Opstand van de schaduwmacht

In de brandende middagzon komt Mark Rutte met een brede glimlach het voetbalveld oplopen. De genodigden, gezeten op klapstoeltjes rond de middenstip van het ADO-stadion, kijken verrast op. Het is hem echt: de premier, net terug van een bezoek aan de NAVO-top in Chicago. Op de middenstip is Pieter Winsemius net begonnen met de presentatie van het rapport Vertrouwen in burgers dat hij maakte voor de Wetenschappelijk Raad voor het Regeringsbeleid. De afgelopen jaren is de oud-minister en oud-McKinsey-topman voor veldonderzoek het land en de wijken in getrokken. De verontrustende conclusie: steeds meer burgers dreigen het vertrouwen in de overheid te verliezen. Maar de aartsoptimist Winsemius ontdekte ook dat mensen in hun eigen kleine kring wel degelijk maatschappelijk engagement aan de dag leggen. En nu is Mark Rutte gearriveerd om het rapport in ontvangst te nemen. Als de premier op de eerste rij is gaan zitten, mag een hele serie 'betrokken burgers' haar zegje doen: 'hacktivist' Lex Slaghuis van Wikiwise pleit voor 'open overheidsdata', Jankees van Baardewijk van de kliklijn Bur-gernet ('kijkt u zelf ook uit naar inbrekers?') wil meer inspraak. Anet Bovendeert vertelt over haar succesvolle actie tegen de aanleg van de N340 van Zwolle naar Ommen ('Waar die weg dan wél moet komen? Niet bij ons!'). De goedlachse Fatima Bouhalhoul, bibliothecaresse in het Haagse Laakkwartier, babbelt honderduit over haar pogingen om Marok­kaan­se vaders via het schrijven van liefdes­gedichten aan hun vrouw meer bij het gezinsleven te betrekken.

Mark Rutte geeft alle sprekers een hand en zo mogelijk een klap op de schouder. Als hij tot slot het woord krijgt zegt hij: 'Pieter, wat ben je toch een rare man. En die locatie waar we zitten: supergaaf! Al hebben we straks een zonnesteek.' Voor elke spreker heeft de premier een compliment. 'Ik heb genoten,' zegt hij. En: 'Gaan we doen!' Hij vertelt dat zijn oudere zus wijkverpleegkundige was en vreselijk veel last heeft gehad van de managers in leaseauto's die de macht grepen in de thuiszorg. 'Managers zijn geen mensenhaters, maar ze beginnen er soms op te lijken. Het is om gallisch van te worden.' En: 'Jullie hebben gelijk: je kunt beter achteraf sorry zeggen dan vooraf toestemming vragen. Zo heb ik altijd in het werkende leven gestaan!' Een uur te laat vertrekt hij weer met zijn gevolg: 'Sorry sorry, ik moet nu echt gaan!'

Met een stralende glimlach

De WRR is niet de enige instantie die met succes een beroep deed op Mark Rutte als gastspreker. Als het even kan, komt de premier. En hij maakt er altijd een feestje van. Verhagen, Wilders en hij negeerden stelselmatig de adviezen van de Raad van State, maar op de afscheidsreceptie van vicepresident Herman Tjeenk Willink in het Witte Paleisje aan de Kneuterdijk eerde Rutte de 'EHBO'er van het Binnenhof' met een fonkelende lofrede. De Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen trok anderhalf jaar lang van leer tegen de 'desastreuse' bezuinigingen op onderwijs en onderzoek. Maar bij het afscheid van president Robbert Dijkgraaf in het Muziekgebouw aan het Amsterdamse IJ was het Mark Rutte die hem een lintje kwam opspelden. Het vertrek van Dijkgraaf naar Princeton was volgens de premier 'niet alleen een aderlating voor de KNAW en De Wereld Draait Door, maar ook voor mij persoonlijk'.

Zijn hele regeerperiode lang had hij knetterende ruzie met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) over de bezuinigingen op de sociale werkplaatsen en de invoering van de huishoudtoets in de bijstand. Maar toen de VNG in een feesttent op het Haagse Malieveld haar honderdjarig bestaan vierde met optredens van Freek de Jonge, Matthijs van Nieuwkerk, Golden Earring en het voltallige Residentie Orkest, verscheen ook Rutte met een stralende glimlach op het podium. Hij kwam zijn hartelijke felicitaties overbrengen aan de 'kwieke en springlevende honderdjarige'. Bij zulke gelegenheden doet de minister-president sterk denken aan Felix Krull, de charmante meesterverleider uit het werk van zijn lievelingsauteur Thomas Mann.

