Jordan B. Peterson krijgt van het lijden maar geen genoeg

Van het met pijlen doorboorde lichaam van Sint Sebastiaan bestaan veel schilderijen en beelden, maar je zult er niet één aantreffen waarop Sebastiaans gezicht een lijdende uitdrukking heeft. Gelatenheid en sereniteit drukt het uit. Is er wel sprake van lijden, dan moet er iets speciaals aan de hand zijn.

In het nieuwe boek van de Canadese psycholoog Jordan B. Peterson, De orde voorbij, staat een schilderij van een bejaarde Sebastiaan met een hevig gepijnigde uitdrukking op zijn gezicht. Het schilderij is gemaakt door Juliette Fogra (1977) en zou ‘geïnspireerd’ zijn door de Sint Sebastiaan van Martin Schongauer uit 1480. De Sebastiaan van Schongauer heeft de gebruikelijke serene, lijdzame, zelfs gelaten uitdrukking. Hier wordt opzettelijk niet geleden. De martelaar uit het jaar 288 laat zich niet kennen.

leven is lijden

De Sebastiaan van Fogra is een armoedig en larmoyant werkstuk, zoals alle andere afbeeldingen van haar in het boek. Maar de hevig gepijnigde uitdrukking op het gezicht van Sebastiaan past goed bij Peterson en de strekking van het boek. Zoals ook Fogra’s andere werk op de geest van Peterson aansluit. Ze maakte een soort heroïsche uitstraling van Jung, Churchill, Trump (met de tekst ‘Trump for president’) en van Jordan Peterson himself. Om die heroïsche uitstraling draait het, omdat Peterson van ieder mens een held wil maken die zich ‘lijdend’ door het leven slaat.

Het dagelijkse leven zit volgens Peterson vol ‘pijn’ en die pijn moet heroïsch verdragen worden om een beter mens te kunnen worden.

‘Leven is lijden’ volgens Peterson, en zijn vuistdikke boeken zijn bedoeld om je te helpen dat leven te doorstaan. Het is vanzelfsprekend dat het leven lijden is ‘omdat mensen van nature kwetsbaar zijn’. Bovendien is dat lijden voor ‘elke grote religieuze doctrine’ een dogma. Het kruis staat voor het lijden van de christenen. Het lijden van de joden duurt al eeuwenlang.

Nu zal wel niemand beweren dat mensen met een ijzeren harnas door het leven gaan, dus zijn we ‘kwetsbaar’ en moeten we een beetje oppassen. Maar het ontbreken van een harnas wil nog niet zeggen dat het leven meteen ‘lijden’ is. Dat is wel gretig tot een religieus dogma verklaard, maar het is vooral een ideologie waarmee Peterson graag werkt. Van kwetsbaarheid ‘lijden’ maken is een typische vergrotingstactiek van Peterson. Hij moet ruimte maken voor de pathetische heroïek die hij de mens toedicht. Het dagelijkse leven zou immers vol ‘pijn’ zitten en die pijn moet heroïsch verdragen worden om een beter mens te kunnen worden.

een pathetisch en met lijden schmierend wereldbeeld

Als vervolg op 12 regels voor het leven, waarin Peterson ‘Een remedie tegen de chaos’ leverde, biedt De orde voorbij ‘12 nieuwe regels voor het leven’, zoals de ondertitel luidt. En Peterson heeft nog veel meer regels in petto. Het zijn regels om het ‘lijden’ te doorstaan, op de manier van Fogra’s Sebastiaan, met een vertrokken en gepijnigd gezicht, zodat goed te zien is dat er geleden wordt. Want de wereld is, om het wereldbeeld van Peterson te complementeren, ook ‘een zeer duister oord’ en wij mensen zitten vol ‘zwarte zielselementen.’ Die kunnen we tot zwijgen brengen door op ‘liefde’ gebaseerde relaties met de wereld aan te gaan. Dat de liefde bestaat, daar mogen we dankbaar voor zijn. Daarmee kunnen we het ‘antigif’ ontdekken tegen ‘de afgrond en het duister’ van de wereld.

Het is een pathetisch en met lijden schmierend wereldbeeld (‘Wees dankbaar ondanks je lijden’) dat Peterson voor zijn ‘hartverwarmende’ hoeveelheid fans uitdraagt. Van de serene Sebastiaan maakt hij een huilebalk.