De corona-epidemie was nog niet uitgebroken of de Italiaanse filosoof Giorgio Agamben verklaarde dat het hier een uitvinding van de staat betrof om de noodtoestand uit te kunnen roepen. Hij schreef: ‘Het lijkt erop dat als het terrorisme eenmaal is uitgeput als grondslag voor uitzonderlijke maatregelen, de uitvinding van een epidemie het ideale excuus kan bieden om dergelijke maatregelen onbeperkt te kunnen verruimen.’

Dit staat nu in Epidemie als politiek, het boek waarin de stukken zijn verzameld die hij het afgelopen jaar schreef over de pandemie. De maatregelen die de Italiaanse regering nam worden daarin ‘een gigantische operatie van vervalsing van de waarheid’ genoemd. Die regering was erop uit om van de noodtoestand ‘het nieuwe normaal’ te maken. Daarmee zouden ze de Italianen voorgoed in de tang hebben.

‘Vergeet Agamben,’ zei men na zijn eerste stukken. Maar dat is nog niet zo makkelijk. Agamben vertegenwoordigt de mensen die bijna wekelijks in Rome, Amsterdam en Den Haag protesteren tegen de beknotting van hun vrijheid door overheidsmaatregelen om het virus terug te dringen. Ze zien de ernst er niet van in.

Het zou wel heel dom zijn om te zeggen dat de homo sapiens over het algemeen niet denkt, al is de verleiding soms groot.

Wie de maatregelen die in Nederland en andere Europese landen zijn genomen nogal zinnig vond, zit met het probleem dat hij niet begrijpt dat die andere mensen er niet hetzelfde over denken. Hoe is het mogelijk dat men denkt dat de regering die vrijheden voorgoed zou willen beperken? En dat de Tweede Kamer daarmee zou instemmen?

Het doet je van alles afvragen. Hoe rationeel is de homo sapiens eigenlijk, vraagt de Amerikaanse psycholoog Steven Pinker in zijn nieuwe boek Rationaliteit, het vervolg op Verlichting nu. Het is een van optimisme blakend pleidooi voor ‘rede, wetenschap, humanisme en vooruitgang’. Het zou wel heel dom zijn om te zeggen dat de homo sapiens over het algemeen niet denkt, al is de verleiding soms groot. Hoe komen we anders aan al die vernuftige uitvindingen, vliegtuigen, computers, auto’s en interessante boeken? En aan laboratoria waar binnen een jaar vaccins tegen het vervaarlijke coronavirus kunnen worden ontwikkeld?

Pinker betuigt zich weer een onverbeterlijke optimist wanneer hij in een gesprek met The New York Times zegt dat het weinig zin heeft mensen individueel aan te sporen rationeel te denken. Dat werkt niet. Er moet een ‘collectief rationalisme’ ontstaan door normen ingang te doen vinden die objectiviteit en waarheid bevorderen (‘implementing rules for the community that make us collectively more rational’). ‘Rationaliteit doet ertoe,’ zegt Pinker en daarom moet mensen geleerd worden wat logica is, wat kritisch denken is, en ook causaliteit, waarschijnlijkheid, onzekerheid en falsificatie. Ze kunnen leren hun eigen argumenten te wantrouwen.

Dit gereedschap behoort niet standaard tot het lesprogramma in Amerika, terwijl het heel gezond zou zijn om de eigen gedachtespinsels ermee te bestoken.

Hoe rationeel of hoe irrationeel zijn de teksten op de borden die meegedragen worden bij de demonstraties tegen de coronamaatregelen? Het is heel rationeel om op basis van de grondrechten te eisen dat de burgerlijke vrijheden worden gerespecteerd. Maar is het nog rationeel wanneer je, ongevaccineerd, anderen besmet? Zodra de vrijheden van anderen in het gedrang dreigen te komen, verschijnt de homo sapiens in de gedaante van common sense, redelijkheid en ratio om te proberen die besmetting te voorkomen.