De grote schoonmaak

Het joviale optreden van de handenschuddende en schouderklopjes uitdelende Rutte kon niet verhullen dat zijn kabinet met gedoogsteun van de PVV de afgelopen anderhalf jaar een Koude Oorlog uitvocht met de bestuurlijke elite van Nederland: Hoge Colleges van Staat als de Raad van State, de Algemene Rekenkamer en de Nationale ombudsman, adviesorganen als het CPB, het SCP en het Planbureau voor de Leefomgeving, overlegorganen als de SER en de Stichting van de Arbeid, belangengroepen als de VNG (gemeenten) en het IPO (provincies). Ook de onafhankelijke rechters, verenigd in de Raad voor de rechtspraak, trokken ten strijde. Samen vormen ze de ijzeren ring van raadgevers rond het kabinet. Vanuit hun deftige kantoren aan de Lange Vijverberg, de Kneuterdijk en de Bezuidenhout­se­weg bestoken ze elke ministersploeg met rapporten en adviezen. Zo proberen ze overhaast beleid en rammelende wetgeving te voorkomen. De schaduwmacht van Nederland is gewend dat er wordt geluisterd. En daar liep het onder het kabinet-Rutte/Verhagen helemaal mis. De presentatie van het regeer- en gedoogakkoord op 30 september 2010 leidde meteen al tot gefronste wenkbrauwen. We gaan orde op zaken stellen, we geven het land terug aan de hardwerkende Nederlander, we gaan de Europese immigratieregels oprekken – wat was dat voor een stoere taal? Al snel bleek dat het kabinet geen dag wilde dag wachten met de grote schoonmaak van Nederland. De man die de ministersploeg achter de schermen aanspoorde vooral vaart te maken was dezelfde die buiten de deur zulke charmante speeches hield: Mark Rutte.

Op het nieuwe ministerie van Veiligheid en Justitie liet het duo Opstelten en Teeven de spierballen rollen: er moesten minimumstraffen voor zware delicten worden ingevoerd, er werd bezuinigd op de rechtsbijstand, de griffierechten gingen omhoog – het regende persberichten. Collega Donner van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties bereidde een boerkaverbod en een verbod op het hebben van een dubbele nationaliteit voor. De Raad van State oordeelde vernietigend over vrijwel al die voorstellen: minimumstraffen beperkten de vrijheid van de rechter, hogere griffierechten belemmerden de rechtsgang, het boerkaverbod stond op gespannen voet met de vrijheid van godsdienst, verankerd in de Grondwet. De adviezen van het eerbiedwaardige college werden door het kabinet straal genegeerd. Het 'veiligheidsgevoel van de burger' en de goede verstandhouding met gedoogpartner Geert Wilders gingen voor.

Dom bezig

Nog energieker dan het stevige duo op Veiligheid en Justitie was staatssecretaris Paul de Krom van Sociale Zaken. Bij de voorbereiding van zijn Wet werken naar vermogen, waarin de toestroom naar de sociale werkplaatsen en de Wajong werd beperkt, sloeg hij de gebruikelijke adviesrondes zelfs helemaal over. De Sociaal-Economische Raad, die De Krom aanbood best te willen meedenken, kreeg te horen dat daar absoluut geen tijd voor was. Staatssecretaris Bleker van Landbouw, de Napoleon van Vlagtwedde, pakte het op geheel eigen wijze aan. Toen het Planbureau voor de Leefomgeving waarschuwde dat de ontman­teling van de Ecologische Hoofdstructuur en de bezuinigingen op het natuurbeleid tot onherstelbare schade voor plant en dier zouden leiden, noemde hij dat doodleuk 'een ondersteuning van mijn beleid'. Reden voor oud­-milieuminister Ed Nijpels om Cowboy Henk in het openbaar van liegen te betichten.

