterdam Church for Atheists (+ agnostics + the rest of us) op, een gezelschap dat nu door anderen wordt geleid. Bij The School of Life gaf hij in het opstartjaar 2014 filosofiecursussen, inmiddels doet hij dat elders. Uit die cursussen kwamen een leesclub en een vriendengroep voort. ‘Het bindt mensen samen. Aanstaande zaterdag heb ik nog een verjaardag van iemand uit die groep.’

Hij noemt het ‘waanzinnig’ dat de School zalen weet vol te krijgen, met relatief jonge mensen bovendien. Normaal trekken cursussen over zingeving en filosofie volgens hem vooral pensionado’s, die na een leven lang werken tijd hebben voor bezinning. Maar waar menig ideële organisatie zich heeft stukgebeten op het trekken van een jonge doelgroep, lukt dat The School of Life wel.

‘Ik weet uit eigen ervaring dat het niet moeilijk is om de sympathie van jongeren te winnen, maar wel om ze daadwerkelijk in beweging te krijgen. Je ziet ook debatcentra De Balie en De Rode Hoed daarmee worstelen,’ zegt Tempelman.

Geen kompas

Volgens Kamphuis beantwoordt zijn werkgever aan een nieuw ontstane behoefte onder zijn generatiegenoten: ‘De dertigers van nu zijn niet religieus opgevoed en kennen ook de strijd niet die hun ouders en grootouders voerden om zich te bevrijden van religie. Daardoor hebben ze niet echt een levensbeschouwelijke oriëntatie of kompas. Maar ze komen wel op punten in hun leven dat ze gaan stilstaan bij de waarde van werk, of hun sterfelijkheid. Daar zit een behoefte aan gesprekken over het leven. De tijdgeest zit ons mee. In de jaren negentig was er meer verzet tegen religie, inmiddels is er voor iets als The School of Life meer ruimte.’

Volgens Knoop hebben we behoefte aan voorbeelden. God is dood, politieke leiders wekken meer weerzin op dan inspiratie, beroemdheden vallen van hun voetstuk door #MeToo. En dan is er de The School of Life die zegt: hier heb je wat oude filosofen, die kunnen niet meer van hun sokkel vallen. Hun ideeën hebben de tijd overleefd en zullen dat blijven doen.

‘Als je jezelf wilt ontwikkelen, kun je helemaal naar de VU fietsen of op de UvA in een brakke zaal gaan zitten. Of je komt hierheen.’

En ja: het is ook gewoon slimme marketing, dat weten Knoop en Kamphuis ook wel. En een goed gevoel voor wat het lekker doet in Amsterdam. Het barretje serveert koffie van het hippe White Label en staat vol met kamerplanten en boekenkasten gevuld met door The School of Life zelf uitgegeven filosofische boeken. Knoop: ‘Als je jezelf wilt ontwikkelen, kun je helemaal naar de VU fietsen of op de UvA in een brakke zaal gaan zitten. Of je komt hierheen.’

Of naar het jaarlijkse muziekfestival Lowlands, waar een lineup van docenten van The School of Life op elke editie lezingen geven. Of Brainwash, het festival dat de School zelf organiseert, in samenwerking met omroep Human.

Anders ontwikkeld

In zijn boek Religion for Atheists uit 2012 pleit Alain de Botton voor het behouden van het goede van religie, waaronder de gemeenschapszin en het element van zingeving. Hij wilde ooit zelfs een tempel voor atheïsten bouwen in Londen.

Van die spirit is weinig terug te vinden bij de Amsterdamse School of Life. Een aanvankelijk idee om op zondag bijeenkomsten te organiseren, sneuvelde al vroeg. Bij The Sunday Assembly hebben ze eigenlijk meer naar De Botton geluisterd, door elke eerste zondag van de maand een dienst voor ongelovigen te houden in een cultureel centrum in Amsterdam, inclusief rituelen als samenzang en collecte.

