Reportage / TNT en het ontslagrecht / Botsende belangen

‘Denk nu even niet aan TNT, het postbodevak, de groep, maar aan jezélf. Je bent het waard!’ In een congreszaal van een hotel in Dordrecht loopt Cees van Hoof geestdriftig op en neer voor een publiek van honderd TNT-medewerkers. Op deze voorlichtingsavond over ‘mobility’ probeert Van Hoof, accountmanager bij een overkoepelende organisatie van tien samenwerkende ROC’s, postwerkers te enthousiasmeren voor een korte opleiding. ‘Je kunt al zoveel meer dan je denkt!’ spoort hij zijn toehoorders aan. ‘Je hebt allemaal competenties waar je het bestaan niet van vermoedde!’ Die ‘competenties’ zijn belangrijk, want ze leveren vrijstellingen op bij het verkrijgen van de diploma’s die Van Hoof in de aanbieding heeft. Wie zichzelf wil bewijzen, hoeft niet veel te toen. Gewoon een c.v. opsturen en een lijst invullen met vragen als: ‘Ben u in staat om indien nodig tijdig hulp in te schakelen?’ en: ‘Bent u in staat om u collegiaal op te stellen? Veel TNT’ers mogen na een paar lessen Engels een diploma ophalen. Van Hoof: ‘Geloof me mensen, dit is een door het ministerie verstrekt diploma! Helemaal echt!’

De joviale accountmanager lijkt de zaal niet echt te raken. Als hij de postwerkers voorhoudt dat je een halfleeg glas ook best halfvol kunt noemen, en daarbij een afbeelding van zo’n glas op de muur projecteert, beginnen veel toehoorders naar hun schoenen te staren. Maud Hoefnagels, die deze ‘roadshow’ voor TNT organiseert, spreekt liever van ‘bezinning’. Bezinning waarop? ‘Dat een leven lang zonder opleiding niet meer gaat.’ Volgens Hoefnagels is deze groep al aanzienlijk enthousiaster dan de vorige. ‘Er is nu minder achterdocht.’ Accountmanager Van Hoof benadrukt na afloop van zijn spreekbeurt dat de TNT’ers zich vrijwillig voor deze avond hebben aangemeld. ‘Ze beseffen steeds beter dat het afloopt bij TNT. Je kunt dan je kop in het zand steken, maar je kunt je ook afvragen wat het leven je nog meer te bieden heeft.’ Hij typeert de postwerkers als ‘gedegen en plichtsgetrouw’. Hoefnagels vult aan: ‘Het zijn aardemensen, ze houden van zekerheid.’ Door hun ‘wortels’ zijn ze ‘gegrond’ bij TNT. Maar ze hebben het in zich om ‘vuurmensen’ te worden, denkt ze, ‘altijd in voor verandering en een verzetje.’ Postbode Carool van Zon, baaltje shag in de borstzak, ziet de bedreiging van zijn baan niet echt als een verzetje. ‘Bij TNT is het niet leuk meer,’ zegt hij. ‘De sfeer op de werkvloer is zo verhard, dat ik toch maar eens ben komen kijken. Sommige collega’s vinden dat verraad. Ik niet. Zo’n opleiding is gratis, dan ben je toch gek als je niet even uitzoekt wat het voorstelt.’

Geholpen verloop

Zeven- tot twaalfduizend medewerkers moeten de komende jaren TNT Post verlaten. Postbodes zullen massaal vrijwillig ontslag nemen, hoopt bestuursvoorzitter Peter Bakker, omdat ze betere perspectieven zien in een andere sector. ‘Natuurlijk geholpen verloop,’ noemt Bakker dat, in het TNT hoofdkantoor in Hoofddorp. Een dag eerder heeft de grootste particuliere werkgever van Nederland bekend gemaakt dat tweehonderdvijftig postkantoren zullen verdwijnen. Eerder had hij al aangekondigd dat het bedrijf nog eens 110 miljoen opzij zet voor het fonds, waaruit de ‘mobility’-cursussen worden betaald. ‘Wij doen meer dan alleen mensen een zak met geld meegeven. Wij proberen ze aan nieuw werk te helpen. We gingen praten met politiekorpsen, busmaatschappijen, veiligheidsbedrijven, en we vroegen naar hun vacatures. Toen zijn we onze eigen mensen gaan opleiden, tot buschauffeur, veiligheidsbeambte, politieagent. Negenduizend mensen hebben ons al op die manier verlaten.’

Bakker heeft geen andere keus, zegt hij. Door de digitalisering neemt de hoeveelheid post af en door liberalisering van de markt voor poststukken boven de vijftig gram is de concurrentie groot. Bezorgers van concurrenten Sandd en Selekt Mail werken volgens TNT zestig procent goedkoper. ‘Als je een bedrijf als het onze in concurrentie brengt, en dat is wat liberalisering doet, dan moet je de kosten omlaag brengen. Anders weet je dat je de wedstrijd gaat verliezen.’