En dan was er nog vicepremier Verhagen die in conflict kwam met het Centraal Planbureau, dat onder zijn ministerie van Economische Zaken valt. Toen het CPB de plannen van Verhagens huisvriendin Marlies Veldhuijzen van Zanten met het persoonsgebonden budget kraakte, sloeg de lichtgeraakte CDA'er genadeloos terug. Via een bevriende journalist – Paul Jansen van De Telegraaf – werd de directeur van het CPB, PvdA-lid Coen Teulings, van 'partijdigheid' en 'broddelwerk' beticht. De emoties liepen hoog op. Probeer je daar als joviale premier maar eens uit te kletsen. 'Het kabinet wilde voortdurend haast maken. Alles moest snel,' observeert een ervaren deelnemer aan het Haagse advies- en overlegcircuit. 'De sfeer was: wíj gaan beslissen. Anderhalf jaar lang namen ze besluiten waarvan ze dachten: hiermee scoren we in de opiniepeilingen, dit valt goed bij de gewone man. Maar ze hebben verzuimd draagvlak voor hun beleid te organiseren bij adviesorganen als de Raad van State en de SER. Zonder draagvlak gaat het niet. Als je daar maling aan hebt, wek je enorme weerstand. Dan ben je dom bezig.'

De premier staat erbij

Wie kantoor houdt aan de Kneuterdijk of aan het Lange Voorhout, weet wat hem te doen staat als het kabinet niet luistert. Je hoeft maar twee zebrapaden over te steken, je passeert het standbeeld van Johan de Witt en de bruisende fontein in de Hofvijver en je staat op het Binnenhof. Daar doe je je beklag bij een invloedrijk Kamerlid. In dit geval: Alexander Pechtold.Bij de behandeling van de begroting van het ministerie van Algemene Zaken in oktober 2011 maakte de D66-leider een groot nummer van de 'beschadiging van de adviesorganen' en het 'afserveren van de Hoge Colleges van Staat'. Pechtold: 'Ik zie al jaren een trend: belangrijke instituten en instituties, tot voor kort breed gewaardeerd om hun onafhankelijkheid en deskundigheid, worden in het politieke proces getrokken.' Voorbeelden: de guerrilla van Verhagen tegen CPB-directeur Teulings, het straal negeren van de Raad van State en onderkoning Herman Tjeenk Willink die door Geert Wilders voor een 'links eurofiel mannetje' was uitgemaakt. En – aan het adres van Mark Rutte: 'De premier staat erbij en kijkt ernaar.'

Dat kon Rutte zich natuurlijk niet laten zeggen. Tijdens het debat prees hij met veel omhaal van woorden de bijdrage die instanties als het Centraal Planbureau, de Raad van State en het Planbureau voor de Leefomgeving leverden aan het 'open democratisch debat'. Dat Ivo Opstelten, Fred Teeven, Maxime Verhagen, Marlies Veldhuijzen van Zanten en Henk Bleker voortdurend in de clinch lagen met de adviesorganen, kon hij moeilijk ontkennen. Maar zulke onenigheid hoorde bij de 'volwassen en robuuste omgang tussen democratische instellingen'. Je hoefde elkaar niet met fluwelen handschoenen aan te pakken. 'Anders kom je in de sfeer terecht: ik vind jouw tekening mooi als je mijn tekening mooi vindt.' Maar Rutte wilde niet de lulligste zijn dus kondigde hij ter plekke aan: 'Wat ik zal doen is een keer 's avonds de bazen van deze adviesorganen bij elkaar halen.'

