Verkapte discriminatie

De stemmen van Vrij Nederland

Columns van Hannah Prins, Amber Wiznitzer en Hans Stegeman

Analyse

<p>In de eerste dagen van januari 2018 liepen de geopolitieke spanningen wereldwijd flink op, toen Donald Trump en Kim Jong-un een wedstrijdje nucleair verplassen hielden. De rode kernwapenknop was continu ‘onder handbereik op zijn bureau’, waarschuwde de Noord-Koreaanse dictator. Trump, destijds nog in zijn eerste termijn als Amerikaanse president, ging er prompt overheen. ‘Ik heb ook een nucleaire knop, maar die is groter en krachtiger!’, tweette hij. Of iemand dat Kim Jong-un even wilde laten weten.</p>
<p>Bokitogedrag is aan de orde van de dag in de wereldpolitiek. Niet alleen Trump en Kim Jong-un maken zich er schuldig aan, ook veel andere regeringsleiders met meer of minder autoritaire trekjes. Denk aan Vladimir Poetin, die zich graag in stoere poses laat fotograferen, zoals paardrijdend met ontbloot bovenlijf; of Rodrigo Duterte, de inmiddels opgepakte Filipijnse oud-president die doodseskaders door de straten van Manilla stuurde om vermeende drugsdealers standrechtelijk te executeren. Maar ook Bibi Netanyahu, die het Israëlische leger al twee jaar lang meedogenloos laat terugslaan na de terroristische aanslag van Hamas.</p>
<p>Het lijken wel wandelende testosteronbommen, deze – allemaal mannelijke – presidenten. In hoeverre dicteren hormonen de politiek? Zijn zij (net als iedereen) simpelweg slaaf van hun hormonen, met alle gevolgen voor de wereldvrede van dien?</p>
<p>Laten we eerst kijken naar de werking van testosteron. Mannen maken dit hormoon hoofdzakelijk aan in hun bijballen; het zorgt ervoor dat in de puberteit hun stem omlaaggaat en ze baardgroei krijgen. Volwassen mannen hebben testosteron ook nodig voor de aanmaak van zaadcellen en spieren. Vrouwen produceren ook testosteron, maar ongeveer tien keer zo weinig als mannen. Bij hen gebeurt dit in de eierstokken en bijnieren, en is het hormoon belangrijk voor sterke botten en spieren, maar ook voor het libido.</p>
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/product/vrij-nederland-november-2025/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new"><span class="article-embed__image" style="background-image:url(https://www.vn.nl/wp-content/uploads/fly-images/893706/Hormonen-webshop-3d-520x520-cc.png);"></span><span class="article-embed__content"><span class="article-embed__read-more">Bestel 'm hier</span><span class="article-embed__title">Dit verhaal komt uit ons nieuwe nummer, met als thema ‘horrorhormonen’! Heb jij hem al in huis?</span><span class="article-embed__date">4 november 2025</span></span></a>
<h5>Gorilla’s</h5>
<p>Testosteron wordt in apenonderzoek vaak gekoppeld aan agressief en intimiderend gedrag. Dat gedrag beschreef primatoloog Frans de Waal ook uitgebreid in zijn standaardwerk <em>Chimpanseepolitiek</em> (1982). ’Stelt u zich een situatie voor waarin een volwassen man tegenover zijn rivaal bluft. Met zijn haar overeind ziet hij er helemaal opgeblazen uit, hij loeit, zijn bovenlichaam deint heen en weer’, schreef hij over een alfamannetje uit de Arnhemse dierentuin Burgers’ Zoo.</p>
<p>‘Ook het alfamannetje van bijvoorbeeld een groep gorilla’s of bavianen heeft veel testosteron’, beaamt psycholoog David Terburg (Universiteit Utrecht), expert op het gebied van hormonen en gedrag. ‘Dat helpt hem om elke keer de confrontatie aan te gaan met mannetjes lager in de hiërarchie.’ Ook mensen associëren testosteron met dominantie, signaleerde een studie naar lichaamsgeur deze maand nog.</p>
<p>Dat doet al snel denken aan het handenschudden van wereldleiders, zoals te zien was tijdens de laatste NAVO-top dit jaar in Den Haag. Dat was soms meer een worstelpartij dan een gelijkwaardige begroeting. Of denk aan hoe Trump en zijn vicepresident JD Vance de Oekraïense leider Volodymyr Zelensky begin dit jaar in de Oval Office vernederden, voor het oog van de verzamelde wereldpers. ‘Heb je ooit dankjewel gezegd?’, wreef Vance hem aan.</p>
