Het succes van Bellingcat leert dat iedereen met een internetverbinding een moord kan oplossen

Het is 20 juli 2016. Op beelden van een beveiligingscamera is te zien hoe een rode Subaru de straat op draait en wegrijdt. Een andere camera, driehonderd meter verderop, legt vast hoe de auto vaart mindert om het kruispunt over te steken van de Ivan Frankostraat en de Bohdan Khmelnytskystraat (geocode: 50.446795, 30.508651), in de binnenstad van Kiev.

Dan vliegt het portier aan de bestuurderskant met een knal van de auto. De auto rolt een paar meter achteruit en komt dan tot stilstand. Rook stijgt op uit het opengevlogen portier. Een paar voorbijgangers blijven staan.

Door de explosie is de bestuurder op de achterbank terechtgekomen. De omstanders weten hem eruit te trekken voordat de auto in brand vliegt, maar zijn verwondingen zijn te ernstig, de man sterft.

De man in de auto heet Pavel Sheremet, en hij is een bekende journalist in Oekraïne. Na een reportage over smokkelroutes naar Litouwen was de Wit-Rus Sheremet gedwongen om naar Rusland te vluchten. Toen zijn vaste cameraman daar in 2000 werd vermoord, week hij uit naar Oekraïne. Sheremet was een voorstander van de Euromaidan-opstand, de Oekraïense protesten tegen de regering van Janoekovytsj die eind 2013 uitbraken, maar hij was ook kritisch over de corrupte nieuwe Oekraïense overheid.

Beveiligingscamera’s

Kort na de moord in Kiev openbaart de politie infraroodbeelden van de avond voor de ontploffing. Een man en een vrouw lopen langs de auto van Pavel, ze lijken witte stofpakken te dragen. De man doet of hij dronken is. De vrouw verdwijnt even achter de auto.

Er zitten twee mannen in de auto. Ze blijven urenlang in en om de auto hangen, tot het moment dat de man en de vrouw in de hoodies weer opduiken. Ze praten met elkaar.

Verder komt er weinig nieuws naar buiten, en na tien maanden is de moord nog steeds niet opgelost.

Journalisten van de Ukrayinska Pravda en de Organized Crime and Corruption Reporting Project (OCCRP) – vrienden van Pavel – beginnen hun eigen onderzoek. Ze doorzoeken de buurt waar Sheremet woonde. Zien ze ergens een beveiligingscamera hangen, dan bellen ze aan en vragen de eigenaar een kopie van de filmbestanden. Zo verzamelen ze honderden uren film. Door filmpjes met elkaar en met vrijgegeven beveiligingsbeelden van de politie te vergelijken, ontdekken ze dat het tweetal op de politiebeelden een paar kilometer verder weer opduikt. Dit keer zijn het geen infraroodbeelden en wordt in lantaarnlicht zichtbaar dat de twee geen witte stofpakken dragen, maar zwarte hoodies. De man heeft een duidelijk herkenbaar wit embleem op de rug. Heeft de politie dit gemist?

De volgende ochtend, vlak voor de aanslag, duiken de man en waarschijnlijk dezelfde vrouw weer op. De man staat vlakbij het huis van Sheremet, vanwaar hij een signaal kan geven als hij wegrijdt, de vrouw verdwijnt buiten het zicht van de camera’s.

Te vaag

Wat de journalisten ook ontdekken, is dat de avond voor de bomaanslag, om half twaalf, een grijze Skoda Octavia vlakbij het huis van Sheremet wordt geparkeerd. Er zitten twee mannen in de auto. Ze blijven urenlang in en om de auto hangen, tot het moment dat de man en de vrouw in de hoodies weer opduiken. Ze praten met elkaar.

De een bleek een talent in het herkennen van wapens, de ander was een talenwonder. Ze verzamelden zich in een afgesloten chatroom en opereren sindsdien als collectief.

De beelden van de auto zijn niet scherp. Het nummerbord van de auto is wel in beeld, maar het beeld is te vaag, lijkt een beetje te trillen. Er zijn alleen een A en een O te onderscheiden. Heeft de politie deze auto ook gezien? Hebben ze de inzittenden gesproken? Politiechef Katia Dekanoidze beweert dat de politie alle auto’s in de buurt heeft nagetrokken, maar dat ze even niet meer weet over welke auto het gaat.