Afbraak blues

De afgelopen maanden ging er een golf van postprotest door Nederland. Van Rotterdam tot Groningen legden postwerkers achtereenvolgens het werk neer. De SP begon de campagne ‘Red de postbode’ en verspreidde actiestickers met de slogan: ‘Maak van echt werk geen bijbaan. Laat postbodes fluitend aan het werk gaan.’ De hyves-pagina van TNT-medewerkers stroomde vol met boze reacties. Op de enquêtevraag op de website: ‘Wat vind je van de stakingen van TNT?’ antwoordde 41,7 procent: ‘Mag harder.’ En op de vraag: ‘Wat is volgens jou de grootste fout die TNT aan het maken is?’ antwoordde vijfenzeventig procent: ‘Dat ze alle mensen met kennis liever zien gaan.’ Postsorteerder en vakbondsman Rob van der Post, die echt zo heet, componeerde de ‘Afbraak Blues’, op de wijs van ‘Still Got the Blues’ van Gary Moore. Het refrein: ‘Word lid. Verzin nu geen smoes. Anders wordt het de Afbraak Blues.’ Dat lied schalt luid uit de speakers als honderden TNT-werknemers uit Amsterdam op 25 april het Beursplein oranje kleuren. De ‘stakingsbereidheid’ in de hoofdstad is groot, heet het in vakbondstaal.

Het draait allemaal om de laatste cao-onderhandelingen tussen TNT en de vakbonden, die compleet zijn vastgelopen. De bonden eisen een loonstijging van 3,5 procent. TNT biedt drie procent, maar alleen als de totale arbeidsvoorwaarden op termijn met vijfentwintig procent mogen worden verlaagd. Het bedrijf beweert dat sinds de privatisering al enorm bezuinigd is met efficiency-operaties, en dat nu alleen maar op arbeidsvoorwaarden kan worden bezuinigd. Onbegrijpelijk, zeggen de postwerkers. Waarom zou een bedrijf dat in 2007 de omzet nog met 9,5 procent zag stijgen naar elf miljard euro, en de winst zag toenemen van 670 tot 986 miljoen, in hemelsnaam op de werknemers gaan korten? De spandoeken die stakers meedragen, zijn duidelijk. ‘Wij moeten ook huur betalen. Onze kinderen moeten ook naar school’, staat er op eentje te lezen. ‘Bakker naar P.C. Hooftstraat. Wij naar de voedselbank’, op een ander.

Begin april stuurde de directie van TNT een ‘uitlegbrief’ naar haar werknemers, waarin werd afgeraden het werk neer te leggen, omdat zo de concurrentie in de kaart zou worden gespeeld. Ook werd vriendelijk verzocht niet met de pers te praten. ‘Pure intimidatie’, wordt dat in de vakbondstaal op het Beursplein. Die klacht klinkt vaker. TNT’er Rob van der Post spreekt van ‘pesterijen’ op de werkvloer. ‘Ze zijn vaak niet erg genoeg om je boos over te maken, maar door de herhaling blijven ze wel hangen. Het middenkader is het probleem. Ze noemen ons “het gepeupel” en dat verschil van stand dragen ze ook uit. Ga je net even langer naar de wc dan zij normaal vinden, dan zeggen ze er iets van. Dat krijg je als je weet dat er minstens zesduizend van je collega’s te veel zijn.’ Vakbondsman Peter Wiegman (ABVAKABO) wijst erop dat in de cao-onderhandelingen besloten is een werkgroep op te richten waarin gezocht wordt naar concrete stappen om de intimidatie terug te dringen. SP-Kamerlid Sharon Gesthuizen, het boegbeeld van de actie ‘Red de postbode’, zegt dat postwerkers ‘honds worden behandeld’ en zelfs worden ‘weggepest’ door hun meerderen. ‘Ik ga alle stakingen af. Veel mensen die twintig, dertig, veertig jaar bij het bedrijf werken, zijn teleurgesteld. Met zijn allen hebben ze van de post een winstgevend bedrijf gemaakt en nu krijgen ze stank voor dank.’ Van alle kanten hoort ze voorbeelden van intimidatie. ‘Mensen die wat vaker ziek zijn, krijgen daar op een heel onfatsoenlijke manier iets over te horen. Iemand die zijn vrouw vorig jaar had verloren, en daardoor wat vaker afwezig was, kreeg te horen dat zoiets echt niet meer mag voorkomen, “anders merk je het wel”. Als de stakingsbijeenskomst bijna ten einde is, roept Peter Wiegman de menigte vanaf het podium op nog even vriendelijk te groeten naar aandeelhouders. Een paar honderd middelvingers gaan de lucht in.

Strategisch idealisme

De berichten van het stakingsfront schaden de reputatie die Bakker in de afgelopen jaren heeft opgebouwd. Hij was nu eens geen graaiende topondernemer, maar milieuvriendelijk, toegankelijk, maatschappelijk verantwoord. Wat meehielp, was zijn gebaar na protesten over zijn royale salarisverhoging – eenenveertig procent in één jaar: hij deed afstand van de verhoging en stortte die in het mobiliteitsfonds.