Harde dingen

Maandagavond 6 februari 2012 was het zover. De ene na de andere dienstauto zoefde over de oprijlaan van het Catshuis. Binnen in de Tuinzaal werden de presidenten van de adviesorganen en directeuren van de planbureaus welkom geheten door Gerrit Zalm, de topbankier die vanwege zijn sociale vaardigheden door Rutte was gevraagd de bijeenkomst voor te zitten. Het kabinet werd vertegenwoordigd door de kersverse minister van Binnenlandse Zaken en natuurlijk de minister-president, die werd bijgestaan door zijn secretaris-generaal Kajsa Ollongren. Verder zaten rond de tafel onder meer Piet Hein Donner, de opvolger van Tjeenk Willink als vicepresident van de Raad van State, Saskia Stuiveling van de Algemene Rekenkamer, Nationale ombudsman Alex Brenninkmeijer, voorzitter Alexander Rinnooy Kan van de SER, voorzitter André Knottnerus van de WRR en de directeuren van de planbureaus: Coen Teulings van het CPB, Paul Schnabel van het SCP en Maarten Hajer van het Planbureau voor de Leefomgeving. Na een kwinkslag om het ijs te breken gaf Zalm meteen het woord aan de minister-president. Die herhaalde wat hij in oktober de Kamer al had voorgehouden. Hij onderstreepte het grote belang van de instituties en zei dat iedereen elkaar moest respecteren. Daarna begon het geklaag en gemopper van zijn gasten. Mooi dat Rutte de instituties zijn respect betuigde, maar waarom lapten zoveel ministers en staatssecretarissen de goed doordachte adviezen dan aan hun laars?

Het felst waren Alex Brenninkmeijer en Paul Schnabel. De Nationale ombudsman deed een frontale aanval op het dynamische duo op Veiligheid en Justitie, Opstelten en Teeven. Met ondoordachte voorstellen als de invoering van minimumstraffen en de verhoging van de griffierechten brachten ze de rechtsstaat in gevaar, zei hij. De directeur van het SCP sprak zijn ergernis uit over bewindslieden die op onwelgevallige adviezen reageerden met de dooddoener: niets mee te maken, zo staat het in het regeerakkoord. Verschillende sprekers laakten de botte toon die staatssecretarissen als Halbe Zijlstra en Henk Bleker aansloegen tegen de culturele wereld en de natuurbeweging. Rutte wimpelde de kritiek zo laconiek mogelijk af: 'Tuurlijk worden er vanuit het kabinet wel eens harde dingen gezegd, maar daar kunnen jullie toch wel tegen? Daar beuk je toch gewoon doorheen?'

Een opgeruimde stemming

Een van de weinige aanwezige vrouwen, president Stuiveling van de Algemene Rekenkamer, probeerde de discussie een andere wending te geven. Ze wilde het kabinet niet sparen maar vond ook dat de adviesorganen bij zichzelf te rade moesten gaan. Was het nog wel van deze tijd om elkaar dikke rapporten te sturen en dan boos te worden als die in de la verdwenen? Aan de loopgravenoorlog tussen de instituties en de politiek had de gewone burger al lang geen boodschap meer. 'Het gaat er niet om dat je in een statig gebouw met een marmeren trap zit, maar dat je aansluiting houdt bij de veranderende samenleving,' hield ze de aanwezigen voor. 'Dat geldt voor de instituties en voor de politiek. Als we onze energie blijven steken in dit soort schermutselingen op de vierkante Haagse kilometer, dreigen we allemaal te worden gemarginaliseerd.' Bijval voor Stuiveling kwam er van Liesbeth Spies en Maarten Hajer.Aan het eind van de avond bedankte Mark Rutte de genodigden voor hun openhartige maar opbouwende bijdragen.

'Als iemand tijdens zo'n sessie een goede sfeer weet te scheppen, is het Rutte wel,' zegt een van de deelnemers. 'Hij heeft een natuurlijke vrolijkheid, een vriendelijkheid die doet denken aan het gedicht van Paul van Ostayen, 'Marc groet 's morgens de dingen'. Hij zorgt altijd voor een opgeruimde stemming. De bijeenkomst in het Catshuis heeft duidelijk apaiserend gewerkt.' Maar niet voor lang.

De hele avond in het Catshuis had Liesbeth Spies vriendelijk zitten meepraten. Maar een paar weken later diende ze alsnog het door de Raad van State krachtig ontraden verbod op de dubbele nationaliteit als wetsontwerp in. Ook de invoering van minimumstraffen, de verhoging van de griffierechten en het boerkaverbod moesten er van het kabinet met gedoogsteun van Wilders koste wat kost doorheen worden gedrukt. Desnoods met één stem meerderheid in de Kamer.

Lobbyende juristen

In het voorjaar van 2012 kwam het Neder­land­se establishment pas echt in opstand tegen Rutte I. Het waren de doorgaans zo bedaagde juristen die het voortouw namen.