Hier loopt ook het onderzoek van de journalisten vast.

Openbare bronnen

Maar er is hoop: in ons tijdperk van sociale media zijn er nog talloze andere bronnen en beelden te raadplegen, toegankelijk voor iedereen met een internetverbinding. Niemand die die bronnen zo goed weet te vinden als Bellingcat, het collectief dat in dit zogeheten open source-onderzoek voorloopt op de inlichtingendiensten.

De ontstaansgeschiedenis van Bellingcat is eerder verteld. De Britse werkloze gamer Eliot Higgins had het inzicht dat je met een laptop en een internetverbinding serieus onderzoek kunt doen. Door foto’s en filmpjes op sociale media te bestuderen, haalde hij meer feiten boven tafel dan stoere journalisten die met kogelvesten naar Syrië vlogen. Al snel vormde zich om Higgins – die zich verschool achter de naam Brown Moses – een clubje gelijkgestemden. De een bleek een talent in het herkennen van wapens, de ander was een talenwonder. Ze verzamelden zich in een afgesloten chatroom en opereren sindsdien als collectief.

De afgelopen jaren maakte Bellingcat indruk met onderzoek naar de MH17, naar de vergiftiging van Sergej en Joelia Skripal, en naar de moord op Jamal Khashoggi. In alle gevallen weten de Bellingcat-leden nieuwe feiten boven tafel te krijgen, puur op basis van openbare bronnen en beelden.

Monnikenwerk

In 2017 helpen de Bellingcat-trucs om nieuwe feiten naar boven te krijgen rond de moord op Pavel Sheremet.

Bellingcatter Timmi Allen bestudeert de beveiligingsfilmpjes van de auto met het onherkenbare nummerbord. Allen is een oud Stasi-medewerker die zich gespecialiseerd heeft in het analyseren van beeldmateriaal. Hij knipt de duizenden afzonderlijke frames van elkaar en maakt er met het programma Agisoft Metashape één beeld van. De beste stukjes van elk beeld worden samengevoegd tot één afbeelding. Twee weken heeft Allen hiervoor nodig. Het is monnikenwerk, maar uiteindelijk verschijnt een perfect scherpe foto, met een duidelijk leesbaar nummerbord: AA-2551-MO.

De man zuigt ter plekke van alles uit zijn duim, weet dat zij dat weet, en samen moeten ze erom grinniken. Tegelijkertijd geeft hij niks prijs.

Met een online kentekencheck achterhalen de journalistenvrienden van Pavel dat de grijze Skoda op naam staat van ene Natalya Zaretska, een inwoonster van Kiev. Journalisten bellen haar. Zaretska neemt op, maar beweert de auto niet te kennen. Ze rijdt al negen jaar lang een Toyota Camry. De journalisten trekken het voor de zekerheid nog eens na. De Skoda staat toch echt op naam van Zaretska.

Te absurd voor fictie

Twee weken later belt Zaretska terug. Ze is ervan geschrokken dat ze met een moordzaak in verband is gebracht en besluit het echte verhaal te vertellen: ze kent de auto toch. Ze is door een man gevraagd om de auto onder haar naam te registreren en helpt de journalisten om deze man te identificeren. Zijn naam is Igor Ustimenko, hij heeft een profiel op VKontakte, het Russische Facebook. Zo weten de journalisten hem te bereiken. Ustimenko wil wel met ze praten, ergens buiten op straat. Het gesprek is met een microfoontje opgenomen en vanuit de auto gefilmd. Het is zo’n scène die laat zien dat de werkelijkheid vaak te absurd is om in fictie te gebruiken.

Ustimenko beweert te zijn ingehuurd als kinderoppas. De vrouwelijke journaliste die hem ondervraagt moet oprecht lachen. De man zuigt ter plekke van alles uit zijn duim, weet dat zij dat weet, en samen moeten ze erom grinniken. Tegelijkertijd geeft hij niks prijs.

De journalisten stappen naar de Oekraïense veiligheidsdienst. Werkt deze Ustimenko voor ze? Er komt geen reactie, tot een anonieme bron zich aandient met documenten waaruit blijkt dat Ustimenko in 2014 door de geheime dienst van Oekraïne in dienst is genomen. Of Ustimenko ten tijde van de moord nog steeds voor deze dienst werkte, is niet zeker. Maar dat de politie de auto niet heeft onderzocht, suggereert sterk dat Oekraïense overheidsdiensten betrokken zijn bij de moord.