Zelf wil Bakker niet van idealisme horen. ‘Het toenemende wantrouwen tegenover grote multinationals baart me zorgen. Mijn collega’s en ik worden gezien als de belichaming van het kwade kapitalistische model, waarin alles draait om de verrijking van de aandeelhouders. Dus heb ik gezegd: als wij niet zelf laten zien dat we matigen, gelooft niemand dat er iets gebeurt. Behalve dat we in 2007 de extra bonussen in het mobiliteitsfonds hebben gestopt, hebben we ook besloten dat wij niet onbeperkt mogen verdienen aan een eventuele overname van TNT. Ik wil geen ABN AMRO-achtige toestanden.’

Bakker weet dat er méér voor nodig is om de beeldvorming van de grote internationale onderneming te corrigeren. En dus sponsort TNT geen Formule 1-renstal maar steunt het concern het World Food Program van de Verenigde Naties. ‘Ik geloof dat het bedrijf een van de krachtigste organisatievormen is die de mensheid heeft voortgebracht. Binnen achtenveertig uur na de tsunami had TNT in acht landen rond de Stille Oceaan hulpoperaties opgezet. Nu zijn we ook weer actief in Birma en China met onze mensen. Kom daar maar eens om bij de overheid.’

Ook de inspanning om het bedrijf energiebewuster te laten opereren, is strategisch bedoeld. Bakker: ‘CO2-uitstoot is onze business. Wij verdienen ons geld door dagelijks vijfendertigduizend vrachtwagens de weg op te sturen en zo’n vijftig vliegtuigen af te schieten. Maar ik durf te wedden dat we over drie jaar veel steden niet meer in mogen met een vervuilende dieselmotor. Daarom zijn we nu met elektrische auto’s aan de slag. En over mezelf:het zou niet echt geloofwaardig zijn als ik, gewoon omdat ik dat leuk vind, in het weekeinde rondscheur in een Porsche. Als ik niet in een Prius ga rijden, hoe krijg ik dan ooit mensen uit ons bedrijf met een leaseauto de Prius in?’

Maatschappelijk ondernemen moet een bedrijfsmatig doel dienen, zodat ook aandeelhouders er iets aan hebben, zegt Bakker. ‘Winst maken is belangrijk, anders krijg je problemen met je beurskoers, word je overgenomen en bepaalt iemand anders wat er gebeurt.’ Tegelijkertijd relativeert hij de loyaliteit van aandeelhouders. ‘Sommigen stappen in en uit op dagbasis. Het enige dat telt is rendement, verder hebben ze niets met het bedrijf.’ Voor het succes van het bedrijf is de loyaliteit van de medewerkers volgens Bakker belangrijker dan die van de aandeelhouders. ‘Als ik een stel chagrijnen op de werkvloer heb – de laatste tijd niet louter denkbeeldig – dan lijdt de service aan klanten daaronder. En als we in goede tijden bezig zijn met het World Food Program of met het klimaat, dan hebben medewerkers reden om trots te zijn op het bedrijf.’

Altijd aanspraak

Het is zo’n dag waarop al wie zich buiten waagt, binnen een minuut tot op het hemd doorweekt raakt van de regen. Postbode Gerrit van Hasselt loopt zijn ronde in de Amsterdamse Orteliusbuurt, al vijftien jaar zijn vaste wijk. Van Hasselt is drieënvijftig jaar oud en werkt sinds zijn vijftiende bij de post. ‘Je kunt rustig stellen dat ik met de post getrouwd ben,’ zegt hij, terwijl hij met zijn karretje langs de plassen slalomt. ‘Altijd in de buitenlucht, altijd aanspraak, het is het mooiste beroep ter wereld.’ Voor de buurtbewoners is hij meer dan de man die dagelijks brieven komt bezorgen. Van Hasselt vervult ook een sociale functie. ‘Elk huis heeft zijn verhaal,’ zegt hij. ‘En ik ken ze allemaal.’ Daar zit weinig grootspraak bij, blijkt al snel. ‘Zie je dat vrouwtje daar? Die heeft net haar man verloren. Dan houd je toch een extra oogje in het zeil.’ Even verderop: ‘De mevrouw die hier woont, is vorig jaar aan haar heup geopereerd. Een paar dagen later stond ze in de deuropening met haar broek op haar knieën: “Moet je mijn litteken eens zien!”‘ En als een buurtbewoonster hem vertelt dat haar huwelijk in ruw vaarwater is beland, ‘want ze vertellen je alles’, is Van Hasselt nooit te beroerd een schouder aan te bieden om op uit te huilen. ‘Wat moet, dat moet.’