<p><img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-896834" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/11/ANP-526358769_preview-1280x854.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/11/ANP-526358769_preview-640x427.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/11/ANP-526358769_preview-1280x854.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="854" /></p>
<h5>Autoritair gedrag</h5>
<p>Wetenschappelijk is het verband tussen testosteron en leiderschap wel onderzocht, al is de hoeveelheid literatuur beperkt. ‘Testosteron kan een rol spelen bij het verkrijgen van een leiderschapspositie door dominant en autoritair gedrag’, concluderen bijvoorbeeld psychologiehoogleraar Mark van Vugt van de Vrije Universiteit en zijn team in een publicatie over testosteronniveaus in het bedrijfsleven.</p>
<p>Ze onderzochten daartoe ruim 1100 proefpersonen en maten het testosterongehalte in het speeksel van 125 mannelijke werknemers. Hoewel in eerste instantie geen directe relatie leek te bestaan tussen de hoeveelheid testosteron en hun hiërarchische positie, bleken mannen met relatief hoge testosteronwaardes wel vaker autoritair gedrag te vertonen. ‘Het verband hangt dus af van de context’, aldus de onderzoekers.</p>
<p>Ook in de politiek zijn natuurlijk tal van recente voorbeelden van autoritair gedrag. Denk aan hoe de aanvankelijke bromance tussen Elon Musk en Donald Trump na de presidentsverkiezingen uitmondde in een machtsstrijd. Of aan de Georgische president Micheil Kavelasjvili, die pro-Europese protesten keihard de kop indrukt en oppositieleden laat arresteren.</p>
<p>Toch kun je testosteron niet automatisch aanwijzen als oorzaak van geopolitiek machtsvertoon. Al helemaal niet als je puur kijkt naar de basiswaarden in het bloed. Van Trump werd één keer het testosteronniveau bekendgemaakt, in 2016. Het ging toen om 4,416 microgram per liter, maakte hij zelf bekend. Dat ligt binnen de <em>range</em> van wat artsen grofweg als normaal beschouwen (3 tot 10 microgram per liter), zelfs als je zijn hoge leeftijd (hij was destijds 70) in ogenschouw neemt. Testosteronniveaus nemen namelijk iets af met het ouder worden.</p>
<blockquote><p>Kijk hoe Trump met Kim Jong-un de strijd aanging om wie de grootste raket had, in plaats van te de-escaleren</p></blockquote>
<p>Netanyahu’s testosteronspiegel zou weleens hoog kunnen zijn, of zijn geweest. Dat verraadt zijn lage basstem, maar mogelijk ook de prostaatoperatie die hij afgelopen december onderging. Prostaatkanker kan namelijk gestimuleerd worden door hoge testosteronwaarden, al hebben Israëlische artsen nooit bekendgemaakt of hiervan sprake was. Van de andere kant, als het om een tumor zou gaan, krijgen patiënten meestal juist testosteronremmers toegediend. Hoe het ook zij, op Netanyahu’s agressieve Gazabeleid en zijn ferme grip op de macht lijkt het allemaal weinig invloed te hebben gehad.</p>
<p>Dat iemands basale testosteronwaarden niet voorspellend zijn voor de positie op de apenrots, past bij de huidige ideeën over de rol van testosteron. Op die standaardniveaus passen onze lichamen zich namelijk aan, onder meer na afloop van de puberteit, legt Terburg uit. ‘Het is vooral de verándering in hormoonwaarde die belangrijk is. Bij gevaar zorgt een testosterontoename bijvoorbeeld voor een dominante houding en stimuleert het eerder een vecht- dan een vluchtreactie.’</p>
<p>‘Het is misschien te simpel om dat een op een door te trekken naar wereldleiders’, zegt hij, ‘maar het past natuurlijk wel in het beeld van de alfamannetjes.’ Kijk hoe Trump met Kim Jong-un de strijd aanging om wie de grootste raket had, in plaats van te de-escaleren. Of hoe Poetin Oekraïne binnenviel omdat de NAVO te dichtbij zou komen, en naar de recente uitspraak van Netanyahu’s voormalige veiligheidschef dat er voor elk slachtoffer van 7 oktober vijftig Palestijnen moeten sterven, ‘ongeacht of het kinderen zijn’.</p>
<p>Maar het is een misverstand dat testosteron altijd leidt tot agressie, benadrukt hoogleraar Karin Roelofs van het Donders Instituut (Radboud Universiteit). ‘De context waarin testosteron toeneemt bepaalt sterk wat het voor effect heeft. Testosteron lijkt je vooral voor te bereiden op een mogelijke bedreiging van je sociale status. Dat is niet alleen het geval als iemand je aanvalt, maar bijvoorbeeld ook als je een belangrijke presentatie moet houden waarbij je kunt afgaan.’</p>