Geopolitiek drama

Analyse van sociale media en andere ‘open bronnen’ zal een steeds grotere rol gaan spelen in allerlei soorten onderzoek: niet alleen in het strafrecht, maar ook bij terreurbestrijding, mensenrechtenorganisaties en in de journalistiek.

Als je weet waar je moet kijken, rol je van het ene geopolitieke drama in het andere.

En iedereen kan het leren, het best nog bij de workshops die Bellingcat organiseert. Eerder dit jaar gaf het collectief zo’n workshop in Amsterdam. De dertig deelnemers zijn vanuit de hele wereld ingevlogen: een rechtenhoogleraar uit Canada, een student van een Poolse legeropleiding, een vrouw van een Londens privaat inlichtingenbedrijf, de broer van een vermoorde jurist uit Riga en een Amerikaan die opvallend veel weet van uranium. De workshop wordt geleid door de Nederlanders Christiaan Triebert, die inmiddels voor The New York Times werkt; Pieter van Huis, een cum laude afgestudeerd historicus; en Henk van Ess, de sociale-media-expert van Bellingcat.

Online atlas

Ze demonstreren de gereedschappen uit Bellingcat’s Online Investigation Toolkit: radarbeelden, flight trackers, zoekmachines en sites met openstaande webcams. Met deze gereedschappen is het letterlijk mogelijk om anders naar de wereld te kijken, op een manier die tot voor kort alleen was weggelegd voor mensen bij inlichtingendiensten. In 2000 werd Earthviewer, de voorloper van Google Earth, gebruikt door analisten van de CIA. Nu kan iedereen in een online atlas bladeren, met platen die laten zien wat er nú in de wereld gebeurt.

En als je weet waar je moet kijken, rol je van het ene geopolitieke drama in het andere. Op Google Earth kun je zien hoe de Chinezen binnen een paar maanden een enorm ‘heropvoedingskamp’ bouwen in XinJiang. Je ziet de tankwallen in Jemen. Op Snap Map, een functie van Snapchat die snaps van gebruikers aan hun locatie verbindt, kunnen filmpjes van demonstranten in de Gazastrook worden bekeken. Op de site TankerTrackers.com zie je olie gesmokkeld worden (‘kijk, die olietanker gaat van Koerdistan naar Israël, terwijl hij beweert op weg te zijn naar Caïro’). En de heat map van fitness-app Strava maakt geheime legerbases zichtbaar.

Je waant je bij een Bellingcatworkshop sowieso een figurant in een spannende spionageserie.

Strava-activiteit

Bellingcatter Nathan Ruser kwam op het idee om via die app naar de wereld te kijken. Met Strava kun je je looproute vastleggen. Ook kun je virtuele wedstrijden houden met andere Stravagebruikers door hetzelfde traject sneller af proberen te leggen. Een populaire bezigheid op marinebases, zo blijkt. Als er lijntjes opduiken in de binnenlanden van Afrika, kun je ervan uitgaan dat daar een westerse legerbasis is, of een westers mijnbouw- of oliebedrijf dat proefboringen doet.

Christiaan Triebert laat Strava-activiteit zien in Jemen, op kleine stukjes woestijn omgeven door hoge zandwallen. Hij is duidelijk gefascineerd door een locatie in de woestijn in Mauritanië. Daar is Strava-activiteit op een afstand van 500 kilometer van de eerste bewoonde plaats. Als je inzoomt op satellietbeelden, verschijnt een honderden meters lange landingsbaan met daarnaast achthoekige gebouwen. Ook zijn er een soort vrachtwagens te onderscheiden.

Wat is dit? Waarom midden in de woestijn een landingsbaan? Is het een oefencentrum om Amerikaanse commando’s te laten wennen aan het Afrikaanse woestijnklimaat? ‘Zou kunnen,’ zegt Triebert, ‘maar ga je daarvoor zo’n dure landingsbaan aanleggen?’ Iedereen zwijgt. Het zou een beginscène kunnen zijn van een aflevering van de X-Files. Je waant je bij een Bellingcatworkshop sowieso een figurant in een spannende spionageserie.

