<div class="lead">Deze week: de gevolgen van de aanslag op Charlie Hebdo.</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Past u op uw woorden als het over de profeet gaat? </p>
<p>– Hans, Amsterdam</b></p>
<p>Ja, maar niet zozeer omdat ik mogelijke consequenties vrees, als wel vooral omdat ik van mening ben dat je niet naar beneden moet schoppen. Verder geloof ik stiekem onkwetsbaar te zijn, en dat heeft ten dele te maken met het besef dat een schrijver, ook een schrijver die in diverse kranten en weekbladen publiceert, een marginale positie in de maatschappij inneemt. Hij bevindt zich niet in het centrum, veeleer in de periferie. Vergeet ook niet dat de meeste jihadisten, met alle respect, veredelde analfabeten zijn, die lezen de Mensendokter of de Voetnoot niet, voor zover ze al Nederlands kunnen. Een cartoon is makkelijker te behappen dan een betrekkelijk ingewikkelde tekst. Bovendien is de aanleiding een excuus, zomin als <span class="Cursief">De</span> <span class="Cursief">Duivelsverzen</span> van Rushdie werkelijk gelezen en bestudeerd waren toen de fatwa werd uitgesproken, zomin gaat het nu om de bescherming van heilige figuren, profeten en dergelijke, die blasfemisch zouden zijn weergegeven. De inzet is macht en roem, oftewel heldendom, het geloof is vooral een slaapmiddel voor de volgelingen; verontwaardiging over blasfemie is niet meer dan een middel om de massa, de eigen achterban, op te jutten. </p>
<p>Interessant overigens is dat de verontwaardiging en de boosheid bijdragen aan de reputatie van de cartoonist. Zouden de jihadisten werkelijk menen dat hun profeet moet worden beschermd, dan zouden zij een briefje schrijven aan de cartoonist: ‘Geachte heer, veel dank voor uw tekeningen van Allah en zijn profeet. Uw werk draagt bij aan het verspreiden van hun roem. U maakt mijn God, die ook uw God is, elke dag groter. Misschien beseft u het nog niet, maar in uw hart bent u een gelovige moslim. Welkom bij de club. Hoogachtend, vriendelijke groet.’ </p>
<p>De cartoonist die in de traditie staat van de avant-garde die met kunst het publiek boos wilde maken en op andere manieren wilde prikkelen, heeft de boosheid en de verontwaardiging nodig. Niet dat hij wil sterven voor zijn kunst, maar hij moet omstreden blijven om iets te betekenen. Want in die traditie, in dat paradigma, functioneert hij. Zo bezien zijn de jihadisten en ander zeer gelovige moslims een godsgeschenk voor deze avant-garde, want wij in het Westen hadden het eigenlijk afgeleerd om ons nog boos te maken over kunst. Voor ons was en is kunst een virtuele, parallelle wereld, waar volstrekt andere regels gelden en waar wij ons nooit of zeer zelden druk over hoeven te maken. Wij laten onze esthetische normen op die kunst los, of onze sociale normen: is de kunstenaar betrokken? Ja, want hij brengt zijn kunst naar vereenzaamde boeren in Drenthe en Overijssel. En daarna gaan we verder met de afwas. </p>
<p>De laatste keer dat wij ons in Nederland druk maakten om kunst in een context die niets met jihadisme en de islam te maken had, was de Fassbinder-affaire en de zelfontvoering van Croiset, jaren tachtig. En dat was een nawee van de Tweede Wereldoorlog; onverwerkt verleden dat op een curieuze manier werd verwerkt.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>De jihadisten zijn surrealisten die het surrealisme niet hebben verwerkt</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Wat werd op 9/11 aangevallen? Het Pentagon en de Twin Towers, in het marxistisch jargon symbolen van het militair-industriële complex en het laatkapitalisme. Dat is te begrijpen. Daar had Bin Laden met zijn mannen vast even over gebrainstormd. Wat werd op 7 januari 2015 in Parijs aangevallen? <span class="Cursief">Charlie Hebdo</span>, symbool van een avant-garde die moeite heeft nog een wezenlijke rol te vervullen in een maatschappij die die specifieke vorm van avant-garde al enkele decennia is ontgroeid. Alsof Hitler in 1943 zou hebben gezegd: ‘Ik heb oorlog gevoerd tegen de Joden, de bolsjewieken, de Russen, de Polen en officieel ook de kapitalisten, nu ga ik me alleen nog maar richten op enkele entartete kunstenaars.’ Een waarlijke absurditeit.</p>
