<div class="lead">David Van Reybrouck schreef een magistrale en treurig stemmende geschiedenis van Congo. ‘Je kunt je niet voorstellen hoe kapot een land kan zijn.’</div>
<div class="wpg-element paragraph">
&#8216;Zo&#8217;n Mai Mai, hoe rap loopt dat eigenlijk?&#8217; Die angstige vraag schoot David Van Reybrouck door het hoofd, toen hij door de Oost-Congolese frontzone reed waar de Mai Mai-militie al jaren huishoudt. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Hij zat in een jeep met hoge heren van een concurrerend rebellenleger, dat van Laurent Nkunda. Die middag had hij urenlang voor de deur van de chef gewacht tot hij op audiëntie mocht komen. &#8216;Als je op vijf meter van de Osama bin Laden van Centraal-Afrika zit, heb je wel wat geduld.&#8217; Toen hij eenmaal op een laag krukje tegenover Nkunda zat, stond een lijfwacht met een oortje in en een indrukwekkend machinegeweer om de nek pal achter hem.
Bang was Van Reybrouck op dat ogenblik nog niet. &#8216;Nkunda was bezig was met een charmeoffensief richting het Westen. Ban Ki-moon had juist België en Frankrijk gevraagd of ze drieduizend commando&#8217;s wilden leveren. De vraag speelde of er een sterkere vredesmacht moest komen dan de MONUC, de VN-blauwhelmen die er zaten. Dat was echt een dubbeltje op zijn kant. Ik wist dat het allerdomste dat Nkunda kon doen, mij kidnappen of vermoorden was.&#8217;
De later gearresteerde rebellenleider presenteerde zich die dag in november 2008 aan de Vlaamse schrijver als de grote verzoener. Maar Van Reybrouck schroomde niet lastige vragen te stellen. &#8216;Hij hield een verhaal waar hij retorisch vrij goed uitkwam en ik kon hem een paar keer pakken. Toen zag ik hem wel denken: oei, die kent de geschiedenis van Congo echt.&#8217;
De dag nadien ontbeet Van Reybrouck met de top van Nkunda&#8217;s rebellen in een huis vol kindsoldaten. &#8216;Het leek op een soort familiefeest. Ooms die bij elkaar zitten en zich het centrum van de wereld wanen. Het was voor het eerst dat ik echt in een oorlogsgebied zat. Ik snap Grunberg zeer goed, die nadat hij in Afghanistan een ontploffing had meegemaakt, schreef: iemand wil mij vermoorden, dus ik leef. Het is heel raar, maar ik heb ook heimwee naar dat rebellengebied.&#8217;
Gewone mensen Zes jaar lang werkte Van Reybrouck aan zijn geschiedenis van Congo. Hij doortrok het land van hoofdstad tot brousse, las een hele bibliotheek en sprak met talloze informanten. Maar Nkunda stond eigenlijk helemaal niet op zijn verlanglijstje. &#8216;Ik heb bewust zo min mogelijk politici en militaire topfiguren, mensen met reële macht, geïnterviewd. Ik was meer geïnteresseerd in het verhaal van gewone mensen, in wat de grote geschiedenis met die mensen had gedaan en andersom.&#8217;
Een van de schitterende verhalen van gewone mensen die Van Reybrouck vertelt in Congo. Een geschiedenis is dat van Régine Mutijima, de directrice van een meisjesschool. Zij had de moed ten tijde van het meedogenloze bewind van Mobutu een sit-in te organiseren. Militairen arresteerden Mutijima en namen haar mee naar het gemeentehuis. Daar schreeuwde ze haar woede uit. De burgemeester bracht haar nederig naar huis. &#8216;Zo ontroerend, hoe iemand de geschiedenis niet meer wil gehoorzamen. Dat zijn echte helden,&#8217; zegt Van Reybrouck.
We ontmoeten elkaar in het Café des Belges, vlak bij het Gare du Nord. Het café zit, alsof Van Reybrouck het geënsceneerd heeft, vol met Congolezen. De schrijver is in Parijs voor de opvoering van zijn toneelstuk Missie, een monoloog van een witte pater over zijn pogingen de zwarten te helpen om &#8216;de duisternis te verlaten&#8217;. Al toont het stuk de ijdelheid van dit koloniale streven, evenzeer klinkt er sympathie in door voor de worsteling van de geestelijke met zijn engagement. &#8216;Ik was gefrustreerd over het negatieve imago van de missionarissen en koesterde een verlangen een zekere nuance in het publieke debat te injecteren,&#8217; legt Van Reybrouck &#8216;s avonds in de Grande Halle de la Villette aan het publiek uit. Verschillende Afrikanen en blanken in de zaal verklaren eendrachtig &#8216;zeer, zeer ontroerd&#8217; te zijn door het stuk.