In ruil voor wapens en geld

Social media-expert Henk van Ess, die met zijn snelheid van denken zo uit een detectiveserie lijkt te zijn weggelopen, toont in een razend tempo hoe je op Facebook kunt zoeken alsof je Mark Zuckerberg zelf bent. Zo kan je met behulp van sites als TankerTrackers.com het Facebookgedrag van gebruikers bestuderen. Zelfs als mensen op Facebook hun vrienden hebben afgeschermd, is het mogelijk om hun hele sociale en professionele wereld op te graven.

Veel open source-onderzoek is als een puzzel van een grasveld, bestaande uit tienduizend stukjes.

Een Facebookfoto van een contract over oliewinning in Centraal Afrika, bijvoorbeeld, leidt ons naar een Twitteraccount van een alleenstaande moeder. Zij lijkt begaan te zijn met de strijd tegen corruptie in Afrika. Maar achter dit account gaat zakenvrouw Andrea Brown schuil. Ze is eigenaar van het bedrijf Divine Inspiration Oil Group. Ze werkt samen met een Zuid-Afrikaans investeringsbedrijf en heeft banden met de Zuid-Afrikaanse regering. Ze tekende contracten voor het exploiteren van olievelden in de Centraal Afrikaanse Republiek, in ruil voor wapens en geld. Van Ess onthult een truc om haar e-mailadres te achterhalen.

Tienduizend stukjes

Maar het zijn niet alleen de tools die een onderzoek doen slagen, het gaat vooral om volharding. Veel open source-onderzoek is als een puzzel van een grasveld, bestaande uit tienduizend stukjes. Stukje voor stukje, stapje voor stapje, ontstaat er een groter verband dat het werken steeds makkelijker en leuker maakt. De verbanden brengen nieuwe details aan het licht, en de nieuwe details laten weer nieuwe verbanden zien.

Het gaat bij het onderzoekswerk niet zo zeer om slimheid of doortraptheid, maar om tijd. En tijd kun je verdelen over veel mensen. Dat is misschien wel de grootste kracht van Bellingcat: het collectief is omringd door een gemeenschap die dagelijks groeit. Na elke workshop zijn er weer meer mensen die meepuzzelen.

Een cynicus zou kunnen zeggen dat het werk van Bellingcat weinig oplevert. Maar het gaat om meer dan boeven vangen: Bellingcat laat ons zien waar het fout zit.

Inmiddels is er een grote open intelligence agency gegroeid, die snel aan kracht wint. Door foto’s op Twitter te zetten, kan deze gemeenschap razendsnel mensen of gebouwen opsporen, zoals eind maart de Iraanse Shahin Gheiybe, een van meest gezochte criminelen. Hij postte een filmpje voor een wit huis met pilaren. Met behulp van verschillende updates op zijn Instagram lukte het de Bellingcat-gemeenschap om hem binnen een dag te lokaliseren in het noorden van Iran, vlakbij de Kaspische Zee. Gheiybe kon deze zoektocht zelf ook volgen, en bevestigde dat Bellingcat zijn verblijfplaats had gevonden. Intussen is Gheiybe nog niet opgepakt, want er is geen uitleveringsverdrag met Iran.

De kat een bel om binden

Ook de moordenaars van Pavel Sheremet zijn nog steeds niet opgepakt, evenmin als de moordenaars van Khashoggi en de mensen die verantwoordelijk waren voor het neerstorten van de MH17. Een cynicus kan dus zeggen dat het werk van Bellingcat weinig oplevert. Maar het gaat om meer dan boeven vangen: Bellingcat laat ons zien waar het fout zit.

De naam Bellingcat is afkomstig van een middeleeuws verhaal waarin muizen een belletje om de hals van een kat willen binden zodat ze door het geluid gewaarschuwd worden als de kat eraan komt. Het idee is dat Bellingcat als collectief de kat een bel om weet te binden. De kat kan van alles zijn: de Russische geheime dienst, het Pentagon, corruptie in Oekraïne, de bedrijven die het op de olievelden van Centraal Afrika hebben voorzien, de krachten achter de moord op Pavel Sheremet.

Dankzij Bellingcats open source-onderzoek krijgen we inzicht in de werkwijzen van mensen met een license to kill en overheden die oorlogsmisdaden proberen te verhullen. De dingen waarvan je niet weet of je ze wel wilt weten, maar die je eigenlijk wel zou móéten weten.