Het onbehagen over de macht van de grote tech-concerns neemt toe

De lancering van de nieuwste Apple-producten op 12 september was natuurlijk een feestje. Maar de introductie van gezichtsherkenning op de nieuwe iPhone X riep onmiddellijk vragen op. Waar blijven al die data met onze smoel-kenmerken? Grote baas Tim Cook – I am so excited – zegt het beste met ons voor te hebben, maar hoe houdbaar is dat in een samenleving die steeds meer trekken van een surveillancestaat vertoont?

Enkele dagen eerder maakte Amazon bekend dat het een locatie in Noord-Amerika zoekt voor een tweede hoofdkantoor: een investering van ruim drie miljard euro en een werkplek voor zo’n 40.000 mensen. Wat nog niet zo lang geleden geweldig nieuws zou zijn geweest, levert nu ook veel kritiek op. Amazon ontketent immers een biedingsoorlog, waarin steden naar zijn gunsten moeten dingen: de beste locaties, de laagste grondprijzen en belastingen. Het bedrijf is inmiddels zo groot – er werken volgens Amazon wereldwijd 380.000 mensen – dat het steden kan maken of breken. Het eerste hoofdkantoor blijft in Seattle, waar mede door het succes van Amazon geen betaalbare woning meer te vinden is.

Verontrustender zijn wellicht de uitgelekte bevindingen in het onderzoek naar manipulaties van de Amerikaanse presidentsverkiezingen door trawanten van het Kremlin. Facebook heeft 6 september toegegeven dat het advertentieruimte heeft verkocht aan Russische trollen voor de verspreiding van politieke laster en leugens vermomd als nieuws. Het kan het topje van een ijsberg zijn. In de ogen van sommige wakker geschudde Congres-leden is dit een vorm van hoogverraad.

En op 31 augustus was er natuurlijk ook de ophef over het ontslag van Barry Lynn bij de denktank The New American Foundation. Hij had op de site het besluit van de Europese Commissie verwelkomd om Google een boete op te leggen van 2,4 miljard euro wegens manipulatie van zoekresultaten. Lynn, die al langer kritisch schrijft over de macht van de tech-reuzen, heeft mogelijk net iets te hard gebeten in de hand die hem voedt: Eric Schmidt, bestuursvoorzitter van het moederconcern van Google, is de belangrijkste geldschieter van de denktank.

Het einde van de vrije wil

Het ene nieuwsbericht is misschien groter bier dan het andere, maar zij wijzen wel in dezelfde richting: het onbehagen over de macht van de grote tech-concerns neemt toe.

We hebben ons, volgens de Amerikaanse journalist Franklin Foer, te lang vergaapt aan alle technologische hoogstandjes die ons leven zo veel makkelijker maken. In Ontzielde wereld, de existentiële dreiging van big tech (de vertaling verschijnt in oktober bij de Bezige Bij) onderzoekt hij de drijfveren van met name Amazon, Facebook en Google. In zijn conclusie wedijvert hij met de stoutste fantasieën van dystopische fictie-schrijvers: het einde van de vrije wil is nabij.

De tech-concerns nemen ons zo in beslag en beschikken over zoveel van onze gegevens dat zij niet alleen ons gedrag kunnen voorspellen, maar het ook kunnen beïnvloeden. Foer: ‘Lange tijd heeft de gestage versmelting van mens en machine goed uitgepakt voor de mens. Maar we betreden een nieuw tijdperk waarin die versmelting het individu bedreigt.’ Dat nieuwe tijdperk staat in het teken van kunstmatige intelligentie: de programmeurs hebben hun algoritmes zo ver ontwikkeld dat zij zelf niet meer nodig zijn om systemen te verbeteren – het gaat vanzelf.

De tech-miljardairs hebben de haast religieuze drang de mens te verlossen van alle plagen, inclusief het lijden en de dood.Het verontrustendste is misschien wel dat de tech-miljardairs overtuigd zijn van hun eigen goedheid. Zij hebben de haast religieuze drang de mens te verlossen van alle plagen, inclusief het lijden en de dood. Mensen als Larry Page en Sergey Brin, de grondleggers van Google, investeren miljarden in biomedische laboratoria omdat zij zich niet willen neerleggen bij de eindigheid van het bestaan.

Techneuten hebben nu eenmaal de neiging om voor elk probleem een oplossing te vinden zonder zich af te vragen of die wel wenselijk is – sterker, veel toepassingen zijn het antwoord op een probleem dat de gebruiker nog niet eens kende. Het probleem is dat zij de dienst uitmaken in de kapitaalkrachtigste concerns van de wereld. Zij hebben al het geld om de messias uit te hangen.

De Amerikaanse innovatiedeskundige Jonathan Taplin waarschuwt in zijn recente boek Move fast and break things (de titel is ontleend aan een oud motto van Facebook): ‘We moeten goed begrijpen dat de mannen die Google, Facebook en Amazon runnen nog maar aan het begin staan van hun project om de wereld te veranderen.’ Zij zijn volgens hem in de ban van de gedachte dat als er maar genoeg data zijn en het vermogen van computers maar krachtig genoeg is, er systemen kunnen komen die de mens beter begrijpt dan de mens zelf. En dat zou ook volgens hem het einde van de vrije mens zijn.

Praktisch politiek ingrijpen

Taplin en Foer volgen denkers als Evgeny Morozov, die ons al langer uit de tech-droom probeert wakker te schudden. Zij pleiten voor praktisch politiek ingrijpen: regulering, doorbreken van monopolies. De Europese Unie lijkt daartoe meer geneigd dan de Amerikaanse overheid (we laten de opmars van technologische reuzen in China hier buiten beschouwing), maar dat kan veranderen nu het politieke bedrijf in diskrediet is geraakt door allerlei manipulaties via sociale media.

Het vraagt om een sterke wil om deze concerns te beteugelen. Hun economische, culturele en politieke macht reikt ver. Google (beurswaarde 642 miljard dollar) is de portaal naar alle kennis, Facebook (499 miljard) heeft 2 miljard gebruikers en Amazon (474 miljard) is de wereldwijde winkel voor vrijwel alles. Zij produceren zelf niets, maar maken fortuinen met de exploitatie van onze data en andermans investeringen in kennis en creativiteit, waarbij zij alles dat in de weg staat verpulveren. Apple (825 miljard) en Microsoft (580 miljard) lijken de uitzondering omdat zij zelf producten maken, maar zij – vooral Apple – bewegen zich steeds meer op dezelfde markten waar alles draait om de slimste algoritmen. Hun macht is zo groot dat kleinere tech-bedrijven niet langer de hoop hebben ze te evenaren, maar dat ze worden overgenomen tegen een goede prijs. Er kan weinig meer groeien in hun schaduw.

De berichten van de laatste weken wijzen niet meteen op een omslag. Maar het onbehagen, over de wijze waarop technologie ons leven overneemt, neemt onmiskenbaar toe. Dat is een begin.

(Disclaimer: dit artikel is geschreven op een product van Apple, gebruik makend van software van Microsoft, gebaseerd op zoekresultaten van Google en op enkele recente boeken, die via Amazon verkregen zijn. Bij het schrijven liet ik me enkele malen afleiden door geinige video’s op Facebook. Het is niet anders.)