<p>De jihadisten zijn feitelijk surrealisten die het surrealisme – een schot in de menigte is een daad van surrealisme – niet hebben verwerkt. Je zou hen ook futuristen kunnen noemen die een saus van Allah over hun futurisme hebben gegooid, en anders dan de meeste toenmalige futuristen brengen zij hun futurisme in praktijk.</p>
<p>Zeker, ze begrijpen hoe de massamedia werken, basiskennis over de psychologie van de angst bezitten ze ook, maar verder hebben ze geen idee wie hun vijand eigenlijk is. Ze vallen de avant-garde van een halve eeuw geleden aan. Ik trek daaruit de conclusie dat ze zelf graag avant-garde willen worden, maar niet weten hoe ze dat doel moeten bereiken.</p>
<p>Dit betekent niet dat het cynisme en pragmatisme van de jihadisten moet worden onderschat. Zij zijn uiterst cynische en tegelijkertijd pragmatische futuristen. Een van de indicaties voor hun pragmatisme is hun bereidheid gijzelaars te ruilen voor losgeld.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>Ik kan allicht ook iets voor jihadisten betekenen op het gebied van psychoanalyse, maar ordinaire ontspanningsmassage behoort eveneens tot de mogelijkheden</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Tot slot ben ik van mening dat je met iedereen moet spreken – nee, ik heb het niet zozeer over het gewraakte thee drinken –, ook daarom groet ik de profeet altijd vriendelijk als ik hem op straat tegenkom. Wie een conversatie begint, houdt bepaalde beleefdheidsregels in acht en zelfs als je die conversatie niet begint, doe je dat. Velen zullen weleens door de supermarkt hebben gelopen en de aanvechting hebben gevoeld om tegen een dame te zeggen: ‘In een perfecte wereld zou u een hoer zijn.’ Die woorden slik je in, want ze uitspreken zou onbeleefd zijn.</p>
<p>Wat het met iedereen spreken betreft, denk ik aan de uitstekende documentaire <span class="Cursief">The Gatekeepers</span> van Dror Moreh, waarin zes voormalige chefs van de Israëlische geheime dienst Shin Bet aan het woord kwamen. Een van hen zei, ik parafraseer: ‘Je moet met iedereen praten, ook met je ergste vijand, want zo kom je iets over hem te weten en het zou kunnen bijdragen aan een oplossing.’</p>
<p>Als je hoofd van de Shin Bet bent, ben je veel, maar geen Job Cohen, het zou goed zijn de woorden van deze voormalige chef van de Shin Bet serieus te nemen. Ikzelf ben bijvoorbeeld in Libanon bij Hezbollah op bezoek geweest, ik bewaar goede herinneringen aan die gesprekken. Mij werd gevraagd of ik een operatie tegen Israël wilde uitvoeren. Ik heb vriendelijk gelachen.</p>
<p>Dus mochten er jihadisten zijn die interesse hebben in een gesprek, of misschien zelfs meer dan dat, ik ben bereid hen vrijwel overal ter wereld te ontmoeten, mits ze de eeuwenoude Arabische traditie van gastvrijheid in acht nemen. Ik kan allicht ook iets voor hen betekenen op het gebied van psychoanalyse, maar ordinaire ontspanningsmassage behoort eveneens tot de mogelijkheden.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Moeten we bang zij voor moslimextremisme? </p>
<p>– Myrthe en het hele gezin, Alkmaar</b></p>
