Leonardo DiCaprio: geliefd acteur, notoire vrouwenmagneet én bevlogen klimaatactivist

Op de jongenskamer van Leonardo DiCaprio in Los Angeles hing een reproductie van de Tuin der Lusten van Jeroen Bosch. Het is een drieluik, met links het aards paradijs met op de voorgrond Adam en Eva, in het midden krioelt het van de feestende en etende mensen, en rechts pakken donkere wolken zich samen, vinden veldslagen plaats, staan gebouwen in brand, vluchten mensen weg. ‘Mijn vader hing het boven mijn bedje,’ zei DiCaprio tijdens een audiëntie bij Paus Franciscus in januari van dit jaar. ‘Links zie je utopia, in het midden de overvloed en de overbevolking, en rechts staat voor mij voor de situatie waar we op dit moment met de wereld zijn beland.’

De Tuin der Lusten is voor DiCaprio een belangrijke metafoor. Hij vertelde zijn verhaal niet alleen aan de paus, maar begint er ook zijn nieuwe documentaire Before the Flood mee. In de film – die door National Geographic Channel op 30 oktober wereldwijd wordt uitgezonden – wordt DiCaprio gevolgd in zijn niet aflatende campagne om meer aandacht te krijgen voor de gevaren van klimaatverandering.

De acteur is door VN-secretaris-generaal Ban Ki-moon in september 2014 vanwege zijn niet aflatende inzet voor het milieu benoemd tot Messenger of Peace voor de klimaatverandering. In die hoedanigheid reist hij de hele wereld over. In Canada ziet hij de enorme verwoesting bij de teerzand-winning; in Groenland en op de Zuidpool hoe, veel eerder dan voorspeld, grote gletsjers wegsmelten en rivieren van smeltwater zich een weg banen naar de Atlantische Oceaan. Hij daalt met een kleine onderzeeër af naar gebleekte, afgestorven koraalriffen voor de kust van de Bahama’s; bezoekt een opvang van orang-oetangs op Borneo, slachtoffers van de bosbranden daar; gaat naar laaggelegen eilandstaten als Kiribati en naar de kustgebieden van Bangladesh waar boeren – op de rand van de armoede levend – nu al kampen met de gevolgen van het wassende water.

Het is een politieke film, die niet voor niets uitkomt op het moment dat de Amerikaanse presidentsverkiezingen naar een hoogtepunt gaan. DiCaprio adviseert de kijkers om te stemmen op politici die de opwarming van de aarde als een probleem zien en er iets aan willen doen. Hij laat zien dat het anders kan, dat we niet langer afhankelijk hoeven te zijn van fossiele brandstoffen, als de wil er maar is.

Om te beginnen moet er zo snel mogelijk een belasting worden ingevoerd op de uitstoot van CO2, legt een Republikeinse econoom van Harvard uit, terwijl DiCaprio aandachtig luistert. Als je zo’n carbon tax invoert, zullen consumenten veel sneller overstappen op duurzame energie. Want zij hebben wel degelijk iets te kiezen, betoogt de acteur: kip in plaats van rundvlees (minder uitstoot, minder landbouwoppervlak), geen palmolie gebruiken (dan hoeven er geen oerwouden te worden omgehakt) en zelf schone stroom opwekken. Tijdens een gesprek met een Indiase klimaat-activist staat DiCaprio met de mond vol tanden als hem voor de voeten wordt geworpen dat hij en andere Amerikanen eindelijk eens zouden moeten beginnen met het minderen van hun eigen energiegebruik.

Before the Flood is een waardige opvolger van de geruchtmakende film An Inconvenient Truth van oud-vicepresident Al Gore uit 2006. Moest Gore nog zijn toevlucht nemen tot animaties en trucage om te laten zien wat ons in de nabije toekomst stond te gebeuren, DiCaprio hoeft niet anders te doen dan de wereld rond te reizen om te laten zien dat klimaatverandering op dit moment al enorme gevolgen heeft.

Twee werelden

Voor veel filmliefhebbers is DiCaprio in de eerste plaats een geweldige acteur die eerder dit jaar de Oscar won voor beste acteerprestatie voor zijn rol als Hugh Glass in The Revenant. Ook staat hij bekend om kortere of langere relaties met vriendinnen uit de wereld van glitter en glamour, feesten op grote jachten op de Middellandse Zee en strandvakanties met veel vrouwelijk schoon. Maar de steracteur noemt zichzelf op zijn Twitteraccount óók milieuactivist. En dat is geen koketterie, DiCaprio zet zich al bijna twintig jaar in voor bedreigde diersoorten en een duurzame wereld.