Vrijdag 9 maart liep het Paleis van Justitie aan de Amsterdamse Prinsengracht vol met verontwaardigde leden van de staande en zittende magistratuur. Onderwerp: de dreigende verhoging van de griffierechten. De ene na de andere rechtbankpresident noemde het een schande dat toegang tot de rechter werd bemoeilijkt voor mensen met een kleine beurs. De woedde richtte zich niet alleen op het kabinet, maar ook op de Kamerleden van VVD, CDA en PVV die zich verscholen achter het heilige regeerakkoord. De verbolgen juristen zagen eigenlijk nog maar één uitweg: ga met een grote boog om de Tweede Kamer heen en richt de lobby met verdubbelde kracht op de leden van de Eerste Kamer die misschien nog wel wilden luisteren. Senatoren als VVD'er Sybe Schaap, die in Vrij Nederland van 31 maart zei: 'Ik merk dat de weerstand in de Eerste Kamer groeit tegen de voorstellen van het kabinet, ook in mijn eigen fractie. Zeker nu we een aantal wetten moeten gaan behandelen – over de griffierechten, het boerkaverbod, de dubbele nationaliteit, waarvan wij ons afvragen of de democratische rechtsstaat in het geding is (…). Wij zullen ons zeer kritisch opstellen.'

Een gewillig oor vonden de lobbyende juristen ook bij het enige Eerste Kamerlid van de SGP, de eigengereide Gerrit Holdijk uit Uddel. Op ­3 april verklaarde de gereformeerde senator bij de NOS dat hij de verhoging van de griffierechten niet aan een meerderheid zou helpen. Daarmee was het voorstel van de baan. Het aangekondigde Tweede Kamerdebat werd zelfs niet meer gehouden.

Erosie van mentaliteit

De verhoging van de griffierechten was niet de enige kwestie waar de notabelen zich kwaad over maakten. Na voorzitter mr. Erik van den Emster van de Raad voor de rechtspraak ('Minimumstraffen zullen leiden tot inper­king van de vrije oordeelsvorming van de rechter') en president mr. Geert Corstens van de Hoge Raad ('Nederland wordt onaantrekkelijk als land waar je je recht kunt krijgen') zocht ook Nationale ombudsman mr. Alex Brenninkmeijer de publiciteit. En niet zo'n beetje ook. In een interview met NRC Handels­blad liet hij Rutte en zijn clan alle hoeken van de kamer zien. 'Het idee dat we in een pluriforme rechtsorde leven waarin onafhankelijke adviezen, inzichten van wetenschappers of maatschappelijke organisaties invloed hebben, is op zijn retour,' signaleerde de ombudsman. Als de Raad van State negatief adviseerde over het boerkaverbod of de dubbele nationaliteit, trok het kabinet zich daar niets van aan. 'De Raad van State zegt heel gefundeerd: dat moet je niet doen. Dan is het cynisch om te zeggen: we weten dat we 76 stemmen binnenhalen, dus op basis daarvan gaan we gewoon verder.' Van de andere adviesorganen was de SER volgens hem 'al bijna buitenspel gezet'. Voor de toekomst van de Algemene Rekenkamer en van zijn eigen Hoge College van Staat vreesde hij het ergste. Brenninkmeijer, die niet graag in understatements praat: 'Dit is een erosie van moraliteit.'

Het interview met NRC Handelsblad werd de ombudsman door het kabinet maar ook door de Kamer niet in dank afgenomen. VVD-parlementariër Brigitte van der Burg meende dat Brenninkmeijer met zijn politieke uitspraken het onafhankelijke karakter van zijn ambt had geschaad. Brievenbusplasser Eric Lucassen van de PVV noemde zijn kritiek 'onacceptabel'. PvdA'er Pierre Heijnen was het niet met hem oneens maar riep hem dringend op voortaan terughoudender te zijn: 'Dit kunt u niet maken.' Maar in de statige gebouwen met marmeren trappen aan de overkant van de Hofvijver werden Brenninkmeijers harde woorden aan het adres van het kabinet en de Kamer met instemming begroet. Alex drukte zich misschien wat ongenuanceerd uit, vonden ze daar, maar hij had wel een punt.