<p>Nee. Ik zou eerder bang zijn voor hart- en vaatziekten of voor extreemrechts in Europa. Terrorisme, zoals wij dat tot nu toe hebben gezien, in New York, Madrid, Londen, Parijs, of Bagdad, Tel Aviv, Kabul is geen wezenlijke bedreiging voor de samenleving. Zelfs in Bagdad is het grote probleem niet de voortdurende en steeds weer terugkerende aanslagen, maar het feit dat de overheid zo corrupt is dat die niet functioneert, het feit dat politie en leger niet te vertrouwen zijn, het wijdverspreide geloof dat sommige van die aanslagen ‘inside jobs’ zijn, dus uitgevoerd worden door de versplinterde overheid zelf. Wat waar zou kunnen zijn.</p>
<p>Maar terrorisme biedt ook ongekend spektakel en dat is in het Westen, waar de behoefte aan spektakel zoals bekend gigantisch is, buitengewoon effectief. Het gaat te ver te beweren dat er vraag is naar terroristische aanslagen, maar zodra het aanbod er is, dat wil zeggen zodra de aanslag of de gijzeling een feit is, is de vraag om te kijken, om het waar te nemen, immens. Voor zover angst ook altijd ook een stiekeme wens bevat, kun je zeggen dat de terroristen een behoefte vervullen.</p>
</p></div>
<figure id="post-13851 media-13851" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2015/01/649cfdff-19b0-4394-bce4-72918d3924c3_TRIK.Arnon_.1_preview.jpg" alt="Illustratie Trik" /><figcaption>Illustratie Trik</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Historisch gezien leven wij in ongekende veiligheid, de kans te sterven aan een geweldsdelict, of het nu om terrorisme gaat of om ordinaire criminaliteit, is minimaal, maar deze betrekkelijke veiligheid heeft geen eind gemaakt aan onze sterfelijkheid. Dat is ons probleem. Eigenlijk is alles veilig, maar we gaan nog wel dood, en dat is naar. De doodsangst heeft ons niet verlaten en heeft ertoe geleid dat wij menen recht te hebben op veiligheid. En dat wij van elk risico in de war raken.</p>
<p>Wij overschatten onze vijand, en dat maakt die vijand ook sterker. Wij zijn zo geobsedeerd door de jihadisten dat wij hun krachten toeschrijven die ze helemaal niet hebben. Enigszins gechargeerd zou je kunnen zeggen dat de jihadisten onze Allah zijn. Dat zij vreselijke dingen met ons gaan doen omdat wij stout zijn geweest.</p>
<p>De overschatting van de vijand maakt van die vijand ook een vaderfiguur, zij het een boze en wrede vader. Zoals bekend kunnen de mensen vooralsnog niet zonder vaderfiguur.</p>
<p>Wij voelen ons schuldig omdat wij onze cultuur hebben verwaarloosd, omdat wij geparasiteerd hebben op die cultuur, omdat wij Shakespeare en Vondel niet hebben gelezen, alleen een bundeltje columns van Youp van ’t Hek, en nu komt de boze vader onze straffen. Psychologisch is het goed te begrijpen dat wij onze boze vader in de jihadisten ontwaren, maar de therapeut moet klare taal spreken: zij zijn onze vader niet. Wij moeten hen niet sterker maken in onze verbeelding dan zij zijn. Dat is een fout. Zij zijn verdwaalde futuristen die het surrealisme niet hebben verwerkt.</p>
<p>Nu zegt u: maar er zijn toch werkelijke slachtoffers gevallen en wij willen solidair zijn met die slachtoffers en dat wat zij symboliseren. Om te beginnen hebben de meeste mensen geen idee wat die slachtoffers symboliseren.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>De gemiddelde jihadist zou veel liever in een gezellig bordeel met een glaasje champagne zitten dan met een geweer door de woestijn of de straten van Parijs te rennen</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Ja, op 9/11 werden symbolen van het militair-industriële complex en het laatkapitalisme aangevallen. Wat is dan vereist: solidariteit met het laatkapitalisme. De enige werkelijke solidariteit die er nog toe doet. Iemand als George W. Bush, die intelligenter is dan vaak wordt gedacht, had dat goed begrepen. Wat zei hij na 9/11: ‘Ga inkopen doen, ga boodschappen doen.’ Reële solidariteit is solidariteit met het laatkapitalisme. En ik verklaar dan ook, en ik hoop velen met mij: ik ben solidair met het laatkapitalisme. Overigens weet ik vrijwel zeker dat iemand als Žižek deze solidariteitsverklaring zou ondersteunen.</p>