De postbode is een ‘monument’ in deze wijk. ‘Maar ja,’ zegt Van Hasselt, terwijl hij een hand opsteekt naar een zwerver, ‘daar hebben die aandeelhouders natuurlijk geen boodschap aan.’ De aandeelhouders – Van Hasselt praat erover alsof hij het over een slopende ziekte heeft. Ze hebben zijn grote liefde, die hij nog consequent ‘TPG Post’ noemt, de laatste jaren onnodig veel pijn gedaan, vindt hij. En ‘zo’n Peter Bakker’, die ‘blind achter ze aanloopt’, maar ondertussen ‘mooie praatjes ophangt’, hoeft hij ook niet op zijn verjaardag.

Met lede ogen ziet hij aan hoe collega’s, die al twee decennia op dezelfde plek werken, van de een op andere dag worden overgeplaatst. Hoe trouwe medewerkers worden vervangen door ‘jonge gasten’, die steevast te laat komen en weg zijn zodra ze iets anders kunnen krijgen. Hoe het ‘familiegevoel’ uit het bedrijf verdwijnt. Hoe het werk steeds ‘dommer’ wordt, omdat het sorteerproces steeds verder wordt geautomatiseerd. En hoe het contact met de buurt langzaam maar zeker minder wordt. ‘Voorheen liepen we twee ronden op een dag, tegenwoordig nog maar één. Dan praat je toch minder met de mensen.’ Werd hij vroeger nog wel eens uitgenodigd voor een kop koffie, of een kom soep, vandaag de dag krijgt hij niet eens meer een fooitje met Kerst.

Een van zijn maten op het werk, ook al weer drieëndertig jaar in dienst, denkt er sterk over om zich te laten omscholen tot buschauffeur. ‘Ik begrijp dat wel, hij heeft ook een gezin.’ Zelf zou hij het nooit over zijn ‘posthart’ kunnen verkrijgen. Maar dat hoeft ook niet. Hij heeft een regeling kunnen treffen dat hij over twee jaar parttime gaat werken tegen negentig procent van zijn salaris. ‘Dan ga ik er vrijwilligerswerk naast doen in de gehandicaptenzorg. Ik ben nu eenmaal een sociaal mens.’

Hoewel zijn eigen vooruitzichten dus niet al te slecht zijn, is Van Hasselt solidair met de collega’s die het minder hebben getroffen. Als TNT op 1 juni weer Walk The World organiseert, een jaarlijkse sponsorloop om geld op te halen voor de derde wereld, blijft hij thuis. ‘Laat Peter Bakker eerst maar beter voor zijn eigen mensen zorgen, voordat hij dit soort plannen bedenkt.’ Ook het initiatief van zijn bestuursvoorzitter om postbodes hun kerstpakketten aan Afrika te laten doneren, kan bij Van Hasselt op weinig enthousiasme rekenen. ‘Bakker moet zijn eigen kerstpakket maar inleveren. Daar kun je een arm land heel blij mee maken.’ Zodra Van Hasselt zijn laatste enveloppen in een brievenbus laat glijden, houdt het op met regenen. ‘Dat zal je altijd zien.’

Een oudere mevrouw die hem tegemoet komt, klampt hem aan. ‘Wie is die jongen, Gerrit?’ vraagt ze. ‘Die gaat jou toch niet vervangen, hè?’ Van Hasselt glimlacht. ‘Gerrit, ik zweer het je,’ gaat de vrouw verder. ‘Als jij hier weg gaat, dan ga ik ook weg.’

Het ‘o’-woord

De ontwikkelingen bij TNT, waar in Nederland zeventigduizend mensen werken, hebben uiteraard hun weerslag op de samenleving, zegt Peter Bakker. ‘Wat bij TNT gebeurt, schept een precedent voor de Nederlandse arbeidsverhoudingen.’ Het is dus niet zonder betekenis dat juist Bakker voorzitter is van de Commissie Arbeidsparticipatie, die onderzoekt of het ontslagrecht moet worden versoepeld. Paul Ulenbelt, Tweede-Kamerlid voor de SP, vindt dat voorzitterschap een flagrant staaltje van belangenverstrengeling: ‘Natuurlijk heeft Peter Bakker belangen. Als je ziet hoe het bij TNT gaat in Nederland: vroeger kon Piet Kleine aan het einde van zijn schaatscarrière postbode worden in Hollandscheveld, een prachtbaan. De Piet Kleines van nu kunnen alleen nog maar bij de post aan de slag met een bijbaantje. TNT maakt er allemaal pulpbanen van.’

Minister van Sociale Zaken Piet Hein Donner stelde de Commissie Arbeidsparticipatie in om een politiek fiasco te voorkomen na de mislukte participatietop van juni 2007. In de Haagse wandelgangen wordt al gesproken van de ‘commissie van uitstel’, omdat de politieke tegenstellingen tussen de regeringspartijen de laatste maanden alleen maar zijn verscherpt.