Al sinds zijn kinderjaren heeft hij een passie voor wetenschap en de natuur. Als kind woonde hij in downtown Los Angeles vlakbij het National History Museum. Hij ging er vaak kijken naar natuurfilms in het Imax-theater. Hij ontwikkelde een fascinatie voor de dodo en andere uitgestorven dieren. ‘Het maakte me als kind verdrietig dat die dieren door menselijk toedoen zijn verdwenen,’ zei DiCaprio in een interview met People.

Na zijn grote doorbraak in 1998 met de blockbuster Titanic nam DiCaprio een tijdje vrijaf. Ja, hij kwam in die periode vooral in het nieuws vanwege romances en wilde feesten (hij werd New Yorks party prince genoemd) maar ook had hij in die tijd een gesprek met de toenmalige vicepresident Al Gore in het Witte Huis. Gore hield toen al wereldwijd toespraken over de gevaren van klimaatverandering.

Dat gesprek met Gore, zo legt DiCaprio uit in Before the Flood, had een doorslaggevende invloed op zijn denken. Gore tekende op een whiteboard de aarde en legde in simpele woorden uit hoe de uitstoot van CO2 een steeds dikkere deken om de aarde veroorzaakt, waardoor warmte niet meer kan ontsnappen de temperaturen steeds hoger worden. ‘Dit is de belangrijkste en grootste bedreiging voor de mensheid,’ zei Gore. Vanaf dat moment was DiCaprio niet langer alleen gefascineerd door het onderwerp, maar besloot hij ook dat hij wat moest doen.

In datzelfde jaar zette de steracteur de Leonardo DiCaprio Foundation op, met als doel de laatste wilde plekken op aarde te beschermen. Die stichting heeft de afgelopen achttien jaar zestig miljoen dollar uitgegeven, onder meer om grote stukken oerwoud te kopen in de Amazone en zo verdere ontbossing te voorkomen, en haaien en andere grote vissen die met uitsterven worden bedreigd te beschermen. Maar ook ging er zeshonderdvijftigduizend dollar naar lokale overheden om in versneld tempo klimaatmaatregelen te nemen.

Maar niet alleen via zijn stichting laat DiCaprio van zich horen. Hij was voorzitter van de organisatie van de Earth Day 2000 en hield een speech in Washington, waarin hij precies dezelfde punten maakt die hij nu nog steeds maakt: bossen, zeeën en koralen sterven af door menselijk toedoen. We moeten de CO2-uitstoot reduceren en het kán als we het willen.

‘De Verenigde Staten produceren veertig procent van het afval, terwijl we acht procent van de wereldbevolking uitmaken,’ zei DiCaprio. ‘Als de hele wereldbevolking dezelfde levensstandaard krijgt als wij Amerikanen, hebben we twee werelden nodig. Twee werelden! Genoeg is genoeg. We moeten een voorbeeld geven. Milieubewustzijn moet niet langer een filosofie zijn die wordt uitgedragen door een minderheid, zoals hier op Earth Day, maar iets normaals dat onderdeel is van overheidsbeleid en de normale manier van leven.’

Sjoemelsoftware

DiCaprio is de afgelopen jaren uitgegroeid tot een spin het web in de wereld van natuurbeschermers en klimaatactivisten. Hij zit in het bestuur van het Wereldnatuurfonds en National Geographic’s Pristine Seas, een project ter bescherming van de oceanen. Hij is een van de grote donateurs van Oceans 5, een initiatief van filantropen om overbevissing tegen te gaan en zeereservaten in te richten. En niet alleen via Before the Flood draagt hij zijn boodschap uit, hij sloot onlangs een deal met Paramount om een film te maken over het verhaal achter de sjoemelsoftware van Volkswagen. Ook werd afgelopen week bekend dat hij in gesprek is over de aankoop van de rechten van de jaren negentig-serie Captain Planet and The Planeteers, over de superheld die ten strijde trekt tegen de gevaren van de milieuvervuiling.