Vervelender voor het kabinet was dat ook Piet Hein Donner zich in de strijd wierp. Piet Hein Donner, de nieuwe onderkoning die kort daarvoor zelf nog minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties was. Bij de presentatie van het jaarverslag van de Raad van State in Nieuwspoort laakte hij de neiging van de politiek om de instituties bij het 'oud vuil' te zetten omdat ze 'alleen maar een obstakel vormen voor voortvarende besluitvorming'. Donner, die als minister de naam had opgebouwd alleen naar zichzelf te luisteren, sprak uit eigen ervaring: 'Ik wéét dat dat zo gebeurt, want zo af en toe redeneerde ik zelf ook wel zo.'

Dedain voor Wilders

Op zaterdag 21 april vertrok Geert Wilders met slaande deuren uit het Catshuis. Tot grote opluchting van alle adviescolleges, overlegorganen, koepelorganisaties en denktanks die hem als de kwade genius achter voorstellen als de invoering van minimumstraffen en het boerkaverbod beschouwden. 'De elite heeft altijd een uitgesproken dedain voor Wilders gehad,' zegt een ingewijde in het overlegcircuit. 'Het was een grote opluchting dat Wilders eruit stapte.'

In de weken daarna zag de wendbare Rutte zich gedwongen met Alexander Pechtold, Jolande Sap en Arie Slob het Lenteakkoord te sluiten. Omstreden maatregelen als de verhoging van de griffierechten, de bezuinigingen op het natuurbeleid en op het persoonsgebonden budget werden geheel of gedeeltelijk teruggedraaid. In de weken daarna werden de minimumstraffen en de nieuwe bijstandswet controversieel verklaard. Dat wil zeggen: de behandeling ervan volgt pas na de verkiezingen. De juristen waren met de schrik vrijgekomen. Maar dat gold niet voor alle deelnemers aan het advies- en overlegcircuit. Wie dacht dat met het Lenteakkoord de harmonie op sociaal-economisch terrein hersteld zou worden, kwam bedrogen uit.

Want de nieuwe partners van Rutte – Pechtold, Sap en Slob – bleken óók weer haast te hebben. Tijdens hun onderhandelingen in de wandelgangen veegden ze het pensioenakkoord van tafel dat werkgevers en werknemers na jarenlang touwtrekken hadden gesloten. De pensioengerechtigde leeftijd ging niet pas in 2020 maar al in 2013 omhoog. De werkgeversorganisaties VNO-NCW en MKB Nederland reageerden teleurgesteld. 'Afspraak is afspraak,' schreven ze in een brief aan minister Kamp. De vakbonden waren woedend. 'De Kunduz-deal is een sterk staaltje onbetrouwbare overheid,' brieste John Kerstens, voorzitter van FNV Bouw.

Jaap Smit, voorzitter van het Christelijk Nationaal Vakverbond, is van nature een gematigd man. Aanvankelijk kon hij wel enig begrip opbrengen voor de daadkracht van de Lentepartijen. 'Ik ben een zeiler,' zegt hij. 'Ik weet: bij rustig weer op zee heb je de tijd om alles met elkaar te bespreken. Maar als de wind opsteekt, moet er één zijn die zegt: zo gaan we het doen. Het was een crisissituatie. Dan begrijp ik dat er knopen worden doorgehakt. Maar inmiddels is duidelijk geworden hoeveel schade het torpederen van het pensioenakkoord heeft toegebracht aan het sociaal-economisch overleg. Het moet geen gewoonte worden om werkgevers en werknemers zo te negeren. Dan is het snel afgelopen met het poldermodel.'

Verkalkt en regentesk

Aan de Bezuidenhoutseweg staat de betonnen kolos uit de jaren zeventig waar werkgevers en werknemers elkaar treffen voor overleg in de Stichting van de Arbeid en de SER. Organen die zich sinds 2010 net zo ergerden aan de alleingang van het kabinet-Rutte als de Raad van State en de Raad voor de rechtspraak. 'Het kabinet-Rutte was niet bepaald gul met adviesaanvragen,' zegt Alexander Rinnooy Kan, die binnenkort als SER-voorzitter vertrekt. 'De Wet werken naar vermogen was bij uitstek een onderwerp waar werkgevers en werknemers bij betrokken hadden moeten worden. Dat is niet gebeurd.' Maar met de val van het kabinet-Rutte zijn de spanningen tussen de politiek en de SER nog allerminst verdwenen. Rinnooy Kan: 'Voor goed advies is tijd nodig, maar de politiek heeft altijd haast. Op de achtergrond speelt ook dat de politieke cultuur is veranderd door de opkomst van de populistische partijen. Populisten houden niet van instituties. En de traditionele partijen voelen zich opgejaagd. Het ongeduld zit ingebakken.'

