Politiek

‘Denk maar niet dat de mecenassen in Nederland klaar staan om de gaten die dit kabinet laat vallen op te vullen,’ zei Rob Defares deze week tijdens een hoorzitting in de Tweede Kamer, die werd gehouden ter voorbereiding op het grote cultuurdebat aanstaande maandag. Defares, rijk geworden met de optiehandel, steunde de afgelopen jaren de met opheffing bedreigde Rijks­aca­demie, het Stede­lijk Museum, Foto Museum Amster­dam (FOAM) en zo nog een paar instellingen. Tijdens de hoorzitting geselde Defares het kabinet dat hij ‘visieloos’ en ‘beledigend’ noemde. Ook heeft hij geen goed woord over voor gedoogpartner PVV. ‘Ik vind het onfatsoenlijk dat die partij hier niet aanwezig is.’

Acteurs, balletdansers of scenarioschrijvers die zich boos maken over de aanstaande kaalslag van de culturele sector maken weinig indruk op de rechtse regeringspartijen in Den Haag. Maar een rijke weldoener, zo een waar premier Mark Rutte en staatssecretaris Halbe Zijlstra in de onlangs uitgebrachte cultuurnota hun hoop op hebben gevestigd? Dat is andere koek.

Ook regionale afdelingen van het CDA en zelfs van de PVV lieten dissidente geluiden horen. Zo ondertekende ook de PVV (inmiddels toegetreden tot het Limburgse provinciebestuur) de brief waarin álle Limburgse partijen hun zorgen uitten nu het Limburgs Symfonie Orkest én de Jan van Eyck Academie dreigen te sneuvelen.

En ook bij de VVD van staatssecretaris Zijlstra wordt gemord. Allereerst was daar natuurlijk oud-partijleider Frits Bolke­stein die in november 2010 tijdens de protestmanifestatie ‘Nederland schreeuwt om cultuur’ zei dat de kunsten juist meer en niet minder moeten worden gesteund. In ruil daarvoor kon er wat hem betreft gesneden worden in de ontwikkelingssamenwerking.

Ook andere VVD’ers zien de ontwikkelingen in de kunstensector tandenknarsend aan. ‘De regering verwacht dat gemeenten het gat opvangen dat ontstaat door de bezuinigingen. Maar daarvan kan geen sprake zijn,’ zei de Dordtse VVD-burgemeester Arno Brok in de Tweede Kamer. En de liberale wethouders Michiel van Wessem en Antoinette Laan uit respectievelijk Arnhem en Rotter­dam ondertekenden in december van het afgelopen jaar een brandbrief van de negen grote gemeenten. ‘Zelfs wie niet regelmatig een concertzaal of theater bezoekt, kan zien dat het opheffen van de vele culturele instellingen een grote maatschappelijke en economische schade aan de steden, de regio’s en dus aan het land toebrengt,’ stond in de brief te lezen.

En dan zijn er VVD’ers die als bestuurder actief zijn bij kunstinstellingen, zoals oud-wethouder Geert Dales, nu onder meer voorzitter van de raad van toezicht van het Fonds voor de Podium­kunsten, dat met veel minder geld toe moet. ‘In de bezuinigingsplannen klinkt duidelijk het geluid van de PVV door,’ zegt hij. Maar het is niet alleen de PVV die zorgt voor de rabiate bezuinigingsdrift, aldus Dales. ‘Eigenlijk vinden VVD’ers in de Kamer en het kabinet de kunst gewoon niet zo belangrijk.’ Dat was vroeger wel anders. Toen waakten Bolke­stein, oud-minister Hans ‘saxofoon’ Dijkstal en oud-staatssecretaris Atzo Nicolaï over de cultuur. Nu is er een nieuwe generatie die de macht heeft overgenomen.

En de architect van de nieuwe koers? ‘Het is helemaal niet de PVV, het is fractievoorzitter Stef Blok die er voor heeft gezorgd dat deze koers is uitgezet,’ zegt Dijkstalliaan Arno Visser, die jarenlang met Blok én Halbe Zijlstra in de VVD-fractie zat. Hij is nu wethouder in Almere en bestuurder bij het Fonds voor de Cultuur­participatie. Hoewel hij wel vindt dat er structureel mag worden ingegrepen, hadden de bezuinigingen wat Visser betreft ‘wel wat minder’ gemogen.

Ook de Bloemendaalse burgemeester Ruud Neder­veen (voorzitter van het bestuur van toneelgezelschap Dood Paard, lid van de raad van toezicht van Toneel­groep Amsterdam én voorzitter van de raad van toezicht van het Rembrandt­huis) ziet in de fractievoorzitter de kwade genius. ‘Blok vindt al jaren dat er geen subsidie naar de kunsten zou moeten gaan,’ zei Neder­veen onlangs in Trouw. Hij zou volgens de Bloemen­daal­se burgervader binnen de partij tot een minderheid behoren, maar nu de fractie in zijn greep hebben. ‘Deze groep heeft nu de kans haar plannen door te voeren. De rest vindt het zo belangrijk dat de VVD de premier levert, dat ze de cultuur er voor opofferen.’

Voormalig cultuurwoordvoerder Sari van Heemskerck Pillis-Duvekot is zich ‘doodgeschrokken’ van de plannen van Zijlstra. ‘Ik heb een tijdje geleden een brief gestuurd aan de fractievoorzitter,’ zegt ze. ‘Met hem en ook met Halbe Zijl­stra heb ik een gesprek gehad waarin ik mijn verontrusting uitte. Wat zij daarmee gedaan hebben weet ik niet. Mijn grootste zorg is dat het kind met het badwater wordt weggegooid. Wat je nu wegbezuinigt, krijg je nooit meer terug.’

Zou een deal tussen oppositie en regering nog soelaas kunnen bieden? Waarom het kabinet steunen als het gaat om Griekenland of buitenlandse missies zonder daar iets voor terug te krijgen? PvdA-woordvoerder voor cultuur Jetta Klijnsma is voorzichtig. Ze hoopt dat er vijftig miljoen euro van de bezuinigingen afgesnoept kan worden, en dat de bezuinigingen niet plotsklaps maar gefaseerd worden ingevoerd zodat de sector zich beter kan voorbereiden op bijvoorbeeld het binnenhalen van particulier geld. Maar machtspolitiek bedrijven? Uitruilen? ‘Het is nog te vroeg om daar uitspraken over te doen,’ zegt ze. ‘We schaken op veel borden tegelijk. Ik ben ook woordvoerder ouderenzorg en persoonsgebonden budgetten. Ook daar wordt bezuinigd en ook daar moeten we dingen voor elkaar krijgen. Ik hou dus nog even mijn kaarten tegen de borst.’

Ook als de plannen aanstaande maandag worden aangenomen, is nog niets definitief. In het najaar volgt behandeling in de Senaat. En daar zit in de liberale fractie onder anderen de voormalige voorzitter van stichting het Rembrandthuis, een voormalig bestuurslid van het Nationaal Danstheater, de voormalig voorzitter van Theater van het Oosten en een lid van het comité van aanbeveling van het Zeeuws Orkest.

Met medewerking van Stefan Kuiper