Hypocriet

Rond DiCaprio ontstond in april 2015 een relletje toen via de Wikileaks uitgelekte ‘Sony-papers’ bleek dat hij in zes weken tijd maar liefst zes keer op en neer was gevlogen van New York naar Los Angeles met een privévliegtuig. Kosten in totaal naar schatting tweehonderdduizend dollar, betaald door het filmbedrijf van multinational Sony. Het had iets ironisch dat juist in de periode van de onthulling de website greenworldrising.org online ging, die DiCaprio mede had gefinancierd. Een van de adviezen van greenworldrising: zorg dat je carbon footprint minder wordt.

Voor zover bekend reageerde DiCaprio niet op de onthulling. Wel ging hij in februari van dit jaar in een interview voor het blad Rolling Stone in op de vraag of het wel gepast was dat hij en duizenden anderen met het vliegtuig naar Parijs gingen om de klimaattop bij te wonen. ‘Het kan niet anders dan dat we allemaal hypocrieten zijn,’ zei DiCaprio. ‘Wij hebben dit gebouwd. Onze hele samenleving is gebaseerd op olie. Alles wat je om je heen ziet, is er door de olie. De dag dat er een duurzame manier is om te reizen, zal ik vooraan in de rij staan.’

In september 2015 maakte DiCaprio bekend dat hij kapitaal van zijn stichting en zijn persoonlijke beleggingen in de fossiele industrie heeft teruggetrokken en gaat investeren in duurzame energievormen, als onderdeel van de wereldwijde beweging Divest-Invest, waar The Rockefeller Foundation, The Guardian Group en een van de grootste Noorse pensioenfondsen hem voor gingen.

‘Gruwelijk bang’

Eind februari, toen DiCaprio voor zijn rol in The Revenant de Oscar voor beste acteur kreeg, kreeg hij een groot applaus toen hij zei: ‘Klimaatverandering is echt, gebeurt waar we bij staan en het vormt het grootste gevaar voor al het leven op aarde’.

De impact van die speech was groter dan alle speeches op de klimaattop van Parijs drie maanden eerder, zo bleek uit onderzoek van de universiteit van California. Naar DiCaprio’s toespraak keken zesendertig miljoen mensen, via Google werden de begrippen ‘klimaatverandering’ en ‘wereldwijde opwarming’ meer dan driehonderdtwintigduizend keer opgezocht in de dagen die volgden op de speech. Zijn optreden had op Twitter 3.2 keer meer activiteiten tot gevolg dan de conferentie in Parijs. Met andere woorden: met zijn roem bereikt DiCaprio veel meer mensen dan alle politici bij elkaar.

Die roem zette de acteur opnieuw in toen in april van dit jaar wereldleiders bij elkaar kwamen in New York om de ondertekening van het akkoord van Parijs bij te wonen. Hij gaf een vlammende speech waarin hij de klimaatverandering vergeleek met die andere grote kwestie, de afschaffing van slavernij in de negentiende eeuw: het vergt dappere politici om de status quo te doorbreken, zo hield hij zijn gehoor voor. Zijn reis naar de brandhaarden van de klimaatverandering waarvan Before the Flood een weerslag was, had hem ‘gruwelijk bang’ gemaakt. De ondertekening van het klimaatverdrag was volgens hem weliswaar ‘een teken van hoop’, maar ‘het is niet genoeg’. Het kwam aan op daden van de regeringsleiders. We moeten, zo stelde DiCaprio, de fossiele voorraden die er nog zijn in de grond laten ‘waar ze horen’. De alternatieven zijn voorhanden, laten we ze nog gedurende ons leven omarmen, zo riep hij de wereldleiders op, ‘voor het te laat is’.

Grappig en vreselijk

Before the Flood is geproduceerd door Martin Scorcese, met wie DiCaprio eerder Gangs of New York en The Wolf of Wallstreet maakte. Regisseur is Fisher Stevens, ex-geliefde van Michelle Pfeiffer, acteur en vooral ook bekend als producent van de documentaire The Cove, over de gruwelijke jaarlijkse slachtpartijen onder dolfijnen in Japan. Het idee was om DiCaprio op een wereldwijde zoektocht naar de waarheid over klimaatverandering te gaan volgen. Toen ze midden in de plannenmakerij voor de film zaten, kwam het bericht dat de financiering voor de film The Revenant was rondgekomen. In deze film speelde DiCaprio de rol van Hugh Glass, een pionier in het Wilde Westen die wordt aangevallen door een beer, voor dood wordt achtergelaten en na een heroïsche tocht alsnog de bewoonde wereld bereikt.