<p>Sowieso moeten we ervoor waken gedrag op een enkel hormoon af te schuiven, waarschuwt de hoogleraar neurowetenschappen. ‘Het is nooit maar één stofje. Je lijf maakt allerlei hormonen en neurotransmitters (communicatiestoffen in de hersenen, red.) aan, denk ook aan dopamine bijvoorbeeld. Alles grijpt op elkaar in.’</p>
<p>Dat zegt ook Terburg. ‘Als iemand een confrontatie met anderen aangaat, schieten zowel testosteron als cortisol omhoog.’ Cortisol is het klassieke stresshormoon. Bij mensen die hoog scoren op narcisme, zoals psychopaten, blijven die waarden vervolgens langer hoog dan bij anderen, zag hij in zijn eigen onderzoek. ‘Zij lijken zich slechter aan te passen aan een situatie waarin je helemaal niet meer de confrontatie aan hoeft te gaan.’</p>
<p>Bij bavianen, zo geeft Terburg als ander voorbeeld, hebben alfamannetjes vaak ook hoge cortisolniveaus, omdat ze continu hun positie letterlijk moeten bevechten. ‘Gorilla’s daarentegen hoeven eigenlijk nooit een fysieke confrontatie aan te gaan, ze hoeven een bèta-mannetje maar aan te kijken om hun dominantie te tonen.’ De priemende ogen van Poetin en Orbán komen al snel in gedachten. Terbrug: ‘In mijn colleges gebruik ik vaak een filmpje waarin Netanyahu een soort<em> staring contest</em> aangaat met de Algemene Vergadering van de VN.’</p>
<p><img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-896835" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/11/ANP-21252431_preview-1280x982.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/11/ANP-21252431_preview-640x491.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/11/ANP-21252431_preview-1280x982.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="982" /></p>
<h5>Nek-aan-nek</h5>
<p>Dat politieke leiders beïnvloed worden door hun hormonen is één ding, maar hetzelfde blijkt ook te gelden voor onszelf, de burgers die naar het stemhokje gaan. Amerikaanse wetenschappers ontdekten dat de kans dat mensen gaan stemmen lager is als kiezers hoge cortisolniveaus hebben, en dus veel stress ervaren.</p>
<p>Hormonen lijken zelfs iets te verraden over onze politieke voorkeur. Deze zomer verscheen een andere Amerikaanse studie die liet zien dat het testosteronniveau gemiddeld lager was bij kiezers die zich sterk met de Democratische partij verbonden voelden. Kregen zij een pilletje testosteron, dan schoven hun voorkeuren ietsje op richting de conservatieve kant.</p>
<blockquote><p>Hoe sterker de testosterontoename, hoe negatiever de Romneystemmers in de dagen na de verkiezingen dachten over Obama</p></blockquote>
<p>Los van politieke voorkeur geldt in het algemeen dat testosteron stijgt bij winst en daalt bij verlies. Tenzij het spannende verkiezingen betreft, vertelt Pranjal Mehta (University College Londen), die de testosteronniveaus van kiezers onderzocht rond de nek-aan-nekrace in 2012 tussen de Republikein Mitt Romney en de zittende president Barack Obama. Toen duidelijk werd dat Obama ging winnen, nam de hoeveelheid testosteron bij Romneystemmers toe, terwijl die omlaagging bij Obama-aanhangers.</p>
<p>‘De Romneystemmers vonden het lastig om hun verlies te accepteren, is onze interpretatie hiervan’, legt de onderzoeker uit. ‘Dat past bij het idee dat testosteron verband houdt met situaties waarin je je sociale status dreigt te verliezen.’ De cortisolwaarden van de proefpersonen volgden een vergelijkbaar patroon als dat van de testosteron. Mehta: ‘Dat laat zien hoe beide hormonen van belang zijn in tijden van maatschappelijke en politieke stress.’</p>
<p>Onze hormoonhuishouding kan ook polarisatie beïnvloeden, weet Mehta. Hoe sterker de testosterontoename, hoe negatiever de Romneystemmers in de dagen na de verkiezingen dachten over Obama. ‘Dat zag je bijvoorbeeld terug in hun uitingen op social media.’ Een half jaar later was dat verschil nog steeds niet helemaal verdwenen.</p>
<p><img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-896836" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/11/ANP-515930987_preview-1280x853.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/11/ANP-515930987_preview-640x426.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/11/ANP-515930987_preview-1280x853.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="853" /></p>