<p>Solidariteit met de slachtoffers, de echte slachtoffers, is altijd de uitdrukking van bestaande machtsverhoudingen en identificatiemogelijkheden, oftewel: wie willen wij zijn? Wij zijn solidair met Charlie, want we willen wel een cartoonist in het elfde arrondissement van Parijs zijn, maar niet met twintigduizend verdronken vluchtelingen in de Middellandse Zee, want we willen geen arme, Afrikaanse neger zijn. In die zin is solidariteit altijd solidariteit met jezelf. Daar is niets op tegen, maar of het een deugd is, is een geheel ander vraagstuk.</p>
<p>Wie iets meer over omgang met terrorisme zou willen weten, zou de opkomst en ondergang van de RAF moeten bestuderen en de reacties van de BRD op die opkomst. Allicht valt er te leren van fouten die toen zijn gemaakt. De vergelijking is des te interessanter omdat de RAF, zeker in het begin, op steun kon rekenen uit de bevolking. En de RAF nam ook de pers onder vuur, de gehate Springer-Verlag, uitgever van onder andere <span class="Cursief">Bild-Zeitung.</span> Al kwamen bij die actie voor zover ik me kan herinneren geen mensen om het leven.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>Ik heb weleens geschoten. Je moet even oefenen, maar heel moeilijk is het niet</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Tot slot: natuurlijk is terrorisme denkbaar dat wel degelijk een wezenlijk gevaar vormt voor de samenleving. Wat zou er gebeuren als de Pakistaanse atoombom in verkeerde handen valt? Of bewaakt Amerika die zo goed dat we nergens voor hoeven te vrezen? Ook zijn vormen van cyberterrorisme denkbaar die samenlevingen werkelijk kunnen ontwrichten, maar hoewel de jihadisten gretig gebruik schijnen te maken van Twitter geloof ik niet dat ze over wezenlijke technische kennis beschikken, we gaan niet over een paar maanden lezen dat het nieuwe Silicon Valley in Mosul is verrezen. Ook wat dat betreft is het jihadisme een volstrekt doodlopende beweging. De gemiddelde jihadist zou veel liever in een gezellig bordeel met een glaasje champagne zitten dan met een geweer door de woestijn of de straten van Parijs te rennen. Seksuele frustratie, economische frustratie, slecht ontwikkeld relativeringsvermogen, gebrekkige zelfkennis, dat alles maakt sommige jongemannen gevoelig voor destructieve ideologieën en futuristische stuiptrekkingen.</p>
<p>Nog een ding moet hier worden genoemd: de enorme waarde die wordt gehecht aan begrippen als ‘eer’ en ‘trots’ zal ongetwijfeld cultureel bepaald zijn. Er zou veel vooruitgang geboekt worden als iedereen beseft dat hij eerloos op de wereld komt, namelijk tussen poep en bloed, en ook eerloos die wereld weer verlaat. Kortom, dat hij al van jongs af aan leert dat het beter is een levende hond te zijn dan een dode leeuw.</p>
<p>De behoefte aan heldendom dient gesublimeerd te worden en het is waar dat deze sublimatie langzaam in het dna van de westerse cultuur is gaan zitten. Maar laten we ons niet te veel op de borst slaan, ik zie die westerse cultuur in een handomdraai twintig passen terug zetten.</p>
<p>Een lang antwoord. Het korte antwoord luidt: nee.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Simpele vraag voor u, Mensendokter: wat kunnen we doen met de Nederlandse moslims die echt gevaarlijk radicaliseren? Opvoedkampen? Opsluiten? Kopjes thee? Wat kunnen we vooraf doen?  </p>
<p>– Anoniem</b></p>
<p>De gedachten zijn vrij. In zijn fantasie mag iedereen zo radicaal zijn als hij wil; pedofielen, moslims, blanke mannen die Nederland blank willen houden et cetera.</p>