Een afkeer van snelle morele oordelen spreekt ook uit Congo. Een geschiedenis. Zelfs de boeman van de Belgen, Leopold II, die van 1885 tot 1908 de alleenheerser was van Kongo-Vrijstaat, weigert Van Reybrouck weg te zetten als de belichaming van het kwaad. Leopolds schrikbewind vergde tien miljoen doden, beweert de Amerikaanse historicus Adam Hochschild. Volstrekt uit de lucht gegrepen, vindt Van Reybrouck. &#8216;De zeldzame demografische gegevens zijn gebaseerd op getuigenissen van missionarissen die op de Congostroom voeren en zagen dat de dorpen waar ze vroeger kwamen leeg waren. De landbouw in Centraal-Afrika is nog altijd een migratielandbouw. Als de gronden uitgeput zijn, trek je verder. Het is gewoon niet juist daaruit te concluderen dat al die mensen vermoord zijn.&#8217;
Heeft u na het schrijven van deze geschiedenis niet het gevoel dat België een historische schuld heeft? &#8216;Een geschiedschrijving die de complexiteit van het verleden laat zien, vind ik een veel grotere morele daad dan een die dient voor de rituele zelfkastijding van de ex-kolonisator. Op dit moment is het dominante idee in België dat wij daar rotzakken zijn geweest en we ons daar ten eeuwigen tijde voor moeten schamen. Congolezen hebben daar niets aan, integendeel. Zij beseffen dat er in de afgelopen tien, vijftien jaar veel meer rechtenschendingen zijn geweest dan in de tweeënvijftig jaar dat België kolonisator was.&#8217;
Je kunt je toch legitiem de vraag stellen of kiemen van de huidige ellende gezaaid zijn in de koloniale tijd? Bijvoorbeeld het aanzetten van de tegenstellingen tussen etnische groepen. &#8216;Er is altijd etnisch denken geweest. Maar de koloniale periode heeft het echt in beton gegoten. Het ironische is dat die fout het resultaat is van een goede bedoeling. Toen België het overnam na de ellende van Leopold II, zei men: we weten al dat we er ivoor en rubber hebben, maar we weten nog niet goed wie de mensen zijn met wie we te maken hebben. Het gevolg was een koloniale etnografie die een nieuwe vorm van ellende heeft ontketend. Alleen al het idee dat die stammen een soort organische eenheid op zich vormen en dat er een muur om die stammen heen stond. Terwijl er veel onderlinge contacten waren en handelaren meerdere talen spraken. De Vlaamse missionarissen kozen ervoor in de eigen taal te missioneren. Ze trokken een parallel tussen de Vlaamse ontvoogdingsstrijd en de etnische trots in Congo. Ook in Rwanda is de rol van de missionarissen zeer belangrijk geweest. Men is daar de Hutu&#8217;s op een bepaald moment gaan zien als de Vlamingen van Rwanda. De meerderheid, maar met minder macht.&#8217;
Echt primitief Niet als missionaris, maar als ingenieur trok Dirk Van Reybrouck in 1962 naar Congo. Halverwege Congo. Een geschiedenis duikt de man die tien jaar later de vader van de schrijver zou worden, even op. Is Van Reybrouck jr. soms in het land gedoken om zijn overleden vader terug te vinden? &#8216;Als het daarom ging, had ik wel een dunner boekje geschreven,&#8217; zegt hij. &#8216;Maar het zal onmiskenbaar zijn dat mijn belangstelling is aangewakkerd door een Congolese aanwezigheid in mijn geboortehuis. Toen ik de plek waar hij gewoond had ging opzoeken, was ik zeer geëmotioneerd. In die zin was het wel een manier om mijn vader, die jong gestorven is, op te zoeken. Maar ik heb toch het gevoel dat ik dichter bij de Congolezen ben gekomen dan bij mijn eigen vader. Ik vond zijn standpunten over Congo echt primitief. Mijn vader zat vast in koloniale logica. Twee weken geleden gaf ik een lezing in Roeselare. Er kwam een man naar mij toe die zei: &#8220;Ik wou ook naar Congo gaan, maar uw vader heeft mij dat toen afgeraden.&#8221; Hij had gezegd: &#8220;Kom niet met uw vrouw, want dat gaat niet goed aflopen.&#8221; Dat mijn vader iemand zijn dromen om naar Congo te gaan afnam… Hoe kon je nu in godsnaam vastzitten in het grootste cliché van de koloniale periode, dat ze onze blanke vrouwen gaan afpakken?&#8217;