<h5>Oxytocine</h5>
<p>In dat verband is ook de werking van oxytocine interessant, zegt hij. Oxytocine staat traditioneel bekend als het ‘knuffelhormoon’. Moeders en kinderen maken het onder meer aan bij huid-op-huidcontact, net als partners tijdens de seks. Mehta: ‘Oxytocine versterkt de band tussen leden van dezelfde groep. Maar wat veel mensen niet weten is dat het tegelijkertijd ook de afstand tot anderen vergroot en zelfs agressie kan opwekken jegens leden van andere maatschappelijke groepen. Het moederbeer-effect wordt dat ook wel genoemd.’</p>
<p>Hoogleraar Carsten de Dreu van de Universiteit van Amsterdam deed daar een aantal jaar terug een mooi experiment mee. Hij verdeelde proefpersonen in groepjes en gaf iedere deelnemer wat geld. Dat geld konden ze vervolgens aan groepsgenoten geven, zelf houden, of gebruiken om leden van de andere groep dwars te zitten. Als de proefpersonen oxytocine toegediend hadden gekregen via een neusspray, investeerden ze relatief vaker in hun groepsgenoten en gebruikten ze hun eigen geld vaker om de andere groep tegen te werken. Eerder liet hij ook al zien dat mensen na zo’n oxytocinepufje negatiever dachten over buitenlanders dan over landgenoten.</p>
<p>Zo kunnen vooroordelen versterkt worden, vult onderzoeker Terburg aan. ‘Populistische politici kunnen hierop inspelen met xenofobe uitlatingen. Die wakkeren angst aan.’ Algoritmefuiken op social media verhevigen dit vervolgens, denk aan de opruiende berichten rond de moord op het meisje Lisa, waar een asielzoeker van verdacht wordt. Terburg: ‘De voorkeur voor je eigen groep wordt dan omgezet in angst voor de ander.’</p>
<blockquote><p>Ook primatoloog De Waal zag dat de chimpanseevrouwtjes meestal de verstandigste waren als alfamannetjes in de vechtmodus kwamen</p></blockquote>
<p>Gelukkig valt daar wel wat tegen te doen, zegt de psycholoog. ‘Het helpt om je bewust te zijn dat je gemanipuleerd wordt met denkbeelden die misschien helemaal niet bij je passen. Dat kan de angst en stress verminderen, en daardoor ook de negatieve gedachten tegenover anderen.’ Hormoontechnisch is het daarom geen gek idee om even op socialmediadieet te gaan als de maatschappelijke gemoederen hoog oplopen.</p>
<p>Denk dus niet dat we allemaal willoos slaaf zijn van onze hormonen, zegt ook Mehta. ‘We hebben een vrije wil en kunnen onze gedachten en gevoelens sturen. Hormonen beïnvloeden ons, maar wij ook onze hormonen – het werkt twee kanten op. We zien bijvoorbeeld dat mensen hun stressniveaus kunnen verlagen met mindfulnessoefeningen. Hun cortisol gaat dan omlaag. Ik probeer nu ook andere interventies te ontwikkelen waardoor mensen beter om kunnen gaan met politieke stress en polarisatie. Bijvoorbeeld via gesprekken met AI-chatbots.’</p>
<p>Maar het meest gebaat zijn wij kiezers toch bij verstandige mensen in de wereldpolitiek, die de angel uit conflicten weten te trekken. Het zal niet verrassen dat dat vaak vrouwen zijn. Denk aan de voormalige Duitse bondskanselier Angela Merkel, die de polarisatie door de Syrische vluchtelingenstroom de kop in wist te drukken door haar beroemde uitspraak ‘<em>Wir schaffen das.</em>’</p>
<p>Ook primatoloog De Waal zag dat de chimpanseevrouwtjes meestal de verstandigste waren als alfamannetjes in de vechtmodus kwamen en bijvoorbeeld stenen oppakten als wapen. ‘Ze gaat kalm op de man af’, beschrijft De Waal in <em>Chimpanseepolitiek</em> de reactie van een vrouwtje, ‘maakt de vingers die de steen omklemmen los en wandelt met de steen weg.’</p>
<p>Nu maar hopen dat het vrouwelijke Trumpfluisteraars, zoals de Italiaanse premier Giorgia Meloni, ook lukt de kernknop van de Amerikaanse president te ontfutselen, mocht het er ooit op aankomen.</p>
<div class="info-box">
<p>Stan van Pelt (1978) is wetenschapsjournalist en gepromoveerd bioloog. In 2019 ontving hij de VWN publicatieprijs voor een verhaal over hoe subsidies wetenschappelijke carrières kunnen maken of breken. In 2025 verscheen zijn boek <em>Sloppy science</em>.</p>
</div>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div>


Hoe hormonaal is de wereldpolitiek?