<div class="lead">Een oude man wordt op een dag in 2011 wakker op een bankje in Berlijn. Hij ruikt naar benzine en hij heeft hoofdpijn, maar verder is hij zijn oude zelf: Adolf Hitler.</div>
<div class="lead">
<p>Een oude man wordt op een dag in 2011 wakker op een bankje in Berlijn. Hij ruikt naar benzine en hij heeft hoofdpijn, maar verder is hij zijn oude zelf: Adolf Hitler. Vanuit deze absurde situatie schreef Timur Vermes de zwarte komedie <em>Er ist wieder da</em>.</p>
</div>
<div class="info-box">
<p class="p1">Nu na het boek ook de film <em>Er ist wieder da</em> een gigantisch succes blijkt, worstelen vele Duitsers met de vraag: mag je eigenlijk wel zo lachen om Hitler? Toen het boek pas was vertaald, in 2013, schreef Jeroen Vullings de recensie. Bij hem begon ook al iets te knagen.</p>
</div>
<p>Hoe past Hitler zich aan aan de eenentwintigste eeuw? Uitmuntend. Maar niet, zoals je zou verwachten, in de politiek. Hij is meer geïnteresseerd in voor hem revolutionaire media als de televisie en dat wat hij ‘das Internetz’ noemt. Al snel wordt hij als ‘comedian’ ontdekt door de commerciële televisie; hij mag daar optreden als sidekick in</p>
<p>Ali Wizgürs show, Duitser van Turkse komaf. Daar houdt hij zich niet aan zijn rol – nazi-agitprop debiteren. In plaats daarvan houdt hij een echte, op deze tijd toegesneden toespraak, iemand zet dat op YouTube (Hitler: ‘Jutjuub’) en hij is een ster. Het verhaal heeft een open einde: Hitler gaat een nieuw boek schrijven, het vervolg op Mein Kampf. Zijn nieuwe lijfspreuk: ‘Het was niet allemaal zo slecht.’</p>
<p>Dit is de satirische portee van <em>Er ist wieder da</em>: nogal pover voor bijna vierhonderd pagina’s. Het was Ti­mur Vermes in zijn toegankelijke debuutroman minder te doen om een snijdende satire dan om de anekdotische mogelijkheden die een situatiekomedie biedt. Dat verklaart waarom zijn roman stapje voor stapje Hitlers integratie in de multiculturele Duitse maatschappij registreert – en uitbuit. De grapdichtheid is hoog.</p>
<p>Hitler ziet in een kiosk een immens aanbod aan Turkse kranten – uiteindelijk hebben de Turken toch onze kant gekozen, denkt hij opgetogen.</p>
<p>Een adolescent meisje tutoyeert Hitler direct. Hoe moet hij daarmee omgaan? ‘Je mag Oom Wolf tegen me zeggen,’ zegt hij vaderlijk.</p>
<p>Hitler leest een actuele politieke mop in de krant: ‘Een Portugees, een Griek en een Span­jaard gaan naar een bordeel. Wie betaalt? Duits­land.’ Goed gedaan, Streicher, denkt hij.</p>
<p>Hitler communiceert via de rubriek ‘Fragen Sie den Führer!’ met zijn aanhangers. Een hondenfokker wil weten: ‘Wie is de Jood onder de honden?’ Hitler antwoordt serieus en omstandig; de mops acht hij ronduit onsportief.</p>
<p>De meeste aandacht bij Hitlers adaptatie van de eenentwintigste eeuw gaat uit naar de totems van deze tijd. Eerst de computer natuurlijk. Hitler is wild enthousiast: ‘Het is altijd weer verbazingwekkend dat het scheppende element in de Ariër zich er niet onder laat krijgen.’ Het zoeken naar een <em>ringtone</em> van zijn gading is een klus. In zijn mobieltje schreeuwt hij: ‘HITLER HIER! FÜHRERHAUPTQUARTIER!’</p>
<h5>Messed Ekting?</h5>
<p><em>Er ist wieder da</em>, dat eind 2012 verscheen, was de winterhit van het Duitse leespubliek. De afgelopen maanden gingen er ruim vierhonderdduizend exemplaren over de toonbank. De schrijver was een grote onbekende, hij werkte eerder als journalist in de boulevardpers en schreef daarna enkele boeken als ghostwriter. In die hoedanigheid kreeg hij waarschijnlijk de grofmazige kneepjes van de popular fiction onder de knie; de gebruikte verteltechniek in Er ist wieder da is simpel en effectief. Vermes laat Hitler goed om zich heen kijken. Die waarnemingen interpreteert hij, voornamelijk in gedachten; in de dialogen komt Hitlers (denk)wereld in aanraking met die van onze tijd. ‘Botsen’ is het sleutelwoord: tussen toen en nu, tussen Hitlers observaties en zijn foutieve interpretaties, tussen zijn ernst en de misvatting van die ernst door de mensen om hem heen; tussen zijn correcte ouderwetse Duits en het gemeenzame Ber­lijn­se dialect:</p>
<p>‘Is det Messed Ekting?’</p>