<p>Het hoort bij een rechtsstaat dat wij mensen niet preventief opsluiten. Amerika heeft op grote schaal in Amerika levende Japanners preventief opgesloten tijdens de Tweede Wereldoorlog. Een smet op het blazoen van Amerika.</p>
<p>Maar geheime diensten kunnen verdachten wel in de gaten houden. De gebeurtenissen in Parijs illustreren vooral ook het falen van de Franse geheime dienst, maar ja, daar werken ook mensen. Ik ben benieuwd of de publieke opinie nu een andere mening gaat vormen over de onthullingen van Snowden, maar dat terzijde.</p>
</p></div>
<div class="figure--right">
<figure id="post-13851 media-13851" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2015/01/a6d4cd9c-a509-498f-86c5-2fb3e5246c4e_TRIK.Arnon_.2_preview.jpg" alt="Illustratie Trik" /><figcaption>Illustratie Trik</figcaption></figure>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Een heel klein gedeelte van de moslims in Europa en elders wil graag naar het Midden-Oosten vertrekken om daar vooral tegen andere moslims te vechten. Dergelijk avonturisme heeft altijd bestaan en zal vermoedelijk altijd blijven bestaan. De Nederlandse studente die zich aansloot bij de FARC zal een avonturier zijn geweest die werd meegesleept door de omstandigheden en haar eigen idealisme. En ik heb de RAF al genoemd. Om de zoveel tijd zullen er in onze cultuur bewegingen ontstaan die het geweld in praktijk verheerlijken en die in het geweld ook een snelle, makkelijke manier zien om iets voor te stellen. </p>
<p>Ik heb weleens geschoten, je moet even oefenen en goed naar <span class="Cursief">Scarface</span> kijken, maar op een gegeven moment kun je het wel. Heel moeilijk is het niet.</p>
<p>Als ze willen vertrekken, laat hen vertrekken, ik geloof dat er juridische mogelijkheden zijn om hun paspoort in te trekken en dat lijkt me in dit geval ook wel redelijk. Verder moet je niet al te veel preventieve maatregelen nemen.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Sheila Sitalsing noemt op twitter de ‘selfie’ van de redactie van Vrij Nederland een vorm van ‘zelfvertedering’. ‘Why? Kijk mij eens meeleven, kijk mij eens betrokken zijn. Allemaal zelfvertedering.’Heeft zij gelijk? Wat zou een betere reactie zijn? Hoe moedig/laf zijn wij? </p>
<p>– Groet, Frits</b></p>
<p>Ik geloof dat Sheila op vakantie was ten tijde van MH17. Helaas, dergelijke geluiden waren toen nuttig geweest. An sich heeft ze een beetje gelijk. Zoals ik al schreef: wij zien in de jihadisten onze boze vader en als de boze vader om zich heen slaat, kruipen de kinderen samen.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<blockquote class="twitter-tweet" lang="en">
<p>Redactie Vrij Nederland 1 minuut stil <a href="https://twitter.com/hashtag/JeSuisCharlie?src=hash">#JeSuisCharlie</a> <a href="https://t.co/FQUqXnz4ri">pic.twitter.com/FQUqXnz4ri</a></p>
<p>&mdash; Vrij Nederland (@vrij_nederland) <a href="https://twitter.com/vrij_nederland/status/553132517398958080">January 8, 2015</a></p></blockquote>
<p><script async src="//platform.twitter.com/widgets.js" charset="utf-8"></script>        </div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Maar wie ontkomt altijd aan zelfvertedering? De redactie van Vrij Nederland is ook menselijk. Ik vind dat er twee keer per jaar ruimte moet zijn voor een half uurtje zelfvertedering. Indien de redactie daar behoeft aan heeft, kan die sessie zelfvertedering onder mijn leiding plaatsvinden. Sheila is ook welkom. Geloof me, ook zij kan wel wat zelfvertedering gebruiken.</p>
<p>Oftewel: jullie zijn moedig noch laf, jullie zijn menselijk. De volgende keer als een satirisch tijdschrift onder vuur wordt genomen wel ietsje meer satire graag. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Ook vragen? <a href="mailto:demensendokter@vn.nl" class="normal" title="mailto:demensendokter@vn.nl">Demensendokter@vn.nl</a></p>
</p></div>