PvdA-fractievoorzitter Mariëtte Hamer heeft, in een poging de SP links bij te houden, van het behoud van de ontslagbescherming haar belangrijkste speerpunt gemaakt. Het CDA wil op zijn beurt niet horen van een mogelijk afschaffen van de hypotheekrenteaftrek – een ander taboe-onderwerp dat de commissie vermoedelijk in haar aanbevelingen opneemt. Bakker maakt zich weinig zorgen over de politieke consequenties van het commissierapport, dat ergens in de komende weken verschijnt. ‘Vergeet niet: het gaat ons om arbeidsparticipatie. Het “o-woord” is daar maar een onderdeel van.’

Lobby-instrument

Bij concurrent Sandd zien ze het voorzitterschap van de commissie in de eerste plaats als geweldig lobby-instrument van CEO Bakker. Niet alleen om te kunnen rommelen aan de ontslagbescherming, maar vooral om de regering ervan te overtuigen de volledige openstelling van de postmarkt opnieuw uit te stellen. Commercieel directeur Mark Lander: ‘Het beeld dat TNT weet te creëren over het marktaandeel dat wij zouden veroveren als de markt opengaat, is buiten iedere proportie. Sandd is het tweede postbedrijf van Nederland, maar als wij ieder jaar een procent pakken van de omzet van TNT, dan moeten we ieder jaar al onze vestigingen verhuizen. Zo’n groei zouden we helemaal niet aankunnen. Wij doen het goed, maar onze jaarlijkse netto winst is niet meer dan de helft van de bonus van Peter Bakker.’

Afgelopen januari stelde de politiek twee voorwaarden op voor verdere liberalisering: een akkoord dat bepaalt dat bezorgers van de concurrentie een volwaardig arbeidscontract te krijgen en, twee, een eerlijke toegang tot de Duitse markt (zie kader). Volgens Lander is aan beide voorwaarden voldaan, volgens TNT niet. Ook de staatssecretaris oordeelde dat het akkoord dat enkele bonden met Sandd en Selekt Mail hebben gesloten, flinterdun is. Tegelijk geeft Duitsland de Deutsche Post nog altijd een belastingvoordeel. Bovendien heeft de Duitse staat een overeenkomst tussen Deutsche Post en de vakbond dat voorziet in een relatief hoog minimumloon algemeen bindend verklaard. Daardoor is het volgens TNT onmogelijk om in Duitsland winstgevend te opereren. Bakker: ‘In de discussie over de liberalisering van de Post is het volstrekt logisch dat Heemskerk naar ons heeft geluisterd. Wij zeiden: het is goed dat Nederland voorloopt in veel opzichten, maar jongens, ga niet te ver. Want het is niet moeilijk om een bedrijf als TNT behoorlijke schade te berokkenen als je gewoon doorgaat de postmarkt vrij te geven, zonder dat wij een eerlijke kans krijgen in onze buurlanden en zonder dat Sandd en Selekt Mail enigszins fatsoenlijke arbeidscontracten sluiten met hun mensen. Luister, eerst haalt Duitsland die grap uit met het minimumloon en vervolgens zit Deutsche Post via dochter Selekt Mail in Nederland om daar aanzienlijk minder dan het minimumloon te betalen. En dan vindt de politiek dat ze een redelijke ingroeiperiode moet krijgen? Het is wel fucking Deutsche Post waar we het hier over hebben! Onlangs nog op de voorpagina: het Franse La Poste gaat Sandd kopen. Met welk spel denk je dat ik bezig ben? Tegen een paar zielige kleine ondernemertjes, of tegen buitenlandse grootmachten die mij tegenhouden op hun markt terug te slaan?’ De eerste slag is voor TNT, een rechtszaak tegen de Duitse staat werd gewonnen. Het hoger beroep loopt.

Gezichtsloze aandeelhouders

De toenemende invloed van Bakker in Den Haag (‘misschien zou Groen Rechts een partij voor mij zijn’) is niet onomstreden. VVD-Kamerlid Charlie Aptroot noemt het kabinet ‘het schoothondje’ van TNT. Een PvdA-Kamerlid vertelt dat niemand in de fractie voor de kabinetsvergadering op vrijdagochtend 16 mei van partijgenoot Heemskerk mocht horen wat hij, als verantwoordelijk staatssecretaris, de regering zou adviseren. ‘Omdat die informatie koersgevoelig zou zijn.’ Een ambtenaar op het ministerie van Financiën, die het niet eens is met de beslissing de liberalisering opnieuw uit te stellen, zegt dat Heemskerk ondermeer ‘het oranjegevoel’ heeft aangevoerd als argument voor het uitstel. Het is een argument dat Bakker ook graag gebruikt. ‘Help dat Nederlandse bedrijfsleven nou eens!’ De dissidente ambtenaar op Financiën: ‘Maar het is de vraag hoe Nederlands TNT eigenlijk is. Het oranje logo komt van de gelijknamige fusiepartner in Australië. Het bedrijf is aan de Nederlandse beurs genoteerd, dat is waar, maar van de honderdzestigduizend medewerkers werken er negentigduizend in het buitenland.’ Ook een vakbondsbestuurder ziet de hand van Peter Bakker in het kabinetsbesluit. Op de donderdag voor dat besluit zou vallen, leek het of hij plotseling met een ander TNT te maken had. ‘Ze vertelden dat we ons geen zorgen hoefden te maken, alles zou wel goed komen.’ Opvallend is dat de beurskoers van de aandelen TNT al uren voor de bekendmaking van de beslissing steeg – kennelijk waren er partijen die voorzagen of wisten dat TNT het winstgevende briefmonopolie voorlopig zou behouden. Peter Wiegman, hoofdonderhandelaar in de cao-besprekingen met TNT namens de bond ABVAKABO, verwachtte dat uitstel juist ‘absoluut niet’. ‘Ik juich de beslissing toe, maar ik verbaas me er wel over. De meeste bonden hadden zich al neergelegd bij die liberalisering. De sterkste lobby voor uitstel komt zeker niet van ons.’