Gerko Tempelman, die zichzelf omschrijft als een twijfelende christen en onder meer lezingen geeft over de islam, vindt het een gemiste kans dat religie bij The School of Life vrijwel afwezig is in de programmering. ‘En niet alleen religie als concept, maar ook de beleving van mensen die gelovig zijn, hoe zij het ervaren. Ik denk dat dat belangrijk is in deze tijd.’

Maar Knoop houdt zijn instituut heel bewust op afstand van quasireligieuze gemeenschapsgevoelens. ‘Bij ons gaat het om zelfontwikkeling en het idee dat je er uiteindelijk alleen voor staat. Jij bent verantwoordelijk voor wat je doet, wat je met je leven wil.’ Met zingeving en de ‘knuffeligheid’ die daar vaak bij komt kijken heeft hij weinig op. ‘Zingeving, doe dat lekker thuis, ga een goed boek lezen. Wij willen zinnige dingen bieden, waardoor je meer leert over wie je bent en wat je ten diepste wilt.’

Geen levensvragen

Ook huisfilosoof Kamphuis vindt dat existentiële levensvragen niet het domein zijn van The School of Life, ze hebben de waarheid immers niet in pacht. Maar waar Knoop het instituut atheïstisch noemt, houdt hij het op agnostisch. Hij heeft bovendien een zwak voor mystieke filosofie.

Een erfenis uit een vorig leven, waarin hij van zijn 18de tot zijn 28ste achtereenvolgens student en promovendus was aan de gereformeerde Theologische Universiteit in Kampen. In de loop der jaren raakte hij langzaam van het gereformeerde pad af. ‘Als ik op maandagochtend aankwam, hadden mijn collega’s de dag ervoor twee keer gepreekt, terwijl ik was gaan stappen en naar het voetbal was gegaan. Ik liep vast en stapte uit de kerk, waarmee ik gelijk mijn baan en promotieplek kwijt was.’

Er volgde een periode van bezinning, inclusief backpackreis in Nepal. Kamphuis kwam tot de conclusie dat hij filosofieles wilde geven. Na een periode als docent Levensbeschouwing belandde hij bij The School of Life.

‘Ik wil met mensen langs vanzelfsprekendheden lopen en er tegenaan tikken. Het mooiste vind ik als mensen iets nieuws beseffen. Bijvoorbeeld dat ze nooit een bewuste keuze hebben gemaakt voor het werk dat ze doen, of dat ze met vrienden omgaan die ze eigenlijk niet de fijnste mensen vinden.’

Polonaise

In De Kleine Komedie wordt de avond afgesloten met een vragen- en opmerkingenronde. Kamphuis krijgt een compliment van iemand naar eigen zeggen sceptisch was, maar ‘er heel veel aan heeft gehad’.

Kamphuis roept op om het theater te verlaten in de geest van de Griekse cynici: schaamteloos dus. Uit het publiek worden drie ideeën geroepen en middels een applausmeting wordt er gekozen voor een polonaise. Het idee sterft in goede bedoelingen: veel mensen verdwijnen bij vertrek snel in hun smartphone of de drukte van de stad.

Twee vrouwen bespreken de avond na in Brabants accent, iets wat in het Randstedelijke gezelschap direct opvalt. Laurens Knoop claimt dat het The School of Life steeds beter lukt om mensen van buiten Amsterdam te trekken. ‘Ik ken het verwijt dat we elitair zijn en in het begin klopte dat ook wel. Toen kwamen er vooral meisjes met hoeden en jongens met baarden. Die zijn er gelukkig nog steeds, maar er komen nu ook algemenere types.’ Ook laagopgeleiden? Aarzeling bij Knoop: ‘Wij zijn er voor iedereen, maar we sluiten meer aan op hoogopgeleiden. Wat je bij ons nodig hebt, is zelfreflectie, dat is voor heel veel mensen al ongelofelijk ingewikkeld.’

En als The School of Life íets niet wil zijn, is het oppervlakkig. Onder het oppervlak van je ziel zul je duiken! ‘Ik vind het verschrikkelijk als mensen zeggen: ik ben niet gelukkig, maar wel tevreden. Dat kun je toch niet met goed fatsoen zeggen? Tevredenheid, dat is settling for less.’