Op 30 juni viert Congo vijftig jaar onafhankelijkheid. Op die dag in 1960 trakteerde Patrice Lumumba, Congo&#8217;s eerste premier, koning Boudewijn op een striemende toespraak. Alle kans dat Lumumba komende woensdag de grote held is. &#8216;Lumumba is onze Mandela,&#8217; zegt een Congolees na de opvoering van Missie. Maar ook in dit geval verzet Van Reybrouck zich tegen een geschiedschrijving in zwart en wit. &#8216;Ik vind dat het beeld van Lumumba eenzijdig hagiografisch is. Hij heeft een soort Che Guevarra-achtige allure. Zijn speech was zeker indrukwekkend. Maar iemand die president wil worden van een land zo groot als West-Europa kan niet volstaan met een goede orator te zijn. Lumumba was bepaald ongelukkig in zijn politieke daden. Duizenden zijn gestorven toen hij de opstandige provincie Kasai manu militari weer in het gareel wou krijgen. Hij kon weten dat met het ontslag van het blanke officierenkorps het leger totaal zou instorten, maar hij deed het toch vanuit een soort utopie. Natuurlijk moest Congo zo snel mogelijk een strikt Afrikaans leger krijgen, maar de tijd was er niet klaar voor. De eerste generatie Congolese officieren ging afstuderen in 1964. Had nu tot dan gewacht. Ik snap niet waarom idealisme altijd gepaard gaat met een ongelooflijke haast.&#8217;
Met Lumumba faalde de hele politieke elite die het moest overnemen. Waarom? &#8216;De omstandigheden waren groter dan zij. Hun sturm-und-drang was begrijpelijk, maar tegelijkertijd ook problematisch. Het was de eerste generatie die middelbaar onderwijs had genoten. Ze raakten in de ban van een nieuw soort mondiaal denken over kolonialisme, vooral na de komst van de Verenigde Naties na de Tweede Wereldoorlog. Er was geweldige druk vanuit de VN, België kon die niet weerstaan. De VN hebben gefaald door een mooi ideaal te snel te willen verwezenlijken. België heeft gefaald door een idee van een geleidelijke emancipatie wel erg traag te laten verlopen, waardoor je in 1960 met een land zat dat nog maar zestien universitair gediplomeerden had.&#8217;
Het lijkt ook wel of die generatie in rap tempo haar toevlucht zocht tot geweld. &#8216;Het publieke geweld van president Mobutu, die er in 1966 een show van maakte vier ministers op te hangen, had je toch niet in die beginjaren. Lumumba is vermoord met medeweten van Kinshasa en Brussel, maar clandestien, in de nacht. Mobutu maakte er brood en spelen van. Er is een constante geschiedenis van geweld in Congo. Bij de jonge generatie in Oost-Congo is geweld doodgewoon, net zoals geluk dat ooit bij ons was. Verkrachting was aanvankelijk een deel van de militaire buit. Je jat de geiten en de vrouwen. Vervolgens werd het een militaire strategie. Nu is het een burgerlijke, ongestrafte praktijk geworden.&#8217;
U schrijft dat de staat in Congo het geweld nooit heeft weten te monopoliseren. Is het dan een natuurwet dat een land een sterk leger nodig heeft? &#8216;Wij zijn niet meer gewoon te denken in termen van de noodzaak van een leger omdat wij onzichtbaar beschermd worden door de NAVO en al onze nationale legers hebben afgebouwd. Als je het leger in Congo weghaalt, wordt zo&#8217;n gigantisch land met zo veel natuurlijke rijkdommen en zo veel arme buurlanden binnen de kortste keren opnieuw geplunderd. Heb jij op je voordeur een slot? Voilà. Ik zeg dit als pacifist en verbaas mij ook over die standpunten. Ik had ze nooit kunnen innemen zonder in Congo te reizen. Op dit moment zijn er ongeveer twintig milities in Kivu. Dat betekent dat er twintig minuscule legers zijn waarover de staat zijn geweldsmonopolie niet kan laten gelden.&#8217;
Was het niet deprimerend over een land te schrijven dat zo in duigen ligt? &#8216;Het was een zeer ambivalente ervaring. Je kunt je niet voorstellen hoe kapot een land kan zijn. Als ik denk aan de diepgewortelde structuren die de huidige toestand bestendigen, kent mijn wanhoop vaak geen grenzen. Met het veranderen van een president, heb je nog geen ander regime. Corruptie zal nog lang blijven bestaan. Maar tegelijkertijd is het een land waar ik heel graag ben en waar ik geweldige mensen blijf ontmoeten. Ik ga in juli opnieuw een schrijfcursus geven voor jonge Congolese theaterauteurs en hiphopartiesten. Daar zitten zulke gedreven mensen bij die zo erop gebrand zijn iets van hun leven te maken en mee te werken aan het herstel van hun land. Dat geeft echt weer hoop.&#8217;
Is het afkicken van Congo nu het boek klaar is? &#8216;Ik heb mijn peren gezien. Maar het zwarte gat heb ik nu wel gehad. Vorig weekend ben ik met fotograaf Stephan Vanfleteren, een van mijn beste maten, naar de Dolomieten gereden om een rotsblok op te halen waar Eddy Merckx ooit langs was gekomen. Kijk, dat zijn dingen die u doen beseffen dat er na Congo nog een ander leven is.&#8217;
</div>