<p>‘Verzeihung?’</p>
<p>‘Na det, wat der de Niro ooch macht.’</p>
<p>Vermes’ roman drijft op dramatische ironie; de lezer weet meer dan de gedesoriënteerde dino Hitler en meer dan de übertolerante eenentwintigste-eeuwers om hem heen. Niemand van hen gaat ervan uit dat hij de echte Hitler is, de bewondering is groot dat hij tot in de details (hij is vegetariër) zo rolvast blijkt. De lezer weet meer, want Hitlers gedachten zijn niet zo prettig. De producent van Ali Wizgürs show wil met hem afspreken dat het thema ‘Joden’ niet grappig is. Hitler geeft hem volkomen gelijk en denkt: dat was tenminste iemand die wist waarover hij sprak. De Joden zijn voor hem allesbehalve een grap. Doordat Hitler een snelle leerling blijkt, ebt de dramatische ironie in de loop van de vertelling langzaam weg, ten gunste van de onbehaaglijke morele grijszone waar Vermes de lezer naartoe voert.</p>
<p><q class="pull-left">Lachen om Hitler konden we al, maar het opwekken van empathie door Vermes is een grotere prestatie.</q></p>
<h5>Empathie</h5>
<p>Dat aspect, de morele vragen die Er ist wieder da oproept, vind ik ook het sterkst aan deze roman, die nogal langgerekt is voor wat zij is. Vermes vermenselijkt Hitler in zijn roman, zonder dat hij iets afdoet aan wat Hitler tot Hitler maakte. De oude wordt er niet softer op – integendeel. Hij gaat op bezoek bij een hoge politicus van de rechts-nationale NPD en hij veegt de vloer aan met die ‘erfgenamen’. Ten eerste vindt hij hun term ‘Nationaldemokratie’ maar niks; het Führerbegrip staat haaks op democratie. En wat moet hij met ‘Duitsland voor de Duitsers’? Het Groot-Duitse Rijk was zijns inziens al te klein voor de Duitse bevolking. Nee, een fatsoenlijke Duitser heeft niets te zoeken bij de NPD, zegt Hitler. Door hem datgene te laten concluderen wat al die Duitse christen-democraten, sociaal-democraten en liberalen direct zullen onderschrijven, volvoert Vermes het onmogelijk geachte: hij wint een flintertje sympathie voor dit vleesgeworden Kwaad in de Duit­se geschiedenis. Lachen om Hitler konden we al, recentelijk vooral dankzij Walter Moers, tekenaar van ‘Adolf die Nazi-sau’ – op YouTube staat zijn onweerstaanbare meezinger ‘Ich hock’ in meinem Bonker’. Maar het opwekken van empathie door Vermes is een grotere prestatie.</p>
<p>De geciteerde haatbrieven aan Hitler (‘Hör auf mit der Scheisse, Du verfluchdes Juden­schwein!’) dienen dezelfde goodwill-strategie. Hit­ler moet overigens hartelijk lachen om dat scheldwoord. Wanneer een reaguurder die zich ‘blut &amp; ehre’ noemt hem uitmaakt voor ‘Tür­ken­jude’, vraagt hij zich oprecht af wat dat toch is, een Türkenjude. Vermes zet zijn grofste strategisch geschut in door Hitler tegen het slot in elkaar te laten slaan door neonazi’s. Want iemand die dat overkomt, moet vanzelf een goed mens zijn, of in elk geval iets goeds hebben – zo is de automatische gedachte. En daar zijn we dan, in het grijze hart van het onbehagen.</p>
<p>Dat Vermes niet uit is op realisme, blijkt (ondanks de realistische toonzetting van het verhaal) uit de onverklaarde magische kunstgreep waardoor Hitler in onze tijd tot leven komt. Wakker gekust als een Doornroosje uit de hel? En door wat? Je kunt denken aan het in West-Europa weer fors oplevend antisemitisme, waarin Hitlers gedachtegoed inzake ‘het verdwijnen van de joodse parasieten’ toegejuicht wordt. Onlangs nog natiebreed door in Nederland opgegroeide Turkse snotneuzen.</p>
<p>Toch, denk ik, is het eerder het gebrek aan historisch besef dat Er ist wieder da wil laken. Al­leen al de namen die Hitler noemt (zijn bondgenoten Antonescu, Horthy) stuiten op onbegrip. Ook toont Vermes hoe de kwaliteitspers op intellectualistische gronden (hij zou ‘een paradox’ zijn) de wederopgestane Hitler omhelst. Maar het zwaarste, morele verwijt moet dan nog komen: het is schokkend wat we voor normaal houden – als het maar amusement is. Dan zijn we voer voor de ergste manipulatoren.</p>
<div class="info-box">
<p><em><a href="http://www.bol.com/nl/p/er-ist-wieder-da/9200000004727026/">Er ist wieder da</a></em>, door Timur Vermes is uitgegeven bij Eichborn</p>
</div>