De opnames van ‘The Revenant’ werden bemoeilijkt door de extreem hoge temperaturen in 2015

In plaats van een van de projecten af te zeggen, besloot DiCaprio beide films tegelijkertijd te maken: de ene die het verhaal vertelt van een man in de frontlinie van de westerse vernietiging van natuur en inheemse beschavingen, de andere die een portret schetst van een wereld die na tweehonderd jaar plunderen de rekening moet betalen.

De films, die gelijktijdig werden opgenomen, begonnen met elkaar te interfereren. In Before the Flood is te zien hoe de cast en crew van The Revenant in grote problemen kwamen door de extreem hoge temperaturen in Canada – 2015 was het warmste jaar in de geschiedenis. Door de hoge temperaturen smolt tot twee keer toe binnen een paar uur alle sneeuw weg en lag de productie weken stil. Uiteindelijk werden ze gedwongen uit te wijken naar natuurpark Ushuaia op het zuidelijkste puntje van Argentinië, de enige plek op het Amerikaanse continent waar nog sneeuw lag. ‘Het was een parallel universum,’ zei regisseur Alejandro Iñárritu van The Revenant in Rolling Stone. ‘We hebben het er lang over gehad. Het was griezelig dat wij verfilmden hoe het allemaal begon en hoe we nu na tweehonderd jaar lijden onder de consequenties van onze daden. Het was grappig en vreselijk tegelijkertijd.’

Volledig onbeschermd

De lancering van Before the Flood is goed getimed: precies op het moment dat de Amerikaanse presidentscampagne naar zijn hoogtepunt loopt. DiCaprio was op 4 oktober van dit jaar te gast op het Witte Huis waar de film werd vertoond aan president Barack Obama.

Voorafgaand aan de screening deelde de acteur nog een flinke sneer uit aan presidentskandidaat en klimaatontkenner Donald Trump, overigens zonder zijn naam te noemen. ‘Er is wetenschappelijke consensus, de discussie is voorbij,’ zei DiCaprio. ‘Als je niet gelooft in klimaatverandering, als je niet gelooft in de feiten, wetenschap en empirische waarheden, dan zou je naar mijn bescheiden mening niet de kans mogen krijgen om een publiek ambt te bekleden.’ Was DiCaprio nog omzichtig, regisseur Stevens noemde Trump bij de première van de film op het festival in Toronto een ‘gevaarlijk persoon’ en diens categorische verwerping van wetenschappelijk vaststaande feiten ‘gevaarlijk’.

Een dag na de bijeenkomst in het Witte Huis vloog DiCaprio naar Miami om een voorvertoning van de film op een plaatselijke universiteit bij te wonen. Die stad was niet toevallig gekozen: als er één plek is in de VS waar de gevolgen van de klimaatveranderingen zich op dit moment al manifesteren is het Miami. De stad ligt volledig onbeschermd, sommige straten lopen nu al onder bij hoog water, de stad heeft voor miljoenen aan pompen geplaatst om Miami Beach droog te houden.

In de film zegt de burgemeester van Miami Beach dat die pompen maar voor veertig of vijftig jaar soelaas zullen bieden. En dat terwijl de Republikeinse senator van Florida Marco Rubio en zijn partijgenoot en gouverneur Rick Scott beiden nog steeds klimaatsceptici zijn. Het gaat in Florida zelfs zover dat na het aantreden van Scott ambtenaren van het Department of Environmental Protection werden geschorst als ze het begrip ‘klimaatverandering’ in officiële publicaties gebruikten.

Het had iets ironisch dat het buiten waaide en regende terwijl de film werd vertoond in een bomvol New World Centre in Miami Beach, zo berichtte de plaatselijke pers. Het zeer slechte weer was de voorbode van de orkaan Matthew die eerder grote schade aanrichtte op Haïti. Aan het einde van de paneldiscussie zei DiCaprio met enig sarcasme: ‘En nu laten we jullie naar huis gaan om je voor te bereiden op de vloed.’

‘Before the Flood’ is op 30 oktober om 23.00 uur te zien op National Geographic Channel. 
Woensdag 26 oktober is er tijdens de Nationale Klimaattop in de Van Nelle Fabriek te Rotterdam een speciale voorpremière van ‘Before the Flood’. VN-redacteur Harm Ede Botje gaat na afloop van de film in gesprek met vice-premier Lodewijk Asscher.