Staatssecretaris Heemskerk heeft het nog steeds over zijn ‘oranjegevoel’, maar de Nederlandse staat besloot al tien jaar geleden, toen VVD-minister Zalm over ’s lands financiën waakte, afstand te doen van de posterijen. Ruim een jaar geleden verkocht de Nederlandse overheid haar laatste TNT-aandelen – het leverde de schatkist anderhalf miljard euro op. Het maakt de strijd van de postbodes niet makkelijker: tot wie moeten ze zich richten? Tot de directie of de gezichtsloze aandeelhouders? En door wie laat Bakker zich leiden? Een veelzeggend verhaal komt van het PvdA-Kamerlid Mei Li Vos, groot voorstander van de liberalisering van de postmarkt en oprichter van een vakbond voor ‘outsiders’, waartoe ze ook de freelancers rekent die met de gele tassen van Selekt Mail en de blauwe van Sandd door de straten lopen. In een column op haar Hyvespagina beschreef ze hoe Peter Bakker haar enkele maanden terug op de vingers tikte. Een opmerking van Vos tegen persbureau Reuters had volgens Bakker tweetiende procent koersval van het TNT-aandeel veroorzaakt.

Peter Post

Bij de totstandkoming van het kabinet Balkenende IV werd nog hoog van ze opgegeven in Den Haag: de ‘frontsoldaten’. Daarmee werd het werkende deel van Nederland bedoeld dat bereid is de handen uit de mouwen te steken voor de samenleving. Trotse mannen en vrouwen, vooral in de dienstverlening, die niet eindeloos vergaderen of regeltjes bedenken, maar doen. Tijdens de verkiezingscampagne vielen telkens dezelfde woorden. Er moesten ‘meer handen aan het bed’ komen, ‘meer blauw op straat’ en ‘minder voeten onder het bureau’. ‘Leraren, artsen, agenten, hulpverleners en andere professionals,’ zo werd in het regeerakkoord opgenomen, ‘zijn van onschatbare waarde en verdienen onze volle steun en ons volle vertrouwen.’

Wie een bezoek brengt aan het Haagse Museum voor Communicatie, constateert dat de frontsoldaat Peter Post er inmiddels zielig bij staat. In het museum, dat in 1929 werd opgericht door het ‘Staatsbedrijf der PTT’ en toen nog gewoon het Postmuseum heette, is deze dagen de tentoonstelling ‘Respect the Mailman’ te bezichtigen. Een wat cynische benaming voor een expositie waarvoor maar een klein zaaltje is vrijgemaakt, en die ingeklemd zit tussen tentoonstellingen over vormgeving en reclame. Een ‘klein maar fijn, en vooral welgemeend eerbetoon’, noemt het museum het zelf. Bezoekers kunnen zich in oude uniformen hullen. En om te ervaren hoe het voelt om een echte postbode te zijn, kunnen ze aanbellen bij een deur waarachter een hond blaft.

Via een televisiescherm worden ze meegenomen op een bezorgronde. Wie zich aan het eind van de rit solidair voelt met het lot van de postwerkers kan in de museumwinkel een ‘polsbandje’ afhalen: een postelastiek waarop met viltstift ‘Respect the Mailman’ kan worden geschreven.

De postbode als museumstuk, veel symbolischer wordt het niet. Met Peter Bakker aan het hoofd van TNT zullen de komende jaren nog veel postbodes in de vitrine worden gezet. Met Peter Bakker aan het hoofd van de Commissie Arbeidsparticipatie is dat mogelijk ook het voorland van menig andere frontsoldaat. Want zoals de postbaas annex ontslagadviseur het zelf zegt: ‘Wij zijn de grootste particuliere werkgever van Nederland. En als de grootste iets doet, is de toon vaak gezet.’