Toch moeten de Lentepartijen en toekomstige kabinetten zich ervan bewust zijn dat ze niet zonder de adviesorganen kunnen, vindt ook Herman Wijffels. Van 1999 tot 2006 was hij voorzitter van de SER. Ingewikkelde compromissen als over de WAO waren zonder hem nooit tot stand gekomen. Het afgelopen jaar legde hij samen met Han Noten de basis voor de VakBeweging – het nieuwe verbond waarbinnen de twistzieke FNV-bestuurders tot harmonieus overleg moeten worden gebracht. 'Een van de basiskenmerken van de Neder­landse samenleving is dat we niet toestaan dat de macht op één plek wordt geconcentreerd,' legt hij uit. 'De Haagse politiek heeft het niet in haar eentje voor het zeggen. Die overtuiging zit in het DNA van het Nederlandse volk. We doen het zo veel mogelijk zelf, en als er een belangrijke beslissing wordt genomen over ons deel van de polder, willen we erbij betrokken worden. Daar komt het advies- en overlegcircuit uit voort. Uiteindelijk neemt de politiek de beslissingen, maar voor het draagvlak en de uitwerking zijn de instituties nodig. Het gaat erom dat je in samenspraak tot de goede beslissingen komt.'

Maar voor herstel van de harmonieuze relatie tussen politiek, adviesorganen en Hoge Colleges van Staat is meer nodig dan goede wil bij kabinet en Kamer. Al sinds de Paarse kabinetten in de jaren negentig klinkt aan het Binnenhof stevige kritiek op de instituties zelf. Ze zouden alleen de gevestigde orde vertegenwoordigen. Ze werken traag en bureaucratisch. Ze verstoppen zich het liefst in achterkamertjes. Ze zijn verkalkt, ouderwets en regentesk. En dan lopen ze de regering nog voor de voeten ook.

De horizontale wereld

Saskia Stuiveling, president van de Algemene Rekenkamer, is van de oude garde maar ook de meest uitgesproken nieuwlichter in het circuit van de adviesorganen en Hoge Colleges van Staat. De overheid is gewend hiërarchisch te denken, constateert ze. In een tijd dat elke burger internet tot zijn beschikking heeft kan dat niet meer. 'Er vindt op dit moment net zo'n revolutie plaats als ten tijde van de uitvinding van de boekdrukkunst. De burger is voor zijn informatie niet meer afhankelijk van de overheid, hij haalt zijn kennis overal vandaan. De invloed van die ontwikkeling wordt door de gevestigde instituties totaal onderschat. Bij de sleutelfiguren in Nederland zit dat besef nog totaal niet tussen de oren. Als de instituties zich niet aan de horizontale wereld van het internet aanpassen, worden ze steeds minder relevant.'

Een hoopgevend teken noemt ze het rapport Vertrouwen in burgers dat Pieter Winsemius voor de WRR schreef. 'Dat gaat echt over wat er in de samenleving speelt en hoe de overheid die ontwikkelingen kan bijbenen.'

Op de middenstip van het ADO-stadion haalt Pieter Winsemius een hockeystick tevoorschijn. 'In de nieuwe wereld, de horizontale wereld, kun je niet meer besturen op de oude manier,' houdt hij zijn publiek op de klapstoeltjes voor. 'Daarom pleit ik voor hockeystick­management.' De WRR-onderzoeker laat de stick verticaal balanceren op de punt van zijn wijsvinger, en zegt: 'Je moet je ogen openhouden. Alles van je ogen moet direct naar je handen. Het is altijd fout wat je doet, maar de hockeystick valt niet omdat je jezelf voortdurend corrigeert. Dat is een belangrijke les voor het openbaar bestuur. Zo moeten we leren omgaan met de totale onzekerheid.'