De zegeningen van de vrije markt

De postbode had een baan voor het leven, beschermd door goede arbeidsvoorwaarden. De postbezorger, zijn moderne opvolger, werkt zonder arbeidscontract voor jonge bedrijven als Sandd, Selekt Mail (een dochteronderneming van Deutsche Post) en Netwerk VSP (een volle dochter van TNT). Onbestelbaar, ‘een zwartboek van FNV Bondgenoten over de werkelijkheid van de Nederlandse postbezorger’ schetst de soms schrijnende gevolgen van die nieuwe arbeidsomstandigheden. ‘Pas geleden moesten we met spoed naar het ziekenhuis met ons zoontje. We konden de post daardoor niet goed bezorgen voor die dag. Direct daarna hoorde ik van mijn contactpersoon bij Sandd dat ons contract per direct was ontbonden.’

Deutsche Post en TNT betalen hun eigen werknemers cao-conforme salarissen, maar dat geldt allerminst voor Sandd, Selekt Mail en Netwerk VSP, de prijsvechter van TNT. Die vrije jongens in de post werken vaak met stuk- en stoploon. Hun medewerkers hebben geen recht op WW, WIA, ontslagbescherming, pensioenopbouw, vakantiegeld, arbeidsongeschiktheidsverzekering of doorbetaling bij ziekte. Ze verdienen zes tot acht euro per uur – de loonkosten van een TNT-postbode zijn zo’n drieëntwintig euro per uur.

In het zwartboek heeft de vakbond de ‘Amerikaanse toestanden’ proberen te schetsen aan de hand van citaten van bezorgers van de nieuwe prijsvechters. Opvallend is dat veel van hen helemaal niet weten dat ze helemaal geen rechten hebben en ver onder het minimumloon werken. Dat mag zolang de opdrachtgever ze niet meer laat werken dan twee dagen in de week. Reden: als ze de bezorgers minder dan veertig procent van het minimumloon laten verdienen, hoeven de werkgevers geen premies af te dragen. De kwaliteit van de postbezorger stijgt er zeker niet door. Nog een citaat van een bezorger: ‘Als ik met mijn laatste brief twintig minuten heen en twintig minuten terug moet fietsen voor minder dan een dubbeltje, dan kijk ik even of die brief belangrijk is. Meestal is dat niet zo. Dan gooi ik de brief in de sloot.’

In januari formuleerde de politiek als een van de voorwaarden voor verdere openstelling van de postmarkt, dat deze vrije jongens met de bonden zouden komen tot een akkoord dat voorziet in arbeidsovereenkomsten, in plaats van ‘overeenkomsten van opdracht’. In april tekenden Sandd en Selekt Mail een beginselakkoord met enkele bonden. Bakker noemt het een flutpapiertje. ‘Er staat geen minimum aan arbeidsvoorwaarden in, er wordt niet gezegd wanneer er dan arbeidsovereenkomsten komen… Als de politiek hier mee akkoord zou gaan, als de PvdA dit vodje een serieus akkoord vindt, dan begin ik echt hard te lachen waar ze daar voor zeggen te staan.’ En opnieuw luisterde de politiek naar Peter Bakker. Met Wim Kok in zijn raad van commissarissen en als voorzitter van wat Mark Lander, commercieel directeur van Sandd, ‘de belangrijkste commissie van Nederland’ noemt. Lander: ‘Hij spreekt daarvoor regelmatig met de minister-president. Je moet wel ongezond integer zijn om daarbij nooit over de liberalisering van de postmarkt te praten.’

‘Bono’ Bakker: ‘Dit land houdt van underdogs’

De top van het Nederlandse bedrijfsleven wordt van oudsher gedomineerd door lange en stijve juristen, type Cees van Leede en Jan Kalff: keurige Leidse corpsballen in krijtstreep. Peter Bakker, CEO van de grootste particuliere werkgever van Nederland, is in alles het tegengestelde. De kleine, gedrongen man, die zijn loopbaan begon bij de tuinbouwzadenproducent van zijn schoonvader, zit niet op donderdagavond in het Concertgebouw, maar gaat, aldus een vriend, ‘met de handjes in de lucht’ bij een concert van U2. De hoffotograaf van deze popband, Anton Corbijn, laat hij een jaarrapport opfleuren. De sponsoring van een golftoernooi beëindigde hij om het Wereld Voedsel Programma van de VN te kunnen steunen. In zijn werkkamer hangt een levensgrote foto van wereldverbeteraar Bono. Topmanagers van TNT nam hij mee naar Oost-Afrika om de urgentie te tonen van armoedebestrijding. Zijn bedrijf vaardigt inmiddels jaarlijks een meer dan zeventig pagina’s tellend ‘social responsibility report’ uit en er gaat er nauwelijks een week voorbij of TNT beschrijft in een persbericht een nieuw milieubesparend experiment. Midden in de heftigste stakingen van het personeel, meldde het concern trots dat het ’s wereld grootste CO2-neutrale vloot van elektrische voertuigen heeft opgebouwd. Aanvankelijk verscheen het ene na het andere vriendelijke, en soms zelfs bewonderende profiel in de media. Maar toen de beurskoers van TNT achterbleef bij de verwachtingen, kreeg Bakker last van zijn reputatie als wereldverbeteraar. De aandeelhouders klaagden dat hij zijn aandacht te veel verspreidde. Bakker besloot daarop even geen uitgebreide interviews meer te geven en verkocht de door hem gekoesterde, maar kwakkelende divisie logistiek voor 1,5 miljard aan de Amerikaanse investeerder Apollo. Als hem op de persconferentie wordt gevraagd wat de verkoopt betekent voor de achtendertigduizend medewerkers van de divisie, zegt hij: ‘Zodra Apollo eigenaar is, is dat hun zaak.’ Sindsdien is voor Bakker het echte spel begonnen. Zelf noemt hij het een ‘balanceer-act’. Het gaat erom, zegt hij, een balans te vinden tussen de belangen van ‘alle stakeholders’ – medewerkers, aandeelhouders, klanten, samenleving en, niet onbelangrijk, de publieke opinie. Het steekt hem dat zijn concurrenten, ‘van die apen die ver onder het minimum betalen’, afgelopen week op zoveel sympathie konden rekenen toen het kabinet besloot de volledige openstelling van de postmarkt nog even uit te stellen. ‘Dit land houdt van underdogs,’ constateert Bakker. Voor de beeldvorming zou wat tegenslag geen kwaad kunnen, erkent Peter Bakker, maar dat kan hij zich nu eenmaal niet veroorloven. ‘Ik heb ook hondenogen. Ik kan bij NOVA zitten jammeren dat je echt medelijden met me krijgt, geloof me. Maar die gave is irrelevant, want way voordat het zover komt, krijgt mijn beurskoers een dreun. En dan komt er hier iemand aanbellen die zegt: gaat u maar naar huis, meneer Bakker. Wij zullen het hier eens even regelen.’

Hoe voorspelbaar is de Commissie-Bakker?

Peter Bakker, CEO van TNT, leidt de commissie die zich buigt over de vraag hoe de arbeidsparticipatie in Nederland te verhogen is. Van de huidige zeventig procent naar tachtig procent in 2016. De eerste geluiden zijn dat behalve het ontslagrecht ook de duur en de financiering van de WW en de hypotheekrenteaftrek aan de orde zullen komen. Het rapport, dat 1 juni klaar moest zijn, verschijnt nu ‘in de loop van juni’, zegt Bakker. De meeste leden van de commissie – een ‘uitgebalanceerde groep’ volgens de voorzitter – hebben ooit al eens hun licht laten schijnen over de kwestie. Om een idee te krijgen van de beraadslagingen, enkele van hun uitspraken op een rij.

Peter Bakker: ‘Het gaat ons om arbeidsparticipatie. Het ontslagrecht is daar maar een onderdeel van. […] Een van de uitdagingen zal zijn dat we het geheel positioneren op een manier waar partijen verder mee kunnen, zonder dat we ons door welke mening ook in onze keuze van standpunten laten beïnvloeden.’

Lans Bovenberg, wetenschappelijk directeur Netspar en bedenker van de ‘levensloopregeling’: ‘Nederland kan zijn pijlen beter richten op het versoepelen van het ontslagrecht.’

‘Geringe ontslagbescherming bevordert doorstroming op de arbeidsmarkt.’

Peter Ester, hoogleraar sociologie Universiteit Tilburg en directeur Organisatie voor Strategisch Onderzoek: ‘Geeft u slecht functionerende werknemers geen feedback (wellicht ontslag) dan blijft u zitten met een steeds groter wordende groep werknemers waarvan de vaardigheden niet aansluiten bij de organisatie.’

Rens de Groot, voorzitter raad van bestuur Centrum voor Werk en Inkomen: ‘Werkloze vijfenveertigplussers moeten net als jongeren leerwerktrajecten volgen om hun kansen op de arbeidsmarkt te vergroten. Je kunt het momenteel vergeten als oudere werkloze.’

Saskia Klosse, hoogleraar sociaal recht Universiteit Maastricht: ‘De groeiende behoefte aan flexibiliteit is een belangrijke factor, maar die vraagt tegelijkertijd om meer werkzekerheid.’

Jan Willem Oosterwijk, voorzitter college van bestuur Erasmus Universiteit: ‘De arbeidsmarkt kent te veel bescherming bij ontslag, en het recht op WW moet worden beperkt.’

Dominic Schrijer, wethouder werk, sociale zaken en grotestedenbeleid Rotterdam: ‘Zit nou niet te zeuren over ontslagrecht. Op deze oververhitte arbeidsmarkt zijn veel grotere problemen op te lossen.’

Anton Westerlaken, lid raad van bestuur Erasmus Medisch Centrum en voormalig vakbondsvoorzitter. Het Parool over hem: ‘Westerlaken is een van die witte raven in de vakbeweging die het lef hebben goede ideeën uit het werkgeverskamp over te nemen.’

M.m.v. Hidde van den Brink